Skanda Purana · Verses 2.24-3

// śrīnārāyaṇa uvāca //
atha jñānasvarūpaṃ te vacmi sāṃkhyena niścitam //
kṣetrādi jñāyate yena tajjñānaṃ hi nirucyate

vāsudevaḥ paraṃ brahma bṛhatyakṣaradhāmani //
ādāveko'dvitīyo'bhūnnirguṇo divyavigrahaḥ

sa kāryamūlaprakṛtiḥ sakālā'kṣaratejasi //
prakāśe'rkasya rātrīva tirobhūtā tadā'bhavat

sisṛkṣāthābhavattasya brahmāṇḍānāṃ yadā tadā //
sakālāvirbabhūvādau mahāmāyā tato hi sā

tāṃ kālaśaktimādāya vāsudevo'kṣarātmanā //
sisṛkṣayaikṣata yadā sā cukṣobha tadaiva hi

tasyāḥ pradhānapuruṣakoṭayo jajñire mune //
yujyante sma pradhānaiste puruṣāścecchayā prabhoḥ

pumāṃso nidadhurgarbhāṃsteṣu tebhyaśca jajñire //
brahmāṇḍāni hyasaṅkhyāni tatraikaṃ tu vivicyate

ādau jajñe mahāṃstasmātpuṃso vīryāddhiraṇmayāt //
ahaṅkārastatastasmādguṇāḥ sattvādayastrayaḥ

tamasaḥ pañca tanmātrā mahābhūtāni jajñire //
daśendriyāṇi rajaso buddhyā saha mahānasuḥ

sattvādindriyadevāśca jāyante sma manastathā //
sāmānyatastattvasaṃjñā ete devāḥ prakīrttitāḥ

preritā vāsudevena svasvāṃśairaiśvaraṃ vapuḥ //
ajījananvirāṭsañjñaṃ te carācarasaṃśrayam

sa ca vairājapuruṣaḥ svasṛṣṭāsvapsvaśeta yat //
tena nārāyaṇa iti procyate nigamādibhiḥ //

tannābhipadmādbrahmāsīdrājaso'tha hṛdambujāt //
jajñe viṣṇuḥ sattvaguṇo lalāṭāttāmaso haraḥ

etebhya eva sthānebhyastisra āsaṃśca śaktayaḥ //
tatrāsīttāmasī durgā sāvitrī rājasī tathā //
sāttvikī śrīśceti sarvā vastrālaṃkāraśobhitāḥ

tā vairājājñayā trīṃśca brahmādīnpratipedire //
durgā rudraṃ ca sāvitrī brahmāṇaṃ viṣṇumantimā

caṇḍikādyāśca durgāyā aṃśenāsansahasraśaḥ //
trayīmukhyāśca sāvitryāḥ śaktayoṃśena jajñire //
dussahāpramukhāścāsannaṃśenaiva śriyo mune

tatrādito yo brahmāsīdvairājanābhipadmataḥ //
ekārṇave tadabjasthaḥ sa kaścidapi naikṣata

visargabuddhimaprāpto nātmānaṃ ca viveda saḥ //
kohaṃ kuta iti dhyāyannadidṛkṣatkajāśrayam

nālaṃ praviśyā'dho yātustanmūlaṃ ca vicinvataḥ //
saṃvatsaraśataṃ yātaṃ tasya nāntaṃ tu solabhat

ūrdhvaṃ punarupetyā'tha śrāntaśca niṣasāda saḥ //
adṛśyamūrtirbhagavānūce tapatapeti tam

tacchrutvā tatpravaktāramadṛṣṭvā ca sa sarvataḥ //
gurūpadiṣṭavattepe divyaṃ varṣasahasrakam

padme tapasyate tasmai tapaḥ śuddhātmane tataḥ //
samādhau darśayāmāsa dhāma vaikuṇṭhamacyutaḥ

prādhānikā guṇā yatra trayopi rajaādayaḥ //
na bhavantyalpamapi yatkālamāyābhayaṃ na ca

sahoditārkāyutavadbhāsvare tatra tejasi //
vāsudevaṃ dadarśā'sau ramyadivyāsitākṛtim

caturbhujaṃ gadāpadmaśaṃkhacakradharaṃ vibhum //
pītāmbaraṃ mahāratnakirīṭādivibhūṣaṇam

nandatārkṣyādibhirjjuṣṭaṃ pārṣadaiśca caturbhujaiḥ //
siddhibhiścāṣṭabhiḥ ṣaḍbhirbaddhāñjalipuṭairbhagaiḥ

siṃhāsane śriyā sākamupaviṣṭaṃ tamīśvaram //
praṇamya prāñjalistasthau viriñco hṛṣṭamānasaḥ

taṃ prāha bhagavānbrahmaṃstuṣṭohaṃ tapasā tava //
varaṃ varaya mattastvaṃ svābhīṣṭaṃ yatpriyosi me

ityuktastena taṃ jānaṃstapasi prerakaṃ prabhum //
svaṃ ca viśvasṛjaṃ brahmā yayāce'bhimataṃ varam

prajāvisargaśaktiṃ me dehi tubhyaṃ namaḥ prabho //
tatrāpi ca na baddhyeyaṃ yathā kuru tathā kṛpām

tatastaṃ bhagavānūce setsyate te manorathaḥ //
vairājena mayātmaikyaṃ bhāvayitvā samādhinā //
prajāḥ sṛjā'tha svāsādhye kārye smaryohamiṣṭadaḥ

ityuktvāntardadhe viṣṇurbrahmāpyekasamādhinā //
vairājenā'tha lokānprāglīnānsarvānsva aikṣata

visargaśaktiṃ saṃprāpya sa sargāya mano dadhe //
brahmajyotirmayastāvadādityaḥ prādurāsa ha

sthāpayitvāṇḍamadhye taṃ tataḥ sa manasā'sṛjat //
tapobhaktiviśuddhena munīnādyāṃścatuḥsanān

prajāḥ sṛjata cetyūce tāṃstadā te tu tadvacaḥ //
na jagṛhurnnaiṣṭhikendrāstebhyaścukrodha viśvasṛṭ

kruddhasya tasya bhālācca rudra āsīttamomayaḥ //
manyuṃ niyamya manasā prajeśānso'sṛjattataḥ

marīcimatriṃ pulahaṃ pulastyaṃ ca bhṛguṃ kratum //
vasiṣṭhaṃ kardamaṃ caiva dakṣamaṃgirasaṃ tathā

dharmaṃ tataḥ sa hṛdayādadharmaṃ pṛṣṭhatastathā //
manasaḥ kāmamāsyācca vāṇīṃ krodhaṃ bhruvo'sṛjat

śaucaṃ tapo dayā satyamiti dharmapadāni ca //
caturbhyo vadanebhyaśca catvāri sasṛje tataḥ

ṛgvedaṃ vadanātpūrvādyajurvedaṃ ca dakṣiṇāt //
sasarja paścimātsāma saumyāccātharvasaṃjñitam

itihāsapurāṇāni yajñānvipraśataṃ tathā //
vasvādityamarudviśvānsādhyāṃśca mukhato'sṛjat

bāhubhyaḥ kṣatriyaśatamūrubhyāṃ ca viśāṃ śatam //
padbhyāṃ śūdraśataṃ caitānsasarja saha vṛttibhiḥ

brahmacaryaṃ ca hṛdayādgārhasthyaṃ jaghanasthalāt //
vanāśramaṃ tathorastaḥ saṃnyāsaṃ śiraso'sṛjat

vakṣaḥsthalātpitṛgaṇānasurāñjaghanasthalāt //
sasarja ca gudānmṛtyuṃ nirṛtiṃ nirayāṃśca saḥ

gandharvāṃścāraṇānsiddhānsarpānyakṣāṃśca rākṣasān //
nagānmeghānvidyutaśca samudrānsaritastathā

vṛkṣānpaśūnpakṣiṇaśca sarvānsthāvarajaṅgamān //
svāṅgebhya eva sosrākṣīdbrahmā nārāyaṇātmakaḥ

sṛṣṭimetāṃ vilokyāpi nātiprīto yadā tadā //
hariṃ dhyātvā sa sasṛje tapovidyāsamādhibhiḥ //
ṛṣīnsvāyambhuvādīṃśca manūṃśca manujānapi

tataḥ prītaḥ sa sarveṣāṃ nivāsāya yathocitam//
svarlokaṃ ca bhuvarlokaṃ bhūrlokaṃ samakalpayat

yeṣāṃ tu yādṛśaṃ karma prākkālīnaṃ hi tānvidhiḥ //
saṃsthāpya tādṛśe sthāne vṛttīsteṣāmakalpayat

devānāmamṛtaṃ nṝṇāmṛṣīṇāṃ cānnamoṣadhīḥ //
yakṣarakṣosuravyāghrasarpādīnāṃ surāmiṣam //
caklṛpe gomṛgādīnāṃ vṛttiṃ sa yavasādi ca

sa devānāṃ tu viśveṣāṃ havyaṃ vṛttimakalpayat //
amūrtānāṃ ca mūrtānāṃ pitṝṇāṃ kavyameva ca

durgodbhavānāṃ śaktīnāṃ tadupāsanatatparaiḥ //
daityarakṣaḥpiśācādyairdattaṃ madyāmiṣādi ca

tathā sāvitryudbhavānāṃ śaktīnāṃ tadupāsakaiḥ //
dattamṛṣyādibhiryajñe munyannaṃ cānnamoṣadhīḥ

śrījātānāṃ ca śaktīnāṃ tadupāstiparāyaṇaiḥ //
dattaṃ devāsuranaraiḥ pāyasājyasitādi ca

prajāpatīnāṃ sa patistataḥ prāhā'khilāḥ prajāḥ //
ijyā devāśca pitaro havyakavyātmakairmakhaiḥ

iṣṭāḥ saṃpūrayiṣyanti hyete yuṣmanmanorathān //
etānye nārcayiṣyanti te vai nirayagāminaḥ

itthaṃ kṛtā hi maryādā tena nārāyaṇātmanā //
daivaṃ pitryamato nityaṃ janaiḥ kāryaṃ yathāvidhi

tato brahmā sa sarveṣāṃ dharmasetvavanāya ca //
tattajjātiṣu ye mukhyāstānmanūṃścāpyatiṣṭhipat

vāsudevecchayaivetthaṃ vairājādbrahmarūpiṇaḥ //
kalpekalpe bhavatyeva sṛṣṭirbahuvidhā mune

prākkalpe yādṛśī saṃjñā vedāḥ śāstrāṇi ca kriyāḥ//
kalpe'nye tādṛśāḥ sarve dharmāḥ syuścā'dhikāriṇaḥ

viṣṇuryaḥ kathitaḥ sopi vairājapuruṣātmakaḥ//
poṣayatyakhilām̐llokānmaryādāḥ paripālayan

manvādibhiḥ pālyamānāḥ setavastvasurairyadā //
kāmarūpairvibhidyante vāsudevastadā svayam //
brahmādibhiḥ prārthyamānaḥ prādurbhavati bhūtale

avatārā bhagavato bhūtā bhāvyāśca santi ye //
kartuṃ na śakyate teṣāṃ saṃkhyāṃ saṃkhyāviśāradaiḥ

saddharmadevasādhūnāṃ guptyai taddrohimṛtyave //
śreyase sarvabhūtānāmāvirbhāvosti satpateḥ

sa vāsudevaḥ prakṛtau puṃsi kāryeṣu caitayoḥ //
anvitaśca pṛthakcāste sarvādhīśaḥ svadhāmani

vyāpya svāṃśairimām̐llokānyathāgnivaruṇādayaḥ //
svastyāsate svasvaloke tathaiṣa bhagavānmune

sargātprāksaccidānandaḥ śuddha ekaśca nirguṇaḥ //
yathāsīttādṛgevāsāvanvitopyasti nirmalaḥ

vāyutejojalakṣmāsu tattatkāryeṣu khaṃ yathā //
anvīyāpyasti nirlepaṃ yathā pūrvaṃ tathaiṣa hi

sarvopāsyo niyantā ca vyāpakaścaiṣa kīrtitaḥ //
ātyantike laye'thaiṣa bhavatyeva yathā purā

vairājaḥ puruṣo yo'tra prokto'sāvīśvarābhidhaḥ //
jñeyaḥ svatantraḥ sarvajño vaśyamāyaśca nārada

etasyaiva svarūpāṇi brahmaviṣṇuśivāstrayaḥ //
rajaādiguṇopetāḥ svaguṇānuguṇakriyāḥ

brahmaṇo ye samutpannā devāsuranarādayaḥ //
te jīvasaṃjñā hyalpajñāḥ paratantrā bhavanti ca

jīvānāmīśvarāṇāṃ ca tanavaḥ kṣetrasañjñakāḥ //
mahadāditattvamayyaḥ kṣetrajñākhyāstu tadvidaḥ

kṣetrāṇāṃ ca kṣetravidāṃ pradhānapuruṣasya ca //
māyāyāḥ kālaśakteścā'kṣarasya ca parātmanaḥ //
pṛthakpṛthaglakṣaṇairyajjñānaṃ tajjñānamucyate

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye jñānasvarūpanirūpaṇaṃ nāma caturviśo'dhyāyaḥ