સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.24-3

॥ શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
અથ જ્ઞાનસ્વરૂપં તે વચ્મિ સાંખ્યેન નિશ્ચિતમ્ ॥
ક્ષેત્રાદિ જ્ઞાયતે યેન તજ્જ્ઞાનં હિ નિરુચ્યતે

વાસુદેવઃ પરં બ્રહ્મ બૃહત્યક્ષરધામનિ ॥
આદાવેકોઽદ્વિતીયોઽભૂન્નિર્ગુણો દિવ્યવિગ્રહઃ

સ કાર્યમૂલપ્રકૃતિઃ સકાલાઽક્ષરતેજસિ ॥
પ્રકાશેઽર્કસ્ય રાત્રીવ તિરોભૂતા તદાઽભવત્

સિસૃક્ષાથાભવત્તસ્ય બ્રહ્માણ્ડાનાં યદા તદા ॥
સકાલાવિર્બભૂવાદૌ મહામાયા તતો હિ સા

તાં કાલશક્તિમાદાય વાસુદેવોઽક્ષરાત્મના ॥
સિસૃક્ષયૈક્ષત યદા સા ચુક્ષોભ તદૈવ હિ

તસ્યાઃ પ્રધાનપુરુષકોટયો જજ્ઞિરે મુને ॥
યુજ્યન્તે સ્મ પ્રધાનૈસ્તે પુરુષાશ્ચેચ્છયા પ્રભોઃ

પુમાંસો નિદધુર્ગર્ભાંસ્તેષુ તેભ્યશ્ચ જજ્ઞિરે ॥
બ્રહ્માણ્ડાનિ હ્યસઙ્ખ્યાનિ તત્રૈકં તુ વિવિચ્યતે

આદૌ જજ્ઞે મહાંસ્તસ્માત્પુંસો વીર્યાદ્ધિરણ્મયાત્ ॥
અહઙ્કારસ્તતસ્તસ્માદ્ગુણાઃ સત્ત્વાદયસ્ત્રયઃ

તમસઃ પઞ્ચ તન્માત્રા મહાભૂતાનિ જજ્ઞિરે ॥
દશેન્દ્રિયાણિ રજસો બુદ્ધ્યા સહ મહાનસુઃ

સત્ત્વાદિન્દ્રિયદેવાશ્ચ જાયન્તે સ્મ મનસ્તથા ॥
સામાન્યતસ્તત્ત્વસંજ્ઞા એતે દેવાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

પ્રેરિતા વાસુદેવેન સ્વસ્વાંશૈરૈશ્વરં વપુઃ ॥
અજીજનન્વિરાટ્સઞ્જ્ઞં તે ચરાચરસંશ્રયમ્

સ ચ વૈરાજપુરુષઃ સ્વસૃષ્ટાસ્વપ્સ્વશેત યત્ ॥
તેન નારાયણ ઇતિ પ્રોચ્યતે નિગમાદિભિઃ ॥

તન્નાભિપદ્માદ્બ્રહ્માસીદ્રાજસોઽથ હૃદમ્બુજાત્ ॥
જજ્ઞે વિષ્ણુઃ સત્ત્વગુણો લલાટાત્તામસો હરઃ

એતેભ્ય એવ સ્થાનેભ્યસ્તિસ્ર આસંશ્ચ શક્તયઃ ॥
તત્રાસીત્તામસી દુર્ગા સાવિત્રી રાજસી તથા ॥
સાત્ત્વિકી શ્રીશ્ચેતિ સર્વા વસ્ત્રાલંકારશોભિતાઃ

તા વૈરાજાજ્ઞયા ત્રીંશ્ચ બ્રહ્માદીન્પ્રતિપેદિરે ॥
દુર્ગા રુદ્રં ચ સાવિત્રી બ્રહ્માણં વિષ્ણુમન્તિમા

ચણ્ડિકાદ્યાશ્ચ દુર્ગાયા અંશેનાસન્સહસ્રશઃ ॥
ત્રયીમુખ્યાશ્ચ સાવિત્ર્યાઃ શક્તયોંશેન જજ્ઞિરે ॥
દુસ્સહાપ્રમુખાશ્ચાસન્નંશેનૈવ શ્રિયો મુને

તત્રાદિતો યો બ્રહ્માસીદ્વૈરાજનાભિપદ્મતઃ ॥
એકાર્ણવે તદબ્જસ્થઃ સ કશ્ચિદપિ નૈક્ષત

વિસર્ગબુદ્ધિમપ્રાપ્તો નાત્માનં ચ વિવેદ સઃ ॥
કોહં કુત ઇતિ ધ્યાયન્નદિદૃક્ષત્કજાશ્રયમ્

નાલં પ્રવિશ્યાઽધો યાતુસ્તન્મૂલં ચ વિચિન્વતઃ ॥
સંવત્સરશતં યાતં તસ્ય નાન્તં તુ સોલભત્

ઊર્ધ્વં પુનરુપેત્યાઽથ શ્રાન્તશ્ચ નિષસાદ સઃ ॥
અદૃશ્યમૂર્તિર્ભગવાનૂચે તપતપેતિ તમ્

તચ્છ્રુત્વા તત્પ્રવક્તારમદૃષ્ટ્વા ચ સ સર્વતઃ ॥
ગુરૂપદિષ્ટવત્તેપે દિવ્યં વર્ષસહસ્રકમ્

પદ્મે તપસ્યતે તસ્મૈ તપઃ શુદ્ધાત્મને તતઃ ॥
સમાધૌ દર્શયામાસ ધામ વૈકુણ્ઠમચ્યુતઃ

પ્રાધાનિકા ગુણા યત્ર ત્રયોપિ રજઆદયઃ ॥
ન ભવન્ત્યલ્પમપિ યત્કાલમાયાભયં ન ચ

સહોદિતાર્કાયુતવદ્ભાસ્વરે તત્ર તેજસિ ॥
વાસુદેવં દદર્શાઽસૌ રમ્યદિવ્યાસિતાકૃતિમ્

ચતુર્ભુજં ગદાપદ્મશંખચક્રધરં વિભુમ્ ॥
પીતામ્બરં મહારત્નકિરીટાદિવિભૂષણમ્

નન્દતાર્ક્ષ્યાદિભિર્જ્જુષ્ટં પાર્ષદૈશ્ચ ચતુર્ભુજૈઃ ॥
સિદ્ધિભિશ્ચાષ્ટભિઃ ષડ્ભિર્બદ્ધાઞ્જલિપુટૈર્ભગૈઃ

સિંહાસને શ્રિયા સાકમુપવિષ્ટં તમીશ્વરમ્ ॥
પ્રણમ્ય પ્રાઞ્જલિસ્તસ્થૌ વિરિઞ્ચો હૃષ્ટમાનસઃ

તં પ્રાહ ભગવાન્બ્રહ્મંસ્તુષ્ટોહં તપસા તવ ॥
વરં વરય મત્તસ્ત્વં સ્વાભીષ્ટં યત્પ્રિયોસિ મે

ઇત્યુક્તસ્તેન તં જાનંસ્તપસિ પ્રેરકં પ્રભુમ્ ॥
સ્વં ચ વિશ્વસૃજં બ્રહ્મા યયાચેઽભિમતં વરમ્

પ્રજાવિસર્ગશક્તિં મે દેહિ તુભ્યં નમઃ પ્રભો ॥
તત્રાપિ ચ ન બદ્ધ્યેયં યથા કુરુ તથા કૃપામ્

તતસ્તં ભગવાનૂચે સેત્સ્યતે તે મનોરથઃ ॥
વૈરાજેન મયાત્મૈક્યં ભાવયિત્વા સમાધિના ॥
પ્રજાઃ સૃજાઽથ સ્વાસાધ્યે કાર્યે સ્મર્યોહમિષ્ટદઃ

ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે વિષ્ણુર્બ્રહ્માપ્યેકસમાધિના ॥
વૈરાજેનાઽથ લોકાન્પ્રાગ્લીનાન્સર્વાન્સ્વ ઐક્ષત

વિસર્ગશક્તિં સંપ્રાપ્ય સ સર્ગાય મનો દધે ॥
બ્રહ્મજ્યોતિર્મયસ્તાવદાદિત્યઃ પ્રાદુરાસ હ

સ્થાપયિત્વાણ્ડમધ્યે તં તતઃ સ મનસાઽસૃજત્ ॥
તપોભક્તિવિશુદ્ધેન મુનીનાદ્યાંશ્ચતુઃસનાન્

પ્રજાઃ સૃજત ચેત્યૂચે તાંસ્તદા તે તુ તદ્વચઃ ॥
ન જગૃહુર્ન્નૈષ્ઠિકેન્દ્રાસ્તેભ્યશ્ચુક્રોધ વિશ્વસૃટ્

ક્રુદ્ધસ્ય તસ્ય ભાલાચ્ચ રુદ્ર આસીત્તમોમયઃ ॥
મન્યું નિયમ્ય મનસા પ્રજેશાન્સોઽસૃજત્તતઃ

મરીચિમત્રિં પુલહં પુલસ્ત્યં ચ ભૃગું ક્રતુમ્ ॥
વસિષ્ઠં કર્દમં ચૈવ દક્ષમંગિરસં તથા

ધર્મં તતઃ સ હૃદયાદધર્મં પૃષ્ઠતસ્તથા ॥
મનસઃ કામમાસ્યાચ્ચ વાણીં ક્રોધં ભ્રુવોઽસૃજત્

શૌચં તપો દયા સત્યમિતિ ધર્મપદાનિ ચ ॥
ચતુર્ભ્યો વદનેભ્યશ્ચ ચત્વારિ સસૃજે તતઃ

ઋગ્વેદં વદનાત્પૂર્વાદ્યજુર્વેદં ચ દક્ષિણાત્ ॥
સસર્જ પશ્ચિમાત્સામ સૌમ્યાચ્ચાથર્વસંજ્ઞિતમ્

ઇતિહાસપુરાણાનિ યજ્ઞાન્વિપ્રશતં તથા ॥
વસ્વાદિત્યમરુદ્વિશ્વાન્સાધ્યાંશ્ચ મુખતોઽસૃજત્

બાહુભ્યઃ ક્ષત્રિયશતમૂરુભ્યાં ચ વિશાં શતમ્ ॥
પદ્ભ્યાં શૂદ્રશતં ચૈતાન્સસર્જ સહ વૃત્તિભિઃ

બ્રહ્મચર્યં ચ હૃદયાદ્ગાર્હસ્થ્યં જઘનસ્થલાત્ ॥
વનાશ્રમં તથોરસ્તઃ સંન્યાસં શિરસોઽસૃજત્

વક્ષઃસ્થલાત્પિતૃગણાનસુરાઞ્જઘનસ્થલાત્ ॥
સસર્જ ચ ગુદાન્મૃત્યું નિરૃતિં નિરયાંશ્ચ સઃ

ગન્ધર્વાંશ્ચારણાન્સિદ્ધાન્સર્પાન્યક્ષાંશ્ચ રાક્ષસાન્ ॥
નગાન્મેઘાન્વિદ્યુતશ્ચ સમુદ્રાન્સરિતસ્તથા

વૃક્ષાન્પશૂન્પક્ષિણશ્ચ સર્વાન્સ્થાવરજઙ્ગમાન્ ॥
સ્વાઙ્ગેભ્ય એવ સોસ્રાક્ષીદ્બ્રહ્મા નારાયણાત્મકઃ

સૃષ્ટિમેતાં વિલોક્યાપિ નાતિપ્રીતો યદા તદા ॥
હરિં ધ્યાત્વા સ સસૃજે તપોવિદ્યાસમાધિભિઃ ॥
ઋષીન્સ્વાયમ્ભુવાદીંશ્ચ મનૂંશ્ચ મનુજાનપિ

તતઃ પ્રીતઃ સ સર્વેષાં નિવાસાય યથોચિતમ્॥
સ્વર્લોકં ચ ભુવર્લોકં ભૂર્લોકં સમકલ્પયત્

યેષાં તુ યાદૃશં કર્મ પ્રાક્કાલીનં હિ તાન્વિધિઃ ॥
સંસ્થાપ્ય તાદૃશે સ્થાને વૃત્તીસ્તેષામકલ્પયત્

દેવાનામમૃતં નૄણામૃષીણાં ચાન્નમોષધીઃ ॥
યક્ષરક્ષોસુરવ્યાઘ્રસર્પાદીનાં સુરામિષમ્ ॥
ચક્લૃપે ગોમૃગાદીનાં વૃત્તિં સ યવસાદિ ચ

સ દેવાનાં તુ વિશ્વેષાં હવ્યં વૃત્તિમકલ્પયત્ ॥
અમૂર્તાનાં ચ મૂર્તાનાં પિતૄણાં કવ્યમેવ ચ

દુર્ગોદ્ભવાનાં શક્તીનાં તદુપાસનતત્પરૈઃ ॥
દૈત્યરક્ષઃપિશાચાદ્યૈર્દત્તં મદ્યામિષાદિ ચ

તથા સાવિત્ર્યુદ્ભવાનાં શક્તીનાં તદુપાસકૈઃ ॥
દત્તમૃષ્યાદિભિર્યજ્ઞે મુન્યન્નં ચાન્નમોષધીઃ

શ્રીજાતાનાં ચ શક્તીનાં તદુપાસ્તિપરાયણૈઃ ॥
દત્તં દેવાસુરનરૈઃ પાયસાજ્યસિતાદિ ચ

પ્રજાપતીનાં સ પતિસ્તતઃ પ્રાહાઽખિલાઃ પ્રજાઃ ॥
ઇજ્યા દેવાશ્ચ પિતરો હવ્યકવ્યાત્મકૈર્મખૈઃ

ઇષ્ટાઃ સંપૂરયિષ્યન્તિ હ્યેતે યુષ્મન્મનોરથાન્ ॥
એતાન્યે નાર્ચયિષ્યન્તિ તે વૈ નિરયગામિનઃ

ઇત્થં કૃતા હિ મર્યાદા તેન નારાયણાત્મના ॥
દૈવં પિત્ર્યમતો નિત્યં જનૈઃ કાર્યં યથાવિધિ

તતો બ્રહ્મા સ સર્વેષાં ધર્મસેત્વવનાય ચ ॥
તત્તજ્જાતિષુ યે મુખ્યાસ્તાન્મનૂંશ્ચાપ્યતિષ્ઠિપત્

વાસુદેવેચ્છયૈવેત્થં વૈરાજાદ્બ્રહ્મરૂપિણઃ ॥
કલ્પેકલ્પે ભવત્યેવ સૃષ્ટિર્બહુવિધા મુને

પ્રાક્કલ્પે યાદૃશી સંજ્ઞા વેદાઃ શાસ્ત્રાણિ ચ ક્રિયાઃ॥
કલ્પેઽન્યે તાદૃશાઃ સર્વે ધર્માઃ સ્યુશ્ચાઽધિકારિણઃ

વિષ્ણુર્યઃ કથિતઃ સોપિ વૈરાજપુરુષાત્મકઃ॥
પોષયત્યખિલાઁલ્લોકાન્મર્યાદાઃ પરિપાલયન્

મન્વાદિભિઃ પાલ્યમાનાઃ સેતવસ્ત્વસુરૈર્યદા ॥
કામરૂપૈર્વિભિદ્યન્તે વાસુદેવસ્તદા સ્વયમ્ ॥
બ્રહ્માદિભિઃ પ્રાર્થ્યમાનઃ પ્રાદુર્ભવતિ ભૂતલે

અવતારા ભગવતો ભૂતા ભાવ્યાશ્ચ સન્તિ યે ॥
કર્તું ન શક્યતે તેષાં સંખ્યાં સંખ્યાવિશારદૈઃ

સદ્ધર્મદેવસાધૂનાં ગુપ્ત્યૈ તદ્દ્રોહિમૃત્યવે ॥
શ્રેયસે સર્વભૂતાનામાવિર્ભાવોસ્તિ સત્પતેઃ

સ વાસુદેવઃ પ્રકૃતૌ પુંસિ કાર્યેષુ ચૈતયોઃ ॥
અન્વિતશ્ચ પૃથક્ચાસ્તે સર્વાધીશઃ સ્વધામનિ

વ્યાપ્ય સ્વાંશૈરિમાઁલ્લોકાન્યથાગ્નિવરુણાદયઃ ॥
સ્વસ્ત્યાસતે સ્વસ્વલોકે તથૈષ ભગવાન્મુને

સર્ગાત્પ્રાક્સચ્ચિદાનન્દઃ શુદ્ધ એકશ્ચ નિર્ગુણઃ ॥
યથાસીત્તાદૃગેવાસાવન્વિતોપ્યસ્તિ નિર્મલઃ

વાયુતેજોજલક્ષ્માસુ તત્તત્કાર્યેષુ ખં યથા ॥
અન્વીયાપ્યસ્તિ નિર્લેપં યથા પૂર્વં તથૈષ હિ

સર્વોપાસ્યો નિયન્તા ચ વ્યાપકશ્ચૈષ કીર્તિતઃ ॥
આત્યન્તિકે લયેઽથૈષ ભવત્યેવ યથા પુરા

વૈરાજઃ પુરુષો યોઽત્ર પ્રોક્તોઽસાવીશ્વરાભિધઃ ॥
જ્ઞેયઃ સ્વતન્ત્રઃ સર્વજ્ઞો વશ્યમાયશ્ચ નારદ

એતસ્યૈવ સ્વરૂપાણિ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાસ્ત્રયઃ ॥
રજઆદિગુણોપેતાઃ સ્વગુણાનુગુણક્રિયાઃ

બ્રહ્મણો યે સમુત્પન્ના દેવાસુરનરાદયઃ ॥
તે જીવસંજ્ઞા હ્યલ્પજ્ઞાઃ પરતન્ત્રા ભવન્તિ ચ

જીવાનામીશ્વરાણાં ચ તનવઃ ક્ષેત્રસઞ્જ્ઞકાઃ ॥
મહદાદિતત્ત્વમય્યઃ ક્ષેત્રજ્ઞાખ્યાસ્તુ તદ્વિદઃ

ક્ષેત્રાણાં ચ ક્ષેત્રવિદાં પ્રધાનપુરુષસ્ય ચ ॥
માયાયાઃ કાલશક્તેશ્ચાઽક્ષરસ્ય ચ પરાત્મનઃ ॥
પૃથક્પૃથગ્લક્ષણૈર્યજ્જ્ઞાનં તજ્જ્ઞાનમુચ્યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવાસુદેવમાહાત્મ્યે જ્ઞાનસ્વરૂપનિરૂપણં નામ ચતુર્વિશોઽધ્યાયઃ