Skanda Purana · Verses 2.4-3

// śrīruvāca // //
sīmāpratīcī kṣetrasya śaṃkhākārasya mūrddhani //
sarvakāmaprado devaḥ sa āste vṛṣabhadhvajaḥ

śaṃkhāgre nīlakaṇṭhaḥ syādetatkrośaṃ sudurlabham //
paramaṃ pāvanaṃ kṣetraṃ sākṣānnārāyaṇasya vai

siṃdhurājasya salilādyāvanmūlaṃ vaṭasya vai //
śaṃkhasyodarabhāgastu samudrodakasaṃplutaḥ

yatsaṃparkātsamudro'tra tīrtharājatvamāgataḥ //
yathāyaṃ bhagavānmuktiprado dṛṣṭipathaṃ gataḥ

tathedaṃ maraṇātkṣetraṃ siṃdhuḥ snānādvimuktidaḥ //
ciccheda brahmaṇaḥ pūrvaṃ rudraḥ krodhāttu pañcamam

tacchiro dustyajaṃ gṛhṇanbrahmāṃḍaṃ paribabhrame //
atrāgato yadā brahmakapālaṃ parimuktavān

kapālamocanaṃ liṃgaṃ dvitīyāvartasaṃsthitam //
kapālamocanaṃ paśyetpūjayetpraṇamecca yaḥ

brahmahatyādipāpānāṃ kaṃcukaṃ vijahātyasau //
tasya dakṣiṇapārśve tu maraṇaṃ bhavamocanam

tṛtīyāvartagāmādyāṃ śaktiṃ me vimalāhvayām //
jānīhi dharmarāja tvaṃ bhuktimuktiphalapradām

ya imāṃ pūjayedbhaktyā praṇametkīrtayettu vā //
sarvānkāmānavāpnoti muktiṃ cāṃte ca viṃdati

nābhideśe sthitaṃ hyetattrayaṃ kuṃḍaṃ vaṭo vibhuḥ //
kapālamocanādyāvadarddhāśinī pratiṣṭhitā

madhyaṃ śaṃkhasya jānīyātsuguptaṃ cakrapāṇinā //
arddhamaśnāti salilaṃ mahāpralayavarddhitam

sṛṣṭyādau dharmarājeyaṃ śaktirme'rddhāṃśinī smṛtā //
tāṃ dṛṣṭvā praṇamedyastu bhogānso'śnāti śāśvatān

sindhurājasya salilādyāvanmūlaṃ vaṭasya vai //
kīṭapakṣi manuṣyāṇāṃ maraṇānmuktido mataḥ

antarvedī tviyaṃ puṇyā vāṃchyate tridaśairapi //
yatra sthitāṃ hi paśyaṃti sarvāṃścakrābjadhāriṇaḥ

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni gagane ca triviṣṭape //
sārddhatrikoṭisaṃkhyāni svargamokṣapradāni vai

teṣāmayaṃ tīrtharājaḥ kīrtitaḥ puruṣottamaḥ //
sarveṣāṃ muktikṣetrāṇāmidaṃ sāyujyadaṃ matam

atra sthitā na śocaṃti jarājanmamṛtiṣvapi //
kuṇḍaṃ hyetadrohiṇākhyaṃ kāruṇyākhyajalena vai

saṃbhṛtaṃ tiṣṭhate nityaṃ sparśanādbaṃdhamuktidam //
atra pratiṣṭhitaṃ vāri pralaye yatpravarddhate

atraiva līyate paścāttasmādrohiṇasaṃjñitam //
tasmātte mā'tra ciṃtāstu svādhikāraviparyaye

mokṣādhikāriṇāmatra neśvarastvaṃ paretarāṭ //
dharmarājaṃ samādiśya lakṣmīrevaṃ puraḥ sthitam

brahmāṇamāha jagatāmaṃbā sapraśrayā girā //
pitāmaha jagannātha viditaṃ sarvameva yat

mokṣadaṃ sarvajaṃtūnāmetatkṣetraṃ samādiśa //
kāmākhyaṃ kṣetrapālaṃ ca vimalaṃ vā tapāsthitā

sākṣādbrahmasvarūpo'sau nṛsiṃho dakṣiṇe vibhoḥ //
hiraṇyakaśiporvakṣo vidāryāyaṃ prabhojjvalaḥ

darśanādasya naśyaṃti pātakāni na saṃśayaḥ //
bhuktermukteśca yogyaḥ syānnātra kāryā vicāraṇā

asyāgre saṃtyajanprāṇānbrahmasāyujyamāpnuyāt //
yatkiṃcitkurute karma koṭikoṭiguṇaṃ bhavet

chāyaiṣā kalpavṛkṣasya nṛsiṃhārkeṇa bhāsitā //
tasyāṃ naśyatyavidyā hi jñānato'jñānato mṛtau

vedāṃteṣu prasiddhaistairvijñānaiḥ śravaṇādibhiḥ //
mūḍhānāṃ durlabhairviprā vināpyatra vimocanam

avimukte mumukṣostu karṇamūle maheśvaraḥ //
diśati brahmasaṃjñānaṃ bodhopāyaṃ kṛpānidhiḥ

tena budyā samabhyasya kramānmokṣamavāpnuyāt //
upadeṣṭurmahimnā hi tasya jñānaṃ na hīyate

atra tyajaṃti ye prāṇāṃsteṣāṃ tatkṣaṇa eva hi //
svarūpājjāyate muktiḥ saṃśayo mā'stu te yama

gatāgata prasaktānāṃ karmiṇāṃ mūḍhacetasām //
vaivasvata kadācinno viśvāso hyatra jāyate

utsṛjya vāri gāṃgeyaṃ svādu śītaṃ sunirmalam //
pipāsuḥ palvalaṃ yāti tadvatte mūḍhacetasaḥ

bhramaṃti tīrthānyanyāni tyaktvaitatkṣetramuttamam //
palāśāmodakaistṛptā labhaṃte śramajaṃ phalam

snānādabdhidṛśā devaśchāyayā kalpapādapaḥ //
yatra kutrāpi ca kṣetraṃ maraṇānmuktidaṃ nṛṇām

yo yatra viṣaye bhaktyā viśvāsaṃ kurute naraḥ //
sa tu tenaiva mucyeta nedṛśaṃ tīrthamasti vai

etattyaktvānyatīrthe vai vidadhāti ruciṃ tu yaḥ //
nūnaṃ sa māyayā viṣṇorvaṃcito lobhalālasaḥ //

upadeśena bahunā na prayojanamasti te //
pratyakṣo hyanubhūto'yaṃ karaṭo viṣṇurūpadhṛk

antarvedīrakṣaṇārthaṃ śaktayo'ṣṭau prakīrtitāḥ //
ugreṇa tapasā pūrvamahaṃ rudreṇa bhāvitā

patnyarthaṃ sā mayā sṛṣṭā gaurī tasyātha bhāvinī //
sarvasauṃdaryavasatirvapuṣo me vinirgatā

tadādiṣṭā mayā bhadre vacanaṃ me priyaṃ kuru //
antarvedī rakṣa mama paritastvaṃ svamūrtibhiḥ

sā tu tiṣṭhati matprītyā aṣṭadhā dikṣu saṃsthitā //
maṃgalā vaṭamūle tu paścime vimalā tathā

śaṃkhasya pṛṣṭhabhāge tu saṃsthitā sarvamaṃgalā //
arddhāṃśinī tathā laṃbā kuberadiśi saṃsthitā

kālarātrirdakṣiṇasyāṃ pūrvasyāṃ tu marīcikā //
kālarātryāstathā paścāccaṃḍarūpā vyavasthitā

etābhirugrarūpābhiḥ śaktibhiḥ parirakṣitam //
alpapuṇyasya puṃso hi sthānametatsudurlabham

etāsāmaṣṭaśaktīnāṃ darśanātkīrtanāttathā //
naśyaṃti sarvapāpāni hayamedhaphalaṃ labhet

rudrāṇyāścāṣṭadhā bhedaṃ dṛṣṭvā rudro'pi śaṃkaraḥ //
ātmānamaṣṭadhā bhittvā upāste parameśvaram

ārādhya tapasā viṣṇuṃ prārthayadvaramuttamam //
yatra tvaṃ deva tatrāhaṃ vaseyaṃ hi yathāsukham

tvāmṛte kamalākāṃta nānyannirvāṇakāraṇam //
aṃtaryāminprabho me tvaṃ tvāṃ vinā vigrahaḥ kutaḥ

mūḍhā ye tvāṃ na jānaṃti hṛṣyaṃti viṣaye'śucau //
nirmalāṃbarasaṃkāśa tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

// // jaiminiruvāca // //
bhagavānapi rudraṃ taṃ kṣetrapālaṃ tathā vibhuḥ //
sthāpayāmāsa paritaḥ svayaṃ madhye vyavasthitaḥ

kapālamocanaṃ nāma kṣetrapālaṃ yameśvaram //
mārkaṇḍeyaṃ tatheśānaṃ bilveśaṃ nīlakaṃṭhakam

vaṭamūle vaṭeśaṃ ca liṃgānyaṣṭau maheśituḥ //
yāni dṛṣṭvā tathā spṛṣṭvā pūjayitvā vimucyate

atra kṣetre mṛtā ye ca na teṣāṃ tu prabhuryamaḥ //
yadarthamāgatastvaṃ hi tadanyatra prasādhaya

tathāpyasau jagannātho bhaktāyātmasamarpakaḥ //
yamena toṣito bhaktyā prapannārtiharaḥ prabhuḥ

sudarśanena cakreṇa māyāṃ ca vyavadhāsyati //
atyājye'sminkṣetravare svarṇavālukayā vṛte

taṃ yamaṃ vaṃcayitvā tu prasthāpayya yamālayam //
sādhu matvā tataḥ prāha brahmāṇaṃ purataḥ sthitam

/
/ / śrīruvāca // //
iṃdradyumno nāma rājā yuge satye bhaviṣyati //
vaiṣṇavaḥ sarvayajñānāmāharttā śāstrakovidaḥ

atrāgatya mahābhaktiṃ kariṣyati nṛpottamaḥ //
bhagavatprītaye yena vājimedhasahasrakam

kariṣyate prajānātha tadanugrahakāraṇāt //
ekadārusamutpannaścaturddhā saṃbhaviṣyati // /

dāravapratimānāni viśvakarmā ghaṭiṣyati //
pratiṣṭhāpayitā tvaṃ hi iṃdradyumnaprasāditaḥ

asmākaṃ sadṛśānāṃ ca pratimānāṃ pitāmaha //
tadrūpakā pratiṣṭhā hi ghaṭanā ca bhaviṣyati

iti śrutvā śriyo vākyaṃ caturvaktro yamaśca saḥ //
svaṃsvaṃ puraṃ jagmatustau mudā paramayā yutau

kṣetrasya mahimānaṃ taṃ saṃsmṛtya ca muhurmuhuḥ //
vismayena ca harṣeṇa romāṃcāṃcitavigrahau

sāṃprataṃ munayastasminniṃdradyumnaprasāditaḥ //
śaṃkhacakradharaḥ śrīmānnīlajīmūtasaṃnibhaḥ

nīlācalaguhāṃtaḥstho bibhraddārumayaṃ vapuḥ //
āste lokopakārāya balena ca subhadrayā //

sudarśanena cakreṇa dāruṇā nirmitena ca //
sahitaḥ praṇatārtīnāṃ nāśanaḥ karuṇārṇavaḥ

yaṃ dṛṣṭvā pāpabaṃdhena sudṛḍhena vimucyate // //
sukarmaughaparīpāko yugapatsamupasthitaḥ

paśyatāṃ bho muniśreṣṭhāstāpatrayasudhānidhim //
bahavo hyavatārā hi viṣṇordivyāśca mānuṣāḥ //

atyadbhutāni karmāṇi māhātmyaṃ cāpi varṇitam //
pāricityānmanuṣyāṃstu na manyaṃte surā api

devāsuramanuṣyāṇāṃ gaṃdharvoragarakṣasām //
tiraścāmapi bho viprāstasmindārumaye harau

sarvātmabhūte vasati cittaṃ sarvasukhāvahe //
upajīvaṃtyasya sukhaṃ yasyānanyasvarūpiṇaḥ

brahmaṇaḥ śrutivāgāhetyetadatrānubhūyate //
dyati saṃsāraduḥkhāni dadāti sukhamavyayam

tasmāddārumayaṃ brahma vedāṃteṣu pragīyate //
na hi kāṣṭhamayī mokṣaṃ dadāti pratimā kvacit

kṛtenākṛtatā viprāḥ kadācinnopalabhyate //
akṛto hyapavargastu kṛtādvā dāruṇaḥ katham

adhiṣṭhānaṃ vinā brāhmyamaiśvaryaṃ nopalabhyate //
rahasyametatparamaṃ viṣṇoḥ sthānamanuttamam

alaukikī sā pratimā laukikīti prakāśitā //
kutra śrutā vā dṛṣṭā vā pratimā vyāharediti

iṃdradyumnāya sa varaṃ tadā dāruvapurdadau //
dīnānāthaikaśaraṇaṃ taraṇaṃ bhavavāridheḥ

carācara sadāvaṃdya caraṇaṃ taṃ parāyaṇam //
nārāyaṇaṃ jagadyoniṃ sṛṣṭisaṃhṛtikāraṇam

mokṣaṇaṃ sarvapāpānāṃ dāraṇaṃ sakalāpadām //
vibhūtīnāṃ visaraṇaṃ varaṇaṃ sarvayoginām

bharaṇaṃ sarvajaṃtūnāṃ dharaṇaṃ jagatāmapi //
bhāṣaṇaṃ sarvabhāṣāṇāṃ dūṣaṇaṃ sarvaduṣkṛtām

śoṣaṇaṃ sarvapaṃkānāṃ nīlādriśaraṇaṃ harim //
śaraṇaṃ prayāta munayo hyananyaśaraṇaṃ vibhum

niśceṣṭo dāruvarṣmāpi divyalīlāvilāsakṛt //
kṣamate svalpabhaktyāpi soparādhaśataṃ nṛṇām

atra vaḥ kathayiṣyāmi caritaṃ pāpanāśanam //
līlayā dārudehasya munayaḥ paramātmanaḥ

kurukṣetre samudbhūtau brāhmaṇakṣatriyāvubhau //
sakhāyau jagmatuḥ prītyā ekāhāravihāriṇau

vṛttacyutau niṣiddhānāmāharttārau vimohitau //
asvādhyāyavaṣaṭkārau svadhāsvāhāvivarjitau

apātrabhūtau dharmasya mahāpātakadūṣitau //
madhubhakṣau paṇyayoṣitsahavāsau mudānvitau

pāralaukikaciṃtā tu tayoḥ svapnepi nāgatā //
evaṃ pravartamānau tāvāyuṣo'rddhaṃ ca ninyatuḥ

ekadā bhramamāṇau tau yajñavāṭamagacchatām //
śṛṇvanto dūrataḥ stotraṃ śāstraśabdaṃ manoharam

dṛṣṭvā tāstāḥ kriyāḥ sarvāḥ śrutisaṃcoditā dvijāḥ //
tau tadā cakratuḥ śraddhāṃ dharme vartmanyadhārmikau

saṃsmaraṃtau svajātiṃ tau puṃḍarīkāṃbarīṣakau //
niṃdantau duścaritraṃ svaṃ parasparamabhāṣatām

/
kathamāvāṃ tariṣyāvo duṣkṛtārṇavamulbaṇam //
ihaiva janmanyajaraṃ buddhipūrvamupārjjitam

na tacchāstraṃ hi jānāti yadāvābhyāṃ ca duṣkṛtam ///
sañcitaṃ tasya ghorasya prāyaścittaṃ sudurllabham

tathāpi brāhmaṇānetānbrahmiṣṭhānvai sadogatān //
praṇipātaprapannānvai pṛcchāvo'tra ca niṣkṛtim //

iti niścitya tau viprānabhivādyābhyapṛcchatām //
yathāvatkalmaṣaṃ svaṃsvaṃ vijñāpya ca muhurmuhuḥ

te tayorvacanaṃ śrutvā mīlitākṣā dvijottamāḥ//
nābruvankiṃsvidanyonyaṃ vīkṣaṃto vismitānanāḥ

aho sughorakarmāṇi saṃcitāni durātmanoḥ //
yeṣu śāstraṃ padaṃ dātuṃ prāyaścittāya na hyalam

śaknumo na vayaṃ tasmādanayorniṣkṛtāviti //
teṣāṃ madhye sadomukhyaḥ kaścidvaiṣṇavapuṃgavaḥ

bhagavadbhaktimāhātmya kṣapitāśeṣakalmaṣaḥ //
tānuvāca vihasyedaṃ vākyaṃ vākyavidāṃ varaḥ

// vaiṣṇava uvāca // //
bho dvija kṣatradāyāda pāparāśeḥ sudāruṇāt //
muktiṃ cedvāṃcchatastūrṇaṃ gacchataṃ puruṣottamam

kṣetrottamaṃ dārumayo yatrāste puruṣottamaḥ //
indradyumnasya rājarṣerbhaktyānugrahakṛdvibhuḥ

tamārādhya jagannāthaṃ śaṃkhacakragadādharam //
pāpakṣayaṃ vā muktiṃ vā svecchayā prāpsyatha dhuvam

ghoraduṣkṛtatūlaugha dāvāgnisadṛśastu saḥ //
tapase tatkṣayaṃ netuṃ na śakyaṃ janmakoṭibhiḥ

yugapatsaṃkṣayaṃ yāti yaṃ dṛṣṭvā sarvakilbiṣam //
tanmā vilaṃbaṃ kurutaṃ prayātaṃ tatra satvaraṃ

supuṇye cotkale deśe dakṣiṇārṇavatīrage //
nīlādriśikharāvāsaṃ vrajataṃ śaraṇaṃ vibhum

so'bhīṣṭasiddhiṃ vāṃ devaḥ pradāsyati kṛpānidhiḥ //
ityādiṣṭau tato viprakṣatriyau harṣasaṃyutau

tenaiva vartmanā viprāḥ prayātau puruṣottame

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde caturtho'dhyāyaḥ