Skanda Purana · Chapter 2.38

// jaiminiruvāca // //
iti dattvā varaṃ tasmai śvetarājāya vai purā //
jagāmāṃtarhito viprāḥ prāsādāṃtaḥ sthito hariḥ

samastajagatāṃ yā śrīḥ sṛṣṭisthitivināśakṛt //
vaiṣṇavīśaktiratulā pariveṣaṇakāriṇī

sudhopamaṃ supakvānnaṃ bhuṃkte nārāyaṇaḥ prabhuḥ //
taducchiṣṭopabhogo hi sarvāghakṣayakārakaḥ

na tādṛśasamaṃ puṇyaṃ vastvasti pṛthivītale //
pāpasaṃskārakartṝṇāṃ saṃparkāttu na duṣyati

padmāyāḥ sannidhānena sarve te śucayaḥ smṛtāḥ //
viṣṇvālayagataṃ taddhi nirmālyaṃ patitādayaḥ

spṛśaṃti cenna duṣṭaṃ tadyathā viṣṇustathaiva tat //
vratasthā vidhavāścaiva sarve varṇāśramāstathā

tatprāśanena pūyante dīkṣitāścāgnihotriṇaḥ //
daridraḥ kṛpaṇo vāpi gṛhasthaḥ prabhureva vā

svadeśyāḥ paradeśyā vā sarve tatra samāgatāḥ //
nābhimānaṃ prakurvīranviṣṇornirmālyabhakṣaṇe

bhaktyā lobhātkautukādvā kṣudhāsaṃśamanena vā //
ākaṃṭhabhakṣitaṃ taddhi punāti sakalāṃhasaḥ

sarvarogopaśamanaṃ putrapautrapravarddhanam //
dāridryaharaṇaṃ śreṣṭhaṃ vidyāyuḥśrīpradaṃ śubham

pakṣapāto mahāṃstatra viṣṇoramitatejasaḥ //
nindanti ye tadamṛtaṃ mūḍhāḥ paṃḍitamāninaḥ

svayaṃ daṃḍadharasteṣu sahate nāparādhinaḥ //
yeṣāmatra sa daṇḍaśceddhruvā teṣāṃ hi durgatiḥ

kumbhīpāke mahāghore pacyante te'tidāruṇe
taṃ na vikrayaḥ krayo vāpi praśastastasya bho dvijāḥ

nirmālyaṃ jagadīśasya nāśitvāśnāmi kiñcana //
iti satyapratijño yaḥ pratyahaṃ tacca bhakṣayet

sarvapāpavinirmuktaḥ śuddhāṃtaḥkaraṇo naraḥ //
sa śuddhaṃ vaiṣṇava sthānaṃ kramādyāti na saṃśayaḥ

cirasthamapi saṃśuṣkaṃ nītaṃ vā dūradeśataḥ //
yathātathopayuktaṃ tatsarvaṃ pāpāpanodanam

kukkurasya mukhādbhraṣṭaṃ tadannaṃ patitaṃ yadi //
brāhmaṇenāpi bhoktavyamitareṣāṃ tu kā kathā

upoṣya tiṣṭhatā vāpi nopavāsaṃ ca kurvatā //
aśucirvāpyanācāro manasā pāpamācaran //
prāptamātreṇa bhoktavyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

naivedyānnaṃ jagadbhartturgāṃgaṃ vāri samaṃ dvayam //
dṛṣṭeḥ svargādi saṃprāptirbhakṣaṇāccāghanāśanam

jagaddhātryā hi yatpakvaṃ vaiṣṇave'gnau susaṃskṛte //
bhukte'nvahaṃ cakrapāṇiryugamanvaṃtarādiṣu

saptadvīpa dharāmadhye sānnidhyaṃ nedṛśaṃ hareḥ //
yādṛśaṃ nīlagotre'sminvyājamānuṣaceṣṭitam

dārurūpaṃ paraṃ brahma sarvacākṣuṣagocaram //
prakāśate bho munayo na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ kvacit

tasmai pravṛttirūpāya brahmaṇe paramātmane //
pravṛttirūpā śaktiḥ śrīḥ pravartayati yaddhaviḥ

tadaśnāti jagannāthastaccheṣaṃ duritāpaham //
kimatra citraṃ bho viprā yaduktaṃ muktikāraṇam

nālpapuṇyavatāṃ tatra viśvāsaśca prajāyate //
vedācārapradhāneṣu yuge hyetatprakīrtitam

mahimānaṃ na vedāsya viśeṣācchrūyatāṃ kalau //
ghore kaliyuge tasmiṃstripādo dharmaviplavaḥ

dharmaḥ syādekapādastu kvacittasya bhayāccaret //
sarvenṛtapradhānā hi dāṃbhikāḥ śabdavṛttayaḥ

prāyaśca dharmavimukhā jihvopasthaparāyaṇāḥ //
na dhyāyaṃti tapasyanti vratayaṃti kadācana

adharmabahulāḥ sarve hiṃsakā lolupāḥ param //
pareṣāṃ parivādena tuṣyanti svakṛtaṃ vinā

prasaṃgātkautukādvāpi nighnaṃti parakarma vai //
kṣudrakāryāśayātsvasya parakāryaprabādhakāḥ

dharmalabdhāṃ striyaṃ ramyāmavajñāya svaveśmani //
parayoṣiti niṃdyāyāṃ prasaktāḥ paśuceṣṭitāḥ

agnihotrādikaṃ vāpi vrataṃ nānyatkvacitkvacit //
jīvikā taddvijātīnāṃ yeṣāṃ vā pāralaukikam

avratādhītavedena anyāyāptadhanena ca //
vittaśāṭhyena ca kṛtaṃ na tathā phaladāyi tat

prāyaḥ kaliyuge bhūpāḥ prajāvanaparāṅmukhāḥ //
karādānaparā nityaṃ pāpiṣṭhāścauryavṛttayaḥ

varṇasaṃkariṇaḥ sarve śūdraprāyāḥ kalau yuge //
hartāraḥ pārthivā eva śūdrāśca nṛpasevakāḥ

śrautasmārtādikaṃ karma na tathā sadanuṣṭhitam //
yuge caturthe bho viprāḥ paralokāya kalpite

dānadharmaḥ paro hyeṣa nānyo dharmaḥ praśasyate //
karmaṇā manasā vācā hitamiccheddvijanmanām

iti hovāca bhagavānbrāhmaṇo māmakī tanuḥ //
brāhmaṇā yasya saṃtuṣṭāḥ santuṣṭastasya cāpyaham

ubhayatra samo bhūyādbrāhmaṇe ca janārdane //
yadvadaṃti dvijā vākyaṃ tatsvayaṃ bhagavānvadet

yathātathā vartamāno varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ //
bhagavānapi deveśaḥ sa sākṣādbrāhmaṇapriyaḥ

sadāvatāraṃ kurute brāhmaṇārthaṃ janārdanaḥ //
tatpālanārthaṃ duṣṭānvai nigṛhṇāti yuge yuge

sasarja brāhmaṇānagre sṛṣṭyādau sa caturmukhaḥ //
sarve varṇāḥ pṛthakpaścātteṣāṃ vaṃśeṣu jajñire

tasmātkaliyuge tasminbrāhmaṇo viṣṇureva ca //
ubhau gatiśca sarveṣāṃ brāhmaṇānāṃ harirgatiḥ

harirevātra sarveṣāṃ gatiḥ prāpte kalau yuge //
śālagrāmādike kṣetre smaryate kīrtyate'pi ca //

tasminnīlācale puṇye kṣetre kṣetrajñavarṣmaṇi //
jīvabhūtaḥ sa sarveṣāṃ dāruvyājaśarīrabhṛt

kalikalmaṣanāśāya prāyo duṣkṛtakarmaṇām //
darśanastavanocchiṣṭabhojanairmuktidāyakaḥ

ucchiṣṭena sureśasya vyāptaṃ yasya kalevaram //
tadāhārastadātmā hi lipyate na sa pātakaiḥ

nivedanīyamanyāsu mūrtiṣvīśasya vartate //
pāvanaṃ tadapi proktamucchiṣṭaṃ tu vimocakam

bhuṃkte tvatraiva bhagavānpaśyatyanyatra cakṣuṣā //
purāyaṃ prārthito devo yogibhiḥ pariveṣṭitaiḥ

nirmālyocchiṣṭabhogena tava māyāṃ jayemahi //
atyaṃtastimitākṣāṇāmanāyāsena muktidaḥ

śayanāsanabhogādyai ramate ca śriyā saha //
atra ceṣṭā bhagavato vedārtha iti dhāryatām

samatikrāṃtavedo hi na kadācitpravartate //
vedarakṣārthamevāsya saṃbhavo hi yuge yuge

pramāṇabhūto bhagavānviruddhaṃ kathamācaret //
tasminviruddhaṃ carati jagadeva tathā bhavet

ācāreṇa hi vedārtho niyato dhāmatāṃ gataḥ //
madhyadeśabhavaḥ pūrvamatrāgacchaddvijottamaḥ

śiṣṭācāraiḥ suvimalaḥ śāstrārthapariniṣṭhitaḥ //
sadā śāṃtaḥ sadā dāṃtaḥ kāyavāṅmanasairgṛhī

sa tīrthavidhinā devaṃ samabhyarcya ca sāgnikaḥ //
trirātramatroṣitavānviṣṇvarcanaparaḥ śuciḥ //

yajñaśeṣaṃ gṛhasthānāṃ bhoktavyamiti śāstrataḥ //
devocchiṣṭaṃ na jagrāha anyapākābhiśaṃkayā

daivatairatra saṃskāryo devayogyaḥ kathaṃ bhavet //
ayogyatvācca naivedyamagrāhyaṃ ca bhaveddhruvam

agṛhīte ca naivedye śrotriyeṇa tadā dvijāḥ //
sarve ca tasyānucarā nābhuṃjaṃta niveditam //

tataḥ sa vyādhisaṃmagno vihvalībhūtavigrahaḥ //
sakuṭuṃbo'bhavanmūko bhagavaddrohasaṃyutaḥ

manasā cintayatyevaṃ nirnimittaṃ kathaṃ nu me //
kuṭumbasahitasyābhūtpīḍā sarvāṃgabhaṃjinī

evaṃ cintayamānasya trirātrāṃte'bhavanmatiḥ //
nedṛśī vyādhipīḍā ca sarveṣāmekadā bhavet //

ko vā drohaḥ kṛto'smābhiretasminpuruṣottame //
na buddhipūrvakaḥ kiṃ syāttato me vyādhikāraṇam

muhuritthaṃ cintayitvā dadhyau nārāyaṇaṃ prabhum //
dhyānāvasāne tuṣṭāva śāstratattvārthadarśakaḥ

// śāṃḍilya uvāca // //
caturdaśāpi yā vidyā dharmanirṇayahetavaḥ //
tāḥ sarvāstava vākyāni mukhapadmavinirgatāḥ

tābhirevācareddharmamiti śāstrārthaniścayaḥ //
tasya dharmasya rakṣārthamavatāro yuge yuge

tamullaṃghya varttamāno bhavaddrohakaro dhruvam //
ahaṃ te devadeveśa karmaṇā manasā girā

dharmaśāstramatikramya na vartte'pyarthakāmayoḥ //
aneka janmasāhasraiḥ saṃcitaṃ pāpasaṃcayam

dagdhumatrāgato deva tvaddarśanadavāgninā //
ko'parādhaḥ kṛto deva tvacchāstrapathi vartinā //
sarvāṃgaṃ vādhate yasmādugro vyādhirahetukaḥ

jñānato'jñānato vāpi tvatpādasarasīruhe //
kṛto'parādho yo deva taṃ kṣamasva kṛpāṃbudhe //
bhūmau skhalitapādānāṃ bhūmirevāvalaṃbanam

tvayi jātāparādhānāṃ tvameva śaraṇaṃ prabho //
tavāparādhajaṃ pāpaṃ tvameva ca kṣamasva me

vahnisaṃtāpato naśyedvahnisaṃtāpajo vraṇa //
tadimāṃ durdaśāṃ deva prārabdhāṃ pāpabījajām

līlāpāṃgena śamaya apavargaikahetunā //
māmuddhara jagannātha patitaṃ śokasāgare

tvaddarśanapathaṃ yātaḥ kiṃ nu śocyo bhavennaraḥ //
nisargakaruṇāṃbhodhe yastvaddṛṣṭipathaṃ gataḥ

sadānandābdhisaṃmagno na śocati na kāṃkṣati //
nālpabhāgyo hyahaṃ deva tvāmadrākṣaṃ svacakṣuṣā

apavargāṃtarāyo me dhruvameṣā vibhīṣikā //
tatprasīda jagannātha sevakaṃ drohiṇaṃ sadā

sevyasevakasaṃbaṃdhādaparādhaṃ kṣamasva me //
iti stavāṃte tasyāśu dehapīḍāgamattadā

dadarśa sotha govindaṃ nṛsiṃhaṃ bhaktavatsalam //
divyasiṃhāsanārūḍhaṃ divyālaṃkārabhūṣitam

ādadānaṃ śriyā dattaṃ paramānnaṃ karāṃbuje //
grāsāvaśeṣaṃ pātreṣu kṣipaṃtaṃ ca muhurmuhuḥ

yāvaddattaṃ vastujātaṃ tāvadaśnaṃtamatvaram //
vilāsasasmitāpāṃgaṃ haste lakṣmyāpavarjitam

taṃ dṛṣṭvā vismayāviṣṭaḥ śāṃḍilyaḥ sa dvijottamaḥ //
sasmārātmakṛtaṃ drohaṃ naivedyāgrahaṇe sthitam

kvāhaṃ prādeśikaḥ prājñaḥ sarvajñānanidhirbhavān //
kva tvaṃ mahadahaṃkārabhūtatattva visarjakaḥ

tvanmāyāmūḍhamanaso jānīyuḥ kathamīśa te //
niraṃkuśāmanirvācyāmicchāṃ sṛṣṭilayātmikām

iti stuvaṃtaṃ nṛharistenaivocchiṣṭapāṇinā //
siṣeca grāsaśiṣṭāṃśca sarvāṃge dvijasattamam

taiḥ siktairbrāhmaṇaḥ sadyaḥ sudhāsekopamairmudā //
babhau divyavapuḥ śrīmāṃñjīvanmukto yathā muniḥ

mahimānaṃ hi bhaktestu bhaktā eva vijānate //
mahatīṃ sūtipīḍāṃ tu vandhyā nānubhavetkvacit

ityudīrya svayaṃ gātrāducchiṣṭaṃ paramātmanaḥ //
bhuktvā kṛtārthamātmānaṃ mene śrotriyapuṃgavaḥ

sādhāraṇaṃ dharmaśāstraṃ kṣetre'sminna vicāryate //
ayaṃ tu paramo dharmo yo devena prakīrtitaḥ

ācāraprabhavo dharmo dharmasya prabhuracyutaḥ //
itthaṃ saṃcitayanvipraḥ kuṭumbārthe'vaśeṣitam

ājahāra svayaṃ muṣṭyā dhyānabhaṅgamavāpa ca //
prabuddhaściṃtayāmāsa svapnaṃ taṃ vismitāśayaḥ

ayameva mama droho hyavajñāsiṣamīśvaram //
naivedyāśana māhātmyamajānanparamādbhutam

aṣṭādaśa caturdaśa brahmāṃḍaṃ yatpadāṃbujam //
dharmadraveṇa prakṣālya apunātsvaṃ tadaṃbunā

yamarcayaṃti śakrādyā divyabhogairanuttamaiḥ //
sa mānuṣyakṛtaṃ bhuṃkte kṣetresminmahadadbhutam

ityāścaryaparastena svapnalabdhena vai dvijāḥ //
naivedyena kuṭumbaṃ svaṃ mārjayāmāsa sādaram

tataḥ sarve nīrujāste suvākyāhṛṣṭamānasāḥ //
punarjanma manyamānāḥ śaśaṃsuḥ kṣetramuttamam

nāstyasya sadṛśaṃ kṣetraṃ saptadvīpāvanītale //
yatra svocchiṣṭadānena pāpānmocayate narān

puruṣottamamāhātmyaṃ kṣetraṃ paramadurlabham //
yataḥ svargaśca bhogaśca muktiścaiva kare sthitā

ārtānāṃ bhavakāṃtāre bhāgyādatra samīyuṣām //
nānābhogopatṛptānāṃ muktimārgaḥ sukhaṃ bhavet

itthaṃ te harṣamāpannāḥ pralapaṃtaḥ parasparam //
yatheṣṭaṃ bhojayāmāsuranyonyaṃ ca niveditam

tataste nirmalā viprāstaruṇādityavarcasaḥ//
devā iva babhuḥ sarve niṣpāpā nirgatajvarāḥ

naivedyāśanamāhātmyaṃ kathitaṃ vo dvijottamāḥ //
śrutvāpi mahataḥ pāpānmucyate pāpakṛttamaḥ

nirmālyagrahaṇasyāsya phalaṃ vaktuṃ na śaknumaḥ//
sākṣādbrahmasvarūpeṇa dhriyate vapuṣā hi tat

puṣpacaṃdanamālyādi yadaṃgairupadhāryate//
apanītaṃ yathākāle nirmālyaṃ tatprakīrtitam

dhāraṇaṃ śirasā tasya tenāṃge cāpi mārjanam //
sārddhānāṃ koṭitīrthānāmabhiṣekaphalapradam //
bhakṣaṇaṃ gurutalpādi pātakaughavināśanam

lepyā mūrttiriyaṃ viṣṇoranyebhyo lepa uttamaḥ //
śrīkhaṃḍāgurukarpūrakastūrīkuṃkumādibhiḥ

prapiṣṭalepasnehena caṃdanāgurudāruṇā //
śarīre vāsudevasya iṃdradyumnena kāritaḥ

pratyahaṃ bho dvijaśreṣṭhā varṣāṃte cāpanīyate //
lepyānāṃ lepanirmoke darśanaṃ na praśasyate

aṃtarā cetpatellepaḥ piṣṭaṃ liṃpetpunaśca tam //
nānyalepaḥ praśasyo hi sa viṣṇoraṃgasaṃmataḥ

caṃdanārdraśarīraṃ ca dṛṣṭvā viṣṇuṃ purā kila //
saugaṃdhyāllobhayāmāsa nṛpaputraḥ sa mūḍhadhīḥ

tasya prītyai niyuktastu ākṛṣyāṃgātpralepanam //
dadau nṛpakumārāya sa liliṃpe hṛdi svake

tāvatpradeśaṃ kuṣṭhaṃ vai śvetaṃ tasyābhavatkṣaṇāt //
sa āsītkuṣṭhapāṇistu tasmai yo dattavānkila

tato varṣāvadhiṣṭhāyī lepaḥ puṇyatamaḥ smṛtaḥ //
nirmālyānāṃ pradhānaṃ tadghrāṇādaṃhovināśanam

purā damanakaṃ daityaṃ samudrodakacāriṇam //
bādhitāraṃ janānāṃ vai māyābalaparākramam

bhagavānapi māyāvī pitāmahanideśataḥ //
matsyāvatāreṇa vibhuḥ praviśya varuṇālayam

anviṣyākṛṣya velāyāṃ niṣpipeṣa mahītale //
madhoḥ śuklacaturdaśyāṃ patito dānavottamaḥ

bhagavatkarasaṃparkātsugaṃdhirabhavattṛṇam //
tasyaiva nāmnā ta samyagjagrāhāścaryamānasaḥ

mālāṃ kṛtvā hṛtpradeśa militaṃ vanamālayā //
aciṃtayattasya gaṃdhaṃ yāvadvastu cirasthitam

tasyāpi gaṃdhaḥ sarveṣāṃ puṣpāṇāṃ saurabhāpahaḥ //
varṇastu bhagavanmūrtestulyo'bhūtsa suśobhanaḥ

tasya mālā bhagavataḥ paramaprītikāriṇī //
śuṣkā paryuṣitā vāpi na duṣṭā bhavati kvacit

tasya sugrathitāṃ mālāṃ dattvā damanakāraye //
utpādayenmahāprītiṃ viṣṇoryā muktidāyinī

aṃgāpakarṣitāṃ mālāṃ bhaktyā yo dhārayennaraḥ //
hayamedhasahasrasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam

tulasīkalpitāṃ mālāṃ viṣṇoraṃgāpakarṣitām //
dhārayenmūrdhni kaṃṭhe ca bhakto yo vinyaseddhadi //
tāvatsaṃkhyaṃ vājimedhaphalamavyagramaśnute

nirmālyatulasīpatraṃ yāvadbhakṣayate hareḥ //
tāvajjanmasahasraṃ tu viṣṇuloke mahīyate

harernaivedyamannaṃ ca tulasīdalamiśritam //
pratigrāsaṃ somapānaṃ phalaṃ tatsamamaśnute

yāvajjīvaṃ tu bhuṃjāno dhruvaṃ mokṣamavāpnuyāt

arghyaśeṣādikaṃ viṣṇostathā cācamanodakam //
pādodakaṃ snānavāri pratyekaṃ pāpanāśanam

sarvatīrthābhiṣekāṇāṃ phaladaṃ grahanāśanam //
alakṣmīpāparakṣoghnaṃ bhūtavetālanāśanam //

śavādyamedhyasaṃsparśadoṣanāśanamuttamam //
sarvadīkṣāvrataphalapradamaiśvaryavarddhanam

akālamṛtyuharaṇaṃ vyādhivyūhanibarhaṇam //
suropamāṃsabhakṣyādi pāpasaṃghavināśanam

etairāplutadehastu śṛṇuyādyadi sūtakam //
nāśaucaṃ vidyate tasya sarvakarmādhikāriṇaḥ

yāvajjīvaṃ pratijñāya yastvetānyekameva vā //
gṛhṇīyādbhūri vā svalpaṃ mucyedviṣṇoḥ prasādataḥ

evaṃ tatra vasandevo lokānugrahakāṃkṣayā //
ramamāṇaḥ śriyā sārddhamanāyāsavimocakaḥ

nirmālyapādāṃbuni vedanīyadānaistadālokanatatpraṇāmaiḥ //
pūjopahāraiśca vimuktidātā kṣetrottamesminpuruṣottamākhye

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde damanakacaritaṃnāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ