Skanda Purana · Verses 2.20-5

"vālmīke:pūrvajanmasyakathā
"vyādha-uvāca//
kiṃ jīvā vibhunā sṛṣṭāḥ koṭiśo'tha sahasraśaḥ//
dṛśyante bhinnakarmāṇo nānāmārgāḥ sanātanāḥ

naikasvabhāvā ete hi kuta eva mahāmate//
sarvaṃ tatpṛcchate mahyaṃ vistarāttattvato vada

"śaṃkha uvāca/
trividhā jīvasaṃghā hi rajaḥsattvatamoguṇāḥ//
rājasā rājasaṃ karma tāmasāstāmasaṃ tathā

sāttvikāḥ sāttvikaṃ karma kurvaṃtyete yathākramam//
kvacicca guṇavaiṣamyameteṣāṃ saṃsṛtau bhavet

tenaivoccāvacaṃ karma kurvaṃtaḥ phalabhāginaḥ//
kvacitsukhaṃ kvacidduḥkhaṃ kvaciccobhayameva ca

guṇānāmeva vaiṣamyātprāpnuvanti narā ime//
prakṛtisthā ime jīvā baddhā etairguṇaistribhiḥ

guṇakarmā'nurūpeṇa karmaṇāṃ vyatyayaḥ phalam //
guṇānuguṇyaṃ bhūyaste prakṛtiṃ yāntyamī janāḥ

prakṛtisthāḥ prākṛtikā guṇakarmā'bhimūrchitāḥ //
gatiṃ prākṛtikīṃ yāṃti vyatyayaḥ prakṛterna hi

tāmasā duḥkhabahulāḥ sadā tāmasavṛttayaḥ //
nirdayā niṣṭhurā loke sadā dveṣaikajīvinaḥ

rākṣasādyāḥ piśācāṃtāstāmasīṃ yāṃti vai gatim//
rājasā miśramatayaḥ kartāraḥ puṇyapāpayoḥ

puṇyātsvargaṃ prāpnuvanti kvacitpāpācca yātanām//
ata ete mandabhāgyā āvartaṃte punaḥ punaḥ

dharmaśīlā dayāvantaḥ śraddhāvanto'nasūyakāḥ//
sāttvikāḥ sāttvikīṃ vṛttimanutiṣṭhaṃta āsate

te cordhvaṃ yāṃti vimalā guṇāpāye mahaujasaḥ//
vibhinnakarmaṇāṃ cātaḥ pṛthagbhāvāḥ pṛthagvidhāḥ

guṇakarmānurūpeṇa teṣāṃ viṣṇurmahāprabhuḥ //
karmāṇi kārayatyaddhā svasvarūpāptaye vibhuḥ

viṣṇorvaiṣamyanairghṛṇye pūrṇakāmasya vai nahi //
sṛṣṭiṃ sthitiṃ hṛtiṃ caiva samāmeva karotyayam

svaguṇādeva te sarve karmaṇaḥ phalabhāginaḥ //
ārāmoptānyathā sarvānsamaṃ varṣayati drumān

ekakulyājalā hyaṃga drumāśca prakṛtiṃ gatāḥ//
nārāmoptari vaiṣamyaṃ nairghṛṇyaṃ vā kathaṃcana

"vyādha uvāca//
janānāṃ pūrṇabhogānāṃ kadā muktirbhavenmune //
sṛṣṭikāle'thavā hyaṃtakāle vā sthāpanasya ca

kvacicca sṛṣṭikālasya saṃhārasyā'pi vai sthiteḥ//
etadvistārya me brahmanbhagavacceṣṭitaṃ vada

//
//śaṃkha uvāca//
caturyugasahasrāṇi brahmaṇo dinamucyate//
rātriśca tāvatī tasya hyahorātraṃ dinaṃ bhavet

daśapañcadinānyāhuḥ pakṣaṃ māso dvayātmakaḥ//
māsadvayamṛtuṃ prāhurayanaṃ ca ṛtutrayam

ayane dve vatsaraḥ syāttādṛkcchatasamā yadi//
gacchaṃti brahmaṇo hyasya brahmakalpaṃ tadā viduḥ

tāvānhi pralayaḥ kāla iti vedavidāṃ matam //
pralayastrividhaḥ prokto mānavo mānavātyaye

dainaṃdino dvitīyo hi brahmaṇo divasātyaye //
brahmaṇo'tha laye paścādbrāhmaṃ ca pralayaṃ viduḥ//२४/
brahmaṇastu muhūrte tu manostu pralayaṃ viduḥ //
pralayeṣu vyatīteṣu caturdaśasu vai kramāt

dainaṃdinalayaṃ prāhuḥ pralayānāṃ sthitiṃ punaḥ//
trayāṇāmeva lokānāṃ layo manvaṃtare bhavet

cetanānāṃ tadā nāśo na lokānāṃ kṣayo bhavet//
udakaireva pūrtiśca yathā pūrvaṃ tathā punaḥ

manvaṃtarāṃte bhūyāttu cetanānāṃ punarbhavaḥ //
dainaṃdinalaye vyādha sarvasyāpi kṣayo bhavet

satyalokaṃ vinā sarve lokā naśyaṃti sādhipāḥ//
sacetanāḥ sādhibhūtāḥ prasupte caturānane

tattvābhimānino devāḥ kecicca munayastathā //
śiṣyaṃti suptāḥ sarve'pi satyalokavyavasthitāḥ

tiṣṭhaṃti suptimāpannā yāvatkalpamatīṃdriyāḥ //
punarniśātyaye brahmā yathāpūrvamakalpayat

ṛṣīndevānpitṝm̐llokāndharmānvarṇānpṛthakpṛthak //
punardaśāvatārā hi viṣṇordevasya cakriṇaḥ

niyamena bhavaṃtyete tathānye'pi ca bhūriśaḥ //
devatā ṛṣayaścaiva ākalpaṃ ca girāṃ pateḥ

punarevā'bhivartaṃte brahmaṇā saha muktigāḥ//
bhūpāśca sādhavo ye ca siddhiṃ prāptāḥ paraṃgatāḥ

tenaiva cābhivartaṃte satyalokavyavasthitāḥ //
tadrāśigāḥ punaryāṃti tannāmnā śrutisaṃsthitāḥ

tattadgotreṣu jāyaṃte tattatkarmaratāḥ sadā //
daityānāmapi sarveṣāṃ yadā kaliyugātyayaḥ

kalinā saha gacchaṃti svāṃ gatiṃ nirayālayāḥ//
teṣāṃ ca rāśisaṃsthā ye tannāmāno'pare'pi ca

jāyante karmaṇā svena tattatkarmavidhāyakāḥ//
sṛṣṭikālaṃ pravakṣyāmi muktikālaṃ tathaiva ca

brahmādīnāṃ ca devānāṃ samāhitamanā bhava //
nimeṣo devadevasya brahmakalpasamo mataḥ

tasyāvasāne conmeṣo devadevaśikhāmaṇeḥ//
nimeṣāṃ'te bhavedicchā sraṣṭuṃ lokāṃśca kukṣigān

so'paśyatsvodare sarvāñjīvasaṃghānanekaśaḥ//
sṛjyānmuktānamṛnsarvām̐ liṃgabhaṃgamupāgatān

suptāḥ sṛtisthāḥ sarve'pi tamogā api sarvaśaḥ//
pūrvakalpe liṃgabhaṃgamāpannā vidhipūrvakāḥ

mānavāṃtā jīvakośā jīvanmuktāśca muktigāḥ //
pūrvakalpe vimuktāśca brahmādyā mānavāṃtakāḥ

dhyānasaṃsthā hi tiṣṭhaṃti viṣṇukukṣigatā api //
unmeṣasyādime bhāge caturvyūhātmako vibhuḥ

bhūtvā tu pūrvasādguṇyādvāsudevācca vyūhagāt //
dattvā tu brahmaṇo muktiṃ sāyujyākhyāṃ mahāvibhuḥ

dattvā tadanu sāyujyaṃ tattvajñānaṃ mahātmanām //
sārūpyaṃ caiva keṣāṃcitsāmīpyaṃ ca tathā vibhuḥ

sālokyaṃ ca tathā'nyeṣāṃ dattvā devo janārdanaḥ //
aniruddhavaśe sarvānsthitām̐llokānalokayat

pradyumnasya vaśe dattvā sṛṣṭiṃ kartuṃ mano dadhe//
māyāṃ jayāṃ kṛtiṃ śāṃtimupayeme svayaṃ hariḥ//४८/
caturvyūhaiḥ pūrṇaguṇairvāsudevādikaiḥ kramāt//
tābhiryukto mahāviṣṇuścaturvyūhātmako vibhuḥ

bhinnakarmāśayaṃ lokaṃ pūrṇakāmo vyajījanat//
unmeṣāṃte punarviṣṇuryogamāyāṃ samāśritaḥ

saṃkarṣaṇādvyūhagācca haratyetaccarācaram //
tadetatsarvamākhyātaṃ kāryaṃ ciṃtyaṃ mahātmanaḥ

yadaciṃtyaṃ durvibhāvyaṃ brahmādyairapi yogibhiḥ//
"vyādha uvāca//
ke vā bhāgavatā dharmāḥ kairviṣṇuśca prasīdati

tānahaṃ śrotumicchāmi sāṃprataṃ vada no mune//
//śaṃkha uvāca//
yena cittaviśuddhiḥ syādyaḥ satāmupakārakaḥ

taṃ viddhi sāttvikaṃ dharmaṃ yaśca kenāpya niṃditaḥ//
śrutismṛtyudito yastu yadi niṣkāmiko bhavet

yastu lokā'viruddho'pi taṃ dharmaṃ sāttvikaṃviduḥ//
caturvidhā hi te dharmā varṇāśramavibhāgataḥ

nityanaimittikāḥ kāmyā iti te ca tridhā matāḥ/
te sarve svasvadharmāśca yadā viṣṇoḥ samarpitāḥ

tadā vai sāttvikā jñeyā dharmā bhāgavatāḥ śubhāḥ//
devatāṃtaradaivatyāḥ sakāmā rājasā matāḥ

yakṣarakṣaḥpiśācādidaivatyā lokaniṣṭhurāḥ//
hiṃsātmakā niṃditāśca dharmāste tāmasāḥ smṛtāḥ

sattvasthāḥ sāttvikāndharmānviṣṇuprītikarāñcchubhān/
kurvaṃtyanīhayā nityaṃ te vai bhāgavatāḥ smṛtāḥ//५९/
yeṣāṃ cittaṃ sadā viṣṇau jihvāyāṃ nāma vai vibhoḥ/
pādau ca hṛdaye yeṣāṃ te vai bhāgavatāḥ smṛtāḥ

sadācāra ratā ye ca sarveṣāmupakārakāḥ //
sadaiva mamatāhīnāste vai bhāgavatāḥ smṛtāḥ

yeṣāṃ ca śāstre viśvāso gurau sādhuṣu karmasu //
ye viṣṇu bhaktāḥ satataṃ te vai bhāgavatāḥ smṛtāḥ

yeṣāṃ hi saṃmatā dharmāḥ śāśvatā viṣṇuvallabhāḥ//
śrutismṛtyuditā ye ca te dharmāḥ śāśvatā matāḥ

aṭanaṃ sarvadeśeṣu vīkṣaṇaṃ sarvakarmaṇām //
śravaṇaṃ sarvadharmāṇāṃ viṣayā''saktacetasām//६४/
akiṃcitkarameteṣāṃ ṣaṃḍhasyeva varastriyaḥ //
sādhūnāṃ darśanenaiva mano dravati vai satām//६५/
caṃdrasya kaumudīsaṃgāccaṃdrakāṃtaśilā yathā //
kvacitsacchāstraśravaṇādviṣayai rahitaṃ manaḥ

tiṣṭhatyeva satāṃ puṃsāṃ tejorūpaṃ hyakalmaṣam //
padmabandhoḥ prabhāsaṃgātsūryakāṃtaśilā yathā

niṣkāmairhi janairyaistu śraddhayā samupāśritaḥ//
yo viṣṇuvallabho nityaṃ dharmo bhāgavato mataḥ

tairdṛṣṭā vahavo dharmā ihā'mutra phalapradāḥ//
viṣṇuprītikarāḥ sūkṣmāḥ sarvaduḥkhavimocakāḥ

dadhnaḥ sāramivoddhṛtya dharmaṃ vaiśākhasaṃbhavam //
ramāyai bhagavānāha kṣīrābdhau hitakāmyayā

mārgacchāyāvinirmāṇaṃ prapādānaṃ ca vai tathā //
vyajanairvyajanaṃ caiva praśrayāṇāṃ samarpaṇam

chatrasyopānahordānaṃ dānaṃ karpūragandhayoḥ //
vāpīkūpataḍāgānāṃ nirmāṇaṃ vibhave sati

sāyāhne pānakasyāpi dānaṃ tu kusumasya ca //
tāṃbūladānaṃ pāpaghnaṃ gorasānāṃ viśeṣataḥ

lavaṇānvitatakrasya dānaṃ śrāṃtāya vai pathi //
abhyaṃgakaraṇaṃ caiva dvijapādāvanejanam

kaṭakambalaparyaṃkadānaṃ godānameva ca//
madhuyuktatilānāṃ ca dānaṃ pāpavināśanam

sāyāhne cekṣudaṇḍānāṃ dānamurvārukasya ca //
rasāyanapradānaṃ ca pitṛnirvāpaṇaṃ tathā

ete dharmāpi śiṣyoktā māse'sminmādhavapriye//
prātaḥ sūryodaye snātvā śṛṇvandvijakuleritam

nityakarmāṇi kṛtvaivaṃ madhusūdanamarcayet //
kathāṃ mādhavamāsīyāṃ śṛṇuyācca samāhitaḥ

tailābhyaṃgaṃ varjayecca kāṃsyapātre tu bhojanam //
niṣiddhabhakṣaṇaṃ caiva vṛthā''lāpaṃ tu varjayet

alābuṃ gṛṃjaraṃ caiva laśunaṃ tilapiṣṭakam//
āranālaṃ bhissaṭaṃ ca ghṛtakośātakīṃ tathā

upodakīṃ kaliṃgaṃ ca śigruśākaṃ ca varjayet //
niṣpāvāni kulitthāni masūrāṇi ca varjayet

vṛṃtākāni kaliṃgāni kodravāṇi ca varjayet//
taṃdulīyakaśākaṃ ca kausumbhaṃ mūlakaṃ tathā

auduṃbaraṃ bilvaphalaṃ tathā śleṣmā takīphalam //
sarvathā varjayedvidvānmāse'sminmādhavapriye

eteṣvanyatamaṃ bhuktvā sa caṃḍālo bhaveddhruvam //
tiryagyoniśataṃ yāti nātra kāryā vicāraṇā

evaṃ māsavrataṃ kuryātprītaye madhughātinaḥ//
evaṃ vrate samāpte tu pratimāṃ kārayedvibhoḥ

madhusūdanadaivatyāṃ savastrāṃ ca sadakṣiṇām //
svarcitāṃ vibhavaiḥ sarvairbrāhmaṇāya nivedayet

vaiśākhasitadvādaśyāṃ dadyāddadhyannamaṃjasā //
sodakumbhaṃ satāṃbūlaṃ saphalaṃ ca sadakṣiṇam

dadāmi dharmarājāya tena prīṇātu vai yamaḥ//
apasavyātsamuccārya nāmagotre pitustataḥ

dadyāddadhyannamakṣayyaṃ pitṝṇāṃ tṛptihetave //
gurubhyaśca tathā dadyātpaścāddadyācca viṣṇave

śītalodakadadhyannaṃ kāṃsyapātrasthamuttamam//
sadakṣiṇaṃ satāṃbūlaṃ sabhakṣyaṃ ca phalānvitam

dadāmi viṣṇave tubhyaṃ viṣṇulokajigīṣayā //
iti dattvā yathāśaktyā gāṃ ca dadyātkuṭuṃbine

evaṃ māsavrataṃ kuryādyo daṃbhena vivarjitaḥ//
sa sarvaiḥ pātakairhīnaḥ kulamuddhṛtya vai śatam

paśyatāmeva bhūtānāṃ bhittvā vai sūryamaṃḍalam//
yāti viṣṇoḥ paraṃ dhāma yogināmapi durlabham

vyākhyātyevaṃ dvijakulavare mādhavīyāṃśca//
dharmānviṣṇvādīṣṭānatimahitarānvyādhapṛṣṭānsamastān

vaṭaḥ sadyaḥ paśyatāmeva bhūmau papātāho pañacaśākhī drumo'yam//
vṛkṣāttasmātkoṭare saṃsthito hi vyālaḥ kaściddīrghadehī karālaḥ//
hitvā dehaṃ pāpayoniṃ ca sadyaḥ sa vai tasthau prāṃjalirnamramūrdhā

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṃḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde bhāgavatadharmakathanaṃnāma viṃśo'dhyāyaḥ