Skanda Purana · Chapter 2.30

// nārada uvāca // //
adbhuto'yaṃ tvayā prokto mahimā kārtikasya tu //
svasya kartumasāmarthyaṃ kathametatkṛtaṃ bhavet

// brahmovāca // //
nāsti kartuṃ svasāmarthyamupāyātprāpyate phalam //
dravyaṃ dattvā brāhmaṇāya gṛhṇīyātphalamuttamam

śiṣyādvā bhṛtyavargādvā strībhyo vā''ptācca kārayet //
tasmādapi phalaṃ gṛhṇanphalabhāgjāyate naraḥ

// nārada uvāca // //
adattānyapi puṇyāni prāpyaṃte kenacitkvacit //
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ kautukaṃ mama vartate

// brahmovāca // //
adattānyapi puṇyāni labhaṃte pātakānyapi //
yenopāyena tadvacmi śṛṇuṣvaikamanā dvija

sukṛtaṃ vā duṣkṛtaṃ vā kṛtamekena yatkṛte //
jāyate tasya tadrāṣṭre tretāyāṃ tu puro bhavet

dvāpare vaṃśamadhye tu kalau kartaiva kevalam//
ājñānādyatkṛtaṃ karma bālye svapne tu tatphalam

ajñānādyacca tāruṇye bālye tasya phalaṃ bhavet //
jñānapūrvaṃ kṛtaṃ karma ājanmāṃtaṃ ca tatphalam

ṣaṇmāsaṃ pāpisaṃgena naraḥ pāpī prajāyate //
pāpināṃ vā dharmiṇāṃ vā saṃsargāddaśamāsikam

bhojanādekapaṃktau ca viṃśāṃśaḥ puṇyapāpayoḥ //
ekāsane dvayorvāsātsahasrāṃśena lipyate

yo vai yasyānnamaśnāti sa bhuṃkte tasya kilbiṣam //
japādau pāpisaṃsargātṣoḍaśāṃ'śo vinaśyati

parasya stavanādyānādekapātrasthabhojanāt //
ekaśayyāprāvaraṇātṣaṣṭhāṃśaḥ puṇyapāpayoḥ

puruṣo harate sarvaṃ bhāryāyā aurasasya ca //
arddhaṃ śiṣyāccaturthāṃśaṃ pāpaṃ puṇyaṃ tathaiva ca

bharturājñākarī nārī bharturarddhaṃ vṛṣaṃ haret //
yaddhastapakvaṃ bhujīyāddaśāṃśaṃ tadaghaṃ haret

varṣā'śanaṃ tu yo datte tadarddhāghasya bhāgayam //
varṣāśanārddhaṃ puṇyaṃ tu bhuṃkte varṣāśanī naraḥ

purohitasya ṣaṣṭhāṃśaṃ pāpaṃ vā puṇyameva vā //
yajamāno bhunaktyeva taddaśāṃśaṃ purohitaḥ

udyogī cānumantā ca yaścopakaraṇapradaḥ //
ṣaṣṭhāṃśaṃ puṇyapāpānāmupadraṣṭā daśāṃśakam

yaddhastātkāryate karma nānnamasmai prayacchati //
vinā bhṛtakaśiṣyābhyāṃ ṣaṣṭhāṃśaṃ puṇyamāharet

vyavahārāttathā prītyā nityaṃ saṃbhāṣaṇādibhiḥ //
daśāṃśaṃ puṇyapāpānāṃ labhate nātra saṃśayaḥ

saṃsargapuṇyayogena ekadanto dvijādhamaḥ //
narakānvividhāndṛṣṭvā svargaṃ prāpa tadaiva hi

// // nārada uvāca // //
īdṛśaṃ kārtikavratamalpāyāsaṃ mahatphalam //
na kurvaṃti janāḥ kecitkimarthaṃ vai pitāmaha

// brahmovāca // //
svasṛṣṭivṛddhaye vedhā dharmā'dharmau sasarja ha //
dharmamevā'nutiṣṭhaṃtaḥ prāpnuvaṃti śubhāṃ gatim

adharmamanutiṣṭhaṃto yāṃti te'dhogatiṃ narāḥ //
puṇyakarmaphalaṃ nāko narakastadviparyayaḥ

tayoḥ pālanakartārau dvāveva vidhinā kṛtau //
śatakratuyamau tau ca puṇyapāpānusāriṇau

gurutalpādayaḥ putrāḥ kāmasya prathitā bhuvi //
krodhasya pitṛghātādyā lobhasya tanayāñchṛṇu

brahmasvaharaṇādyāśca ete narakanāyakāḥ //
kṛtā yamena tairvyāptā manujā na hi kurvate

vratādidharmakṛtyaṃ yaistairmuktāste hi kurvate

śraddhā medhā vighātinyau vartete bhuvi sarvadā //
tābhyāṃ vyāptastu manujaḥ śrīviṣṇoḥ śravaṇādikam

na karoti sudurmedhā yenāṃdhaṃ yāti vai tamaḥ //
kṛṣṇena satyabhāmāyai yaduktaṃ tadvadāmi te

adhyāpanādyājanādvā'pyekapaṃktyaśanādapi //
turyāṃśa puṇyapāpānāṃ parokṣaṃ labhate naraḥ

ekāsanādekayānānniśvāsasyāṃgasaṃgataḥ //
ṣaḍaṃśaṃ phalabhāgī syānniyataṃ puṇyapāpayoḥ

sparśanādbhāṣaṇādvā'pi parasya stavanādapi //
daśāṃśaṃ puṇyapāpānāṃ nityaṃ prāpnoti mānavaḥ

darśanaśravaṇābhyāṃ ca manodhyānāttathaiva ca //
parasya puṇyapāpānāṃ śatāṃśaṃ prāpnuyānnaraḥ

parasya niṃdāṃ paiśunyaṃ dhikkāraṃ ca karoti yaḥ //
tatkṛtaṃ pātakaṃ prāpya svapuṇyaṃ pradadāti saḥ

kurvataḥ puṇyakarmāṇi sevāṃ yaḥ kurute naraḥ //
patnībhṛtakaśiṣyebhyo yadanyaḥ ko'pi mānavaḥ

tasya sevā'nurūpaṃ ca dravyaṃ kiṃcinna dīyate //
so'pi sevānurūpeṇa tatpuṇyaphalabhāgbhavet

ekapaṃktisthitaṃ yastu laṃghayetpariveṣaṇam //
tatpuṇyasya ṣaḍaṃśaṃ ca labhedyastu vilaṃghitaḥ

snānasaṃdhyādikaṃ kurvanyaḥ spṛśedvā'tha bhāṣate //
sa karmapuṇyaṣaṣṭhāṃśaṃ dadyāttasmai viniścitam

dharmoddeśena yo dravyamaparaṃ yācate naraḥ //
tatpuṇyakarmajaṃ tasya dhanadastvāpnuyātphalam

apahṛtya paradravyaṃ puṇyakarma karoti yaḥ //
karmakṛtpāpabhāktatra dhaninastadbhavaṃ phalam

nāpakṛtya ṛṇaṃ yastu parasya mriyate naraḥ //
dhanī tatpuṇyamādatte taddhanasyā'nurūpataḥ

buddhidātā'numantā ca yaścopakaraṇapradaḥ //
balakṛccāpi ṣaṣṭhāṃśaṃ prāpnuyātpuṇyapāpayoḥ

prajābhyaḥ puṇyapāpānāṃ rājā ṣaṣṭhāṃśamuddharet //
śiṣyādguruḥ striyo bhartā pitā putrāttathaiva ca

svapaterapi puṇyasya yoṣidardhamavāpnuyāt //
cittasyā'nuvratā śaśvadvartate tuṣṭikāriṇī

parahastena dānādi kurvataḥ puṇyakarmaṇaḥ //
vinā bhṛtakaputrābhyāṃ kartā ṣaṣṭhāṃśamuddharet

vṛttido vṛttisaṃbhoktuḥ puṇyaṃ ṣaṣṭhāṃśamuddharet //
ātmano vā parasyā'pi yadi sevāṃ na kārayet //

itthaṃ hyadattānyapi puṇyapāpānyāyāṃti nityaṃ parasaṃcitāni //
kalau tvayaṃ vai niyamo na kāryaḥ kartaiva bhoktā khalu puṇyapāpayoḥ //

kalau jñānaṃ dṛḍhaṃ nāsti kalau garveṇa satkriyā //
kalau dambhā'nvito yogo naśyatyeva na saṃśayaḥ

taponiṣṭhaḥ purā dambhī satī śuddhaprabhāvataḥ //
pitroḥ pūjādarśanena corjasevī paraṃ gataḥ

**
// // nārada uvāca // //
bhagavañchrotumicchāmi vratānāmuttamaṃ vratam //
vidhiṃ māsopavāsasya phalaṃ cāsya yathocitam

// // brahmovāca // //
sādhu nārada sarvaṃ te yatpṛṣṭaṃ prabruve'nagha //
bhaktyā matimatāṃ śreṣṭha śṛṇuṣva gadato mama

surāṇāṃ ca yathā viṣṇustapatāṃ ca yathā raviḥ //
meruḥ śikhariṇāṃ yadvadvainateyaśca pakṣiṇām

śreṣṭhaṃ sarvavratānāṃ tu tadvanmāsopavāsanam //
sarvavrateṣu yatpuṇyaṃ sarvatīrtheṣu caiva hi

sarvadānodbhavaṃ caiva yajñaiśca bhūridakṣiṇaiḥ //
na tatpuṇyamavāpnoti yanmāsaparilaṃghanāt

gurorājñāṃ tato labdhvā kuryānmāsopavāsanam //
atikṛcchraṃ ca pārākaṃ kṛtvā cāṃdrāyaṇaṃ tataḥ

māsopavāsaṃ kurvīta jñātvā dehabalā'balam //
vānaprastho yatirvāpi nārī vā vidhavā mune

māsopavāsaṃ kurvīta gurorviprājñayā tataḥ //
āśvinasyā'male pakṣe ekādaśyāmupoṣitaḥ

vratametattu gṛhṇīyādyāvattriṃśaddināni tu //
acyutasyā''laye bhaktyā trikālaṃ pūjayeddharim

naivedyadhūpadīpādyaiḥ puṣpairnānāvidhairapi //
manasā karmaṇā vācā pūjayedgaruḍadhvajam

naraḥ svadharmanirataḥ sadhavā ca jitendriyā //
nārī vā vidhavā sādhvī vāsudevaṃ samarcayet

vastvālokanagandhādisvāditaṃ parikīrtitam //
anyasya varjayedvāsaṃ grāsānāṃ saṃpramokṣaṇam

gātrābhyaṃgaṃ śirobhyaṃgaṃ tāṃbūlaṃ savilepanam //
vratastho varjayetsarvaṃ yaccā'nyacca nirākṛtam

na vratasthaḥ spṛśetkaṃcidvikarmasthaṃ na cālapet//
devatāyatane tiṣṭhangṛhasthaścā''caredvratam

kṛtvā māsopavāsaṃ tu yathoktavidhinā naraḥ //
anyūnādhikamevaṃ tu vrataṃ triṃśaddinairiti //

tato'rcayedeva puṇyaṃ dvādaśyāṃ garuḍadhvajam //
vastradānādibhiścaiva bhojayitvā dvijottamān

dadyācca dakṣiṇāṃ tebhyaḥ praṇipatya kṣamāpayet//
viprānkṣamāpayitvā tuvisṛjyā'bhyarcya pūjya ca

evaṃ māsopavāsāṃte vṛtvā viprāṃstrayodaśa //
kārayedvaiṣṇavaṃ yajñamekādaśyāmupoṣitaḥ

tato'nubhojayedviprānnamaskārapuraḥsaram //
tāṃbūlavastrayugmāni bhojanā''cchādanāni ca

yogapaṭṭāni sūtrāṇi śayyāṃ sopaskarāṃ tathā //
dattvā caiva dvijāgryebhyaḥ pūjayitvā visarjayet

vidhirmāsopavāsasya yathāvatparikīrtitaḥ //
ataḥparaṃ pravakṣyāmi navamyāditithau vidhi

ṛṣibhyo vālakhilyaiśca proktaṃ taṃ śṛṇu nārada

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye dattapuṇyapāpaphalaprāptivarṇanapūrvaka māsopavāsavratavidhikathanaṃnāma triṃśo'dhyāyaḥ

२.४.३०.४९ -- taponiṣṭha iti / atra prasiddhā kathā brāhme-tretāyuge taponiṣṭhanāmā brāhmaṇaḥ daṃbhī dvandvasahaścāsīt, ekadā bhikṣārthaṃ sañcaratastasyā balākā vyomni gacchaṃtī purīṣaṃ pātayāmāsa tasya pātre'nnamadhyataḥ // viyanmārgātpapātā'tha balākā tena vīkṣitā // kopadṛṣṭyā balākī sā gataprāṇā'bhavatkṣaṇāt // tadālokya praduṣṭo'sau svaprabhāvena garvitaḥ // sa ekadā caranbhikṣāṃ jagāmaikaṃ niveśanam // pativratāyāḥ kasyāścidbhikṣāṃ dehāti cā'bravīt // sā tāpasaṃ samālokya bhartuḥ śuśrūṣaṇe ratā // bhikṣārthaṃ nāṃtaraṃ lebhe nityakarmakriyākulā // bhojayāmāsa bhartāraṃ vinītā tatpriyaiṣiṇī // vastrāṃtareṇa sā cakre kṣudrajaṃtunivāraṇam // sa tāpaso'pi krodhena tasthau sthāṇurivā'calaḥ // sā'pi taṃ bhojayitvā'tha kṛtaśaucaṃ nijaṃ patim // śayyāsamāśritaṃ dṛṣṭvā vyadhātpādā'numārjanam // pādasaṃvāhanaṃ vākyaṃ sā'nukūlaṃ priyaṃ hitam // premabhāvena sambandhamuvāca prahasanmukhī // tato nidrāmupagate sā bhartari nije satī // devī cānnasya pātraṃ vai gṛhītvā niryayau bahiḥ // tāpaso'ditsatīṃ bhikṣāṃ nirīkṣya kupite kṣaṇaḥ // huṃkāroccāraṇaṃ kṛtvā na jagrāha tadarpitam // tadā tamāha sā sādhvī svapadanyastalocanā // // pativratovāca // // nā'haṃ balākā yā dagdhā tvayā ramyā sutāpasa // na bhaviṣyati te'bhīṣṭaṃ manaso'nnaṃ pragṛhyatām // // brahmovāca // // tataḥ suvismito vipro bhikṣāpātraṃ vihāya tat // romāṃcitāṃgo vacanamāha baddhāṃjaliḥ satīm // // tāpasa uvāca // // balākāṃ patatīmadya viyanmārgānnipātitām // mātaḥ kathaṃ nu jānīṣe tanmamācakṣva kāraṇam // // pativratovāca // //na maṃtrādikṛto vipra na ca naisargiko mama // prabhāva eva sāmānyo yasyayasyā'cyuto hṛdi // agrau kriyāvatāṃ viṣṇuḥ putrāṇāṃ pitarau hariḥ// strīṇāṃ bhartṛṣu saṃstho hi ācārye pāṭhaśālinām // brāhmaṇe sarvavarṇānāṃ viṣṇurukto manīṣibhiḥ // pratimāsvalpabuddhīnāṃ yogināṃ hṛdaye hariḥ // so'yaṃ purāṇapuruṣaḥ pratyakṣaṃ daivataṃ mama // pitā mātā gururgoptā bāṃdhavāḥ suhṛdātmabhūḥ // sarvaḥ sarvamayo bhūmau brahmanbhartari me sphuṭam // tasya śuśrūṣayā jñānamidaṃ lokadvayaṃ ca me // nārī bharturvaśā cā'hamasaṃbhāṣyetarā dvija // nādhikārastvayā vaktumetāvadapi sāṃpratam // prasaṃgādetaduditaṃ tanme viṣṇuḥ prasīdatu // śuśrūṣā yadi te dharmaṃ prati saṃprati tāpasa // gatvā vārāṇasīṃ pṛccha māṃsavikrayakāriṇam // sūnāgārasthitaṃ vyādhaṃ sa te dharmaṃ pravakṣyati //” iti evāvaduktvā sā aṃtargṛhaṃ gatā tāpaso'pi vārāṇasīṃ gatvā vyādhagṛhaṃ gatavān, 'samālokya tamāyāṃta tāpasaṃ so'bhyadhāvata // vyādha āgatya taṃ vipraṃ namaścakre vinītavat // nināya svagṛhaṃ paścātsaṃpūjya vidhivacca tam // provāca prahitā yūyaṃ satyā mama gṛhe'dhunā // // brahmovāca // tasya avākyamathā''karṇya vismito'tīva tāpasaḥ // provāca jānāsi kathaṃ dharmavyādha pativratām // // dharmavyādha uvāca // // na mantrādikṛtaḥ so'yaṃ na ca naisargiko mama // prabhāvo'yaṃ namasyāmi pitarau tanmamedṛśaḥ // jñānamapratimaṃ samyaktraikālikamaviplavam // tathā dharmarahasyaṃ ca jānāmi pitṛsevayā//” iti / ityuktvā upadeśamicchaṃtaṃ tāpasaṃ punaruvāca // "varṇānāmuttamo vipraḥ sarvavarṇairabhiṣṭutaḥ // tasmānnaivopadeṣṭavyā adhamaiḥ karhiciddvijaḥ // tasmāttvaṃ gaccha bho vipra bindunāmaṛṣiṃ prati // jñānavāndharmaśīlaśca sa te jñānaṃ pradāsyati // ityākarṇya vacastasya namaskṛtvā nimaṃtrya ca // yayau paṃcanadaṃ tīrthaṃ munīṃdraṃ pratyabhāṣata // // tāpasa uvāca // // mayā krodhena viprarṣe dhvaṃsitaṃ pūrvasaṃcitam // idānīṃ kṛpayā brūhi yena mokṣamavāpnuyām // // biṃduṛṣiruvāca // // sarveṣāmeva dharmāṇāṃ kārtikaḥ pravaraḥ smṛtaḥ // tathā he tāpasa prāṇināṃ pāpāni sarvatīrthāni haraṃti, sarvatīrthānāṃ pātakaṃ makare'rke prayāgarājo harati, prayāgarājapāpaṃ kārtike paṃcanadaṃ tīrthaṃ harati, tasmāttvaṃ paṃcanadaṃ gatvā kārtikavrataṃ kuru, tacchrutvā tāpasastatra gatvā savidhi vrataṃ kṛtvā vimānena viṣṇulokaṃ yayāviti