સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.20-5

"વાલ્મીકે:પૂર્વજન્મસ્યકથા
"વ્યાધ-ઉવાચ॥
કિં જીવા વિભુના સૃષ્ટાઃ કોટિશોઽથ સહસ્રશઃ॥
દૃશ્યન્તે ભિન્નકર્માણો નાનામાર્ગાઃ સનાતનાઃ

નૈકસ્વભાવા એતે હિ કુત એવ મહામતે॥
સર્વં તત્પૃચ્છતે મહ્યં વિસ્તરાત્તત્ત્વતો વદ

"શંખ ઉવાચ।
ત્રિવિધા જીવસંઘા હિ રજઃસત્ત્વતમોગુણાઃ॥
રાજસા રાજસં કર્મ તામસાસ્તામસં તથા

સાત્ત્વિકાઃ સાત્ત્વિકં કર્મ કુર્વંત્યેતે યથાક્રમમ્॥
ક્વચિચ્ચ ગુણવૈષમ્યમેતેષાં સંસૃતૌ ભવેત્

તેનૈવોચ્ચાવચં કર્મ કુર્વંતઃ ફલભાગિનઃ॥
ક્વચિત્સુખં ક્વચિદ્દુઃખં ક્વચિચ્ચોભયમેવ ચ

ગુણાનામેવ વૈષમ્યાત્પ્રાપ્નુવન્તિ નરા ઇમે॥
પ્રકૃતિસ્થા ઇમે જીવા બદ્ધા એતૈર્ગુણૈસ્ત્રિભિઃ

ગુણકર્માઽનુરૂપેણ કર્મણાં વ્યત્યયઃ ફલમ્ ॥
ગુણાનુગુણ્યં ભૂયસ્તે પ્રકૃતિં યાન્ત્યમી જનાઃ

પ્રકૃતિસ્થાઃ પ્રાકૃતિકા ગુણકર્માઽભિમૂર્છિતાઃ ॥
ગતિં પ્રાકૃતિકીં યાંતિ વ્યત્યયઃ પ્રકૃતેર્ન હિ

તામસા દુઃખબહુલાઃ સદા તામસવૃત્તયઃ ॥
નિર્દયા નિષ્ઠુરા લોકે સદા દ્વેષૈકજીવિનઃ

રાક્ષસાદ્યાઃ પિશાચાંતાસ્તામસીં યાંતિ વૈ ગતિમ્॥
રાજસા મિશ્રમતયઃ કર્તારઃ પુણ્યપાપયોઃ

પુણ્યાત્સ્વર્ગં પ્રાપ્નુવન્તિ ક્વચિત્પાપાચ્ચ યાતનામ્॥
અત એતે મન્દભાગ્યા આવર્તંતે પુનઃ પુનઃ

ધર્મશીલા દયાવન્તઃ શ્રદ્ધાવન્તોઽનસૂયકાઃ॥
સાત્ત્વિકાઃ સાત્ત્વિકીં વૃત્તિમનુતિષ્ઠંત આસતે

તે ચોર્ધ્વં યાંતિ વિમલા ગુણાપાયે મહૌજસઃ॥
વિભિન્નકર્મણાં ચાતઃ પૃથગ્ભાવાઃ પૃથગ્વિધાઃ

ગુણકર્માનુરૂપેણ તેષાં વિષ્ણુર્મહાપ્રભુઃ ॥
કર્માણિ કારયત્યદ્ધા સ્વસ્વરૂપાપ્તયે વિભુઃ

વિષ્ણોર્વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે પૂર્ણકામસ્ય વૈ નહિ ॥
સૃષ્ટિં સ્થિતિં હૃતિં ચૈવ સમામેવ કરોત્યયમ્

સ્વગુણાદેવ તે સર્વે કર્મણઃ ફલભાગિનઃ ॥
આરામોપ્તાન્યથા સર્વાન્સમં વર્ષયતિ દ્રુમાન્

એકકુલ્યાજલા હ્યંગ દ્રુમાશ્ચ પ્રકૃતિં ગતાઃ॥
નારામોપ્તરિ વૈષમ્યં નૈર્ઘૃણ્યં વા કથંચન

"વ્યાધ ઉવાચ॥
જનાનાં પૂર્ણભોગાનાં કદા મુક્તિર્ભવેન્મુને ॥
સૃષ્ટિકાલેઽથવા હ્યંતકાલે વા સ્થાપનસ્ય ચ

ક્વચિચ્ચ સૃષ્ટિકાલસ્ય સંહારસ્યાઽપિ વૈ સ્થિતેઃ॥
એતદ્વિસ્તાર્ય મે બ્રહ્મન્ભગવચ્ચેષ્ટિતં વદ

॥
॥શંખ ઉવાચ॥
ચતુર્યુગસહસ્રાણિ બ્રહ્મણો દિનમુચ્યતે॥
રાત્રિશ્ચ તાવતી તસ્ય હ્યહોરાત્રં દિનં ભવેત્

દશપઞ્ચદિનાન્યાહુઃ પક્ષં માસો દ્વયાત્મકઃ॥
માસદ્વયમૃતું પ્રાહુરયનં ચ ઋતુત્રયમ્

અયને દ્વે વત્સરઃ સ્યાત્તાદૃક્ચ્છતસમા યદિ॥
ગચ્છંતિ બ્રહ્મણો હ્યસ્ય બ્રહ્મકલ્પં તદા વિદુઃ

તાવાન્હિ પ્રલયઃ કાલ ઇતિ વેદવિદાં મતમ્ ॥
પ્રલયસ્ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો માનવો માનવાત્યયે

દૈનંદિનો દ્વિતીયો હિ બ્રહ્મણો દિવસાત્યયે ॥
બ્રહ્મણોઽથ લયે પશ્ચાદ્બ્રાહ્મં ચ પ્રલયં વિદુઃ॥૨૪।
બ્રહ્મણસ્તુ મુહૂર્તે તુ મનોસ્તુ પ્રલયં વિદુઃ ॥
પ્રલયેષુ વ્યતીતેષુ ચતુર્દશસુ વૈ ક્રમાત્

દૈનંદિનલયં પ્રાહુઃ પ્રલયાનાં સ્થિતિં પુનઃ॥
ત્રયાણામેવ લોકાનાં લયો મન્વંતરે ભવેત્

ચેતનાનાં તદા નાશો ન લોકાનાં ક્ષયો ભવેત્॥
ઉદકૈરેવ પૂર્તિશ્ચ યથા પૂર્વં તથા પુનઃ

મન્વંતરાંતે ભૂયાત્તુ ચેતનાનાં પુનર્ભવઃ ॥
દૈનંદિનલયે વ્યાધ સર્વસ્યાપિ ક્ષયો ભવેત્

સત્યલોકં વિના સર્વે લોકા નશ્યંતિ સાધિપાઃ॥
સચેતનાઃ સાધિભૂતાઃ પ્રસુપ્તે ચતુરાનને

તત્ત્વાભિમાનિનો દેવાઃ કેચિચ્ચ મુનયસ્તથા ॥
શિષ્યંતિ સુપ્તાઃ સર્વેઽપિ સત્યલોકવ્યવસ્થિતાઃ

તિષ્ઠંતિ સુપ્તિમાપન્ના યાવત્કલ્પમતીંદ્રિયાઃ ॥
પુનર્નિશાત્યયે બ્રહ્મા યથાપૂર્વમકલ્પયત્

ઋષીન્દેવાન્પિતૄઁલ્લોકાન્ધર્માન્વર્ણાન્પૃથક્પૃથક્ ॥
પુનર્દશાવતારા હિ વિષ્ણોર્દેવસ્ય ચક્રિણઃ

નિયમેન ભવંત્યેતે તથાન્યેઽપિ ચ ભૂરિશઃ ॥
દેવતા ઋષયશ્ચૈવ આકલ્પં ચ ગિરાં પતેઃ

પુનરેવાઽભિવર્તંતે બ્રહ્મણા સહ મુક્તિગાઃ॥
ભૂપાશ્ચ સાધવો યે ચ સિદ્ધિં પ્રાપ્તાઃ પરંગતાઃ

તેનૈવ ચાભિવર્તંતે સત્યલોકવ્યવસ્થિતાઃ ॥
તદ્રાશિગાઃ પુનર્યાંતિ તન્નામ્ના શ્રુતિસંસ્થિતાઃ

તત્તદ્ગોત્રેષુ જાયંતે તત્તત્કર્મરતાઃ સદા ॥
દૈત્યાનામપિ સર્વેષાં યદા કલિયુગાત્યયઃ

કલિના સહ ગચ્છંતિ સ્વાં ગતિં નિરયાલયાઃ॥
તેષાં ચ રાશિસંસ્થા યે તન્નામાનોઽપરેઽપિ ચ

જાયન્તે કર્મણા સ્વેન તત્તત્કર્મવિધાયકાઃ॥
સૃષ્ટિકાલં પ્રવક્ષ્યામિ મુક્તિકાલં તથૈવ ચ

બ્રહ્માદીનાં ચ દેવાનાં સમાહિતમના ભવ ॥
નિમેષો દેવદેવસ્ય બ્રહ્મકલ્પસમો મતઃ

તસ્યાવસાને ચોન્મેષો દેવદેવશિખામણેઃ॥
નિમેષાંઽતે ભવેદિચ્છા સ્રષ્ટું લોકાંશ્ચ કુક્ષિગાન્

સોઽપશ્યત્સ્વોદરે સર્વાઞ્જીવસંઘાનનેકશઃ॥
સૃજ્યાન્મુક્તાનમૃન્સર્વાઁ લિંગભંગમુપાગતાન્

સુપ્તાઃ સૃતિસ્થાઃ સર્વેઽપિ તમોગા અપિ સર્વશઃ॥
પૂર્વકલ્પે લિંગભંગમાપન્ના વિધિપૂર્વકાઃ

માનવાંતા જીવકોશા જીવન્મુક્તાશ્ચ મુક્તિગાઃ ॥
પૂર્વકલ્પે વિમુક્તાશ્ચ બ્રહ્માદ્યા માનવાંતકાઃ

ધ્યાનસંસ્થા હિ તિષ્ઠંતિ વિષ્ણુકુક્ષિગતા અપિ ॥
ઉન્મેષસ્યાદિમે ભાગે ચતુર્વ્યૂહાત્મકો વિભુઃ

ભૂત્વા તુ પૂર્વસાદ્ગુણ્યાદ્વાસુદેવાચ્ચ વ્યૂહગાત્ ॥
દત્ત્વા તુ બ્રહ્મણો મુક્તિં સાયુજ્યાખ્યાં મહાવિભુઃ

દત્ત્વા તદનુ સાયુજ્યં તત્ત્વજ્ઞાનં મહાત્મનામ્ ॥
સારૂપ્યં ચૈવ કેષાંચિત્સામીપ્યં ચ તથા વિભુઃ

સાલોક્યં ચ તથાઽન્યેષાં દત્ત્વા દેવો જનાર્દનઃ ॥
અનિરુદ્ધવશે સર્વાન્સ્થિતાઁલ્લોકાનલોકયત્

પ્રદ્યુમ્નસ્ય વશે દત્ત્વા સૃષ્ટિં કર્તું મનો દધે॥
માયાં જયાં કૃતિં શાંતિમુપયેમે સ્વયં હરિઃ॥૪૮।
ચતુર્વ્યૂહૈઃ પૂર્ણગુણૈર્વાસુદેવાદિકૈઃ ક્રમાત્॥
તાભિર્યુક્તો મહાવિષ્ણુશ્ચતુર્વ્યૂહાત્મકો વિભુઃ

ભિન્નકર્માશયં લોકં પૂર્ણકામો વ્યજીજનત્॥
ઉન્મેષાંતે પુનર્વિષ્ણુર્યોગમાયાં સમાશ્રિતઃ

સંકર્ષણાદ્વ્યૂહગાચ્ચ હરત્યેતચ્ચરાચરમ્ ॥
તદેતત્સર્વમાખ્યાતં કાર્યં ચિંત્યં મહાત્મનઃ

યદચિંત્યં દુર્વિભાવ્યં બ્રહ્માદ્યૈરપિ યોગિભિઃ॥
"વ્યાધ ઉવાચ॥
કે વા ભાગવતા ધર્માઃ કૈર્વિષ્ણુશ્ચ પ્રસીદતિ

તાનહં શ્રોતુમિચ્છામિ સાંપ્રતં વદ નો મુને॥
॥શંખ ઉવાચ॥
યેન ચિત્તવિશુદ્ધિઃ સ્યાદ્યઃ સતામુપકારકઃ

તં વિદ્ધિ સાત્ત્વિકં ધર્મં યશ્ચ કેનાપ્ય નિંદિતઃ॥
શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતો યસ્તુ યદિ નિષ્કામિકો ભવેત્

યસ્તુ લોકાઽવિરુદ્ધોઽપિ તં ધર્મં સાત્ત્વિકંવિદુઃ॥
ચતુર્વિધા હિ તે ધર્મા વર્ણાશ્રમવિભાગતઃ

નિત્યનૈમિત્તિકાઃ કામ્યા ઇતિ તે ચ ત્રિધા મતાઃ।
તે સર્વે સ્વસ્વધર્માશ્ચ યદા વિષ્ણોઃ સમર્પિતાઃ

તદા વૈ સાત્ત્વિકા જ્ઞેયા ધર્મા ભાગવતાઃ શુભાઃ॥
દેવતાંતરદૈવત્યાઃ સકામા રાજસા મતાઃ

યક્ષરક્ષઃપિશાચાદિદૈવત્યા લોકનિષ્ઠુરાઃ॥
હિંસાત્મકા નિંદિતાશ્ચ ધર્માસ્તે તામસાઃ સ્મૃતાઃ

સત્ત્વસ્થાઃ સાત્ત્વિકાન્ધર્માન્વિષ્ણુપ્રીતિકરાઞ્ચ્છુભાન્।
કુર્વંત્યનીહયા નિત્યં તે વૈ ભાગવતાઃ સ્મૃતાઃ॥૫૯।
યેષાં ચિત્તં સદા વિષ્ણૌ જિહ્વાયાં નામ વૈ વિભોઃ।
પાદૌ ચ હૃદયે યેષાં તે વૈ ભાગવતાઃ સ્મૃતાઃ

સદાચાર રતા યે ચ સર્વેષામુપકારકાઃ ॥
સદૈવ મમતાહીનાસ્તે વૈ ભાગવતાઃ સ્મૃતાઃ

યેષાં ચ શાસ્ત્રે વિશ્વાસો ગુરૌ સાધુષુ કર્મસુ ॥
યે વિષ્ણુ ભક્તાઃ સતતં તે વૈ ભાગવતાઃ સ્મૃતાઃ

યેષાં હિ સંમતા ધર્માઃ શાશ્વતા વિષ્ણુવલ્લભાઃ॥
શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતા યે ચ તે ધર્માઃ શાશ્વતા મતાઃ

અટનં સર્વદેશેષુ વીક્ષણં સર્વકર્મણામ્ ॥
શ્રવણં સર્વધર્માણાં વિષયાઽઽસક્તચેતસામ્॥૬૪।
અકિંચિત્કરમેતેષાં ષંઢસ્યેવ વરસ્ત્રિયઃ ॥
સાધૂનાં દર્શનેનૈવ મનો દ્રવતિ વૈ સતામ્॥૬૫।
ચંદ્રસ્ય કૌમુદીસંગાચ્ચંદ્રકાંતશિલા યથા ॥
ક્વચિત્સચ્છાસ્ત્રશ્રવણાદ્વિષયૈ રહિતં મનઃ

તિષ્ઠત્યેવ સતાં પુંસાં તેજોરૂપં હ્યકલ્મષમ્ ॥
પદ્મબન્ધોઃ પ્રભાસંગાત્સૂર્યકાંતશિલા યથા

નિષ્કામૈર્હિ જનૈર્યૈસ્તુ શ્રદ્ધયા સમુપાશ્રિતઃ॥
યો વિષ્ણુવલ્લભો નિત્યં ધર્મો ભાગવતો મતઃ

તૈર્દૃષ્ટા વહવો ધર્મા ઇહાઽમુત્ર ફલપ્રદાઃ॥
વિષ્ણુપ્રીતિકરાઃ સૂક્ષ્માઃ સર્વદુઃખવિમોચકાઃ

દધ્નઃ સારમિવોદ્ધૃત્ય ધર્મં વૈશાખસંભવમ્ ॥
રમાયૈ ભગવાનાહ ક્ષીરાબ્ધૌ હિતકામ્યયા

માર્ગચ્છાયાવિનિર્માણં પ્રપાદાનં ચ વૈ તથા ॥
વ્યજનૈર્વ્યજનં ચૈવ પ્રશ્રયાણાં સમર્પણમ્

છત્રસ્યોપાનહોર્દાનં દાનં કર્પૂરગન્ધયોઃ ॥
વાપીકૂપતડાગાનાં નિર્માણં વિભવે સતિ

સાયાહ્ને પાનકસ્યાપિ દાનં તુ કુસુમસ્ય ચ ॥
તાંબૂલદાનં પાપઘ્નં ગોરસાનાં વિશેષતઃ

લવણાન્વિતતક્રસ્ય દાનં શ્રાંતાય વૈ પથિ ॥
અભ્યંગકરણં ચૈવ દ્વિજપાદાવનેજનમ્

કટકમ્બલપર્યંકદાનં ગોદાનમેવ ચ॥
મધુયુક્તતિલાનાં ચ દાનં પાપવિનાશનમ્

સાયાહ્ને ચેક્ષુદણ્ડાનાં દાનમુર્વારુકસ્ય ચ ॥
રસાયનપ્રદાનં ચ પિતૃનિર્વાપણં તથા

એતે ધર્માપિ શિષ્યોક્તા માસેઽસ્મિન્માધવપ્રિયે॥
પ્રાતઃ સૂર્યોદયે સ્નાત્વા શૃણ્વન્દ્વિજકુલેરિતમ્

નિત્યકર્માણિ કૃત્વૈવં મધુસૂદનમર્ચયેત્ ॥
કથાં માધવમાસીયાં શૃણુયાચ્ચ સમાહિતઃ

તૈલાભ્યંગં વર્જયેચ્ચ કાંસ્યપાત્રે તુ ભોજનમ્ ॥
નિષિદ્ધભક્ષણં ચૈવ વૃથાઽઽલાપં તુ વર્જયેત્

અલાબું ગૃંજરં ચૈવ લશુનં તિલપિષ્ટકમ્॥
આરનાલં ભિસ્સટં ચ ઘૃતકોશાતકીં તથા

ઉપોદકીં કલિંગં ચ શિગ્રુશાકં ચ વર્જયેત્ ॥
નિષ્પાવાનિ કુલિત્થાનિ મસૂરાણિ ચ વર્જયેત્

વૃંતાકાનિ કલિંગાનિ કોદ્રવાણિ ચ વર્જયેત્॥
તંદુલીયકશાકં ચ કૌસુમ્ભં મૂલકં તથા

ઔદુંબરં બિલ્વફલં તથા શ્લેષ્મા તકીફલમ્ ॥
સર્વથા વર્જયેદ્વિદ્વાન્માસેઽસ્મિન્માધવપ્રિયે

એતેષ્વન્યતમં ભુક્ત્વા સ ચંડાલો ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥
તિર્યગ્યોનિશતં યાતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

એવં માસવ્રતં કુર્યાત્પ્રીતયે મધુઘાતિનઃ॥
એવં વ્રતે સમાપ્તે તુ પ્રતિમાં કારયેદ્વિભોઃ

મધુસૂદનદૈવત્યાં સવસ્ત્રાં ચ સદક્ષિણામ્ ॥
સ્વર્ચિતાં વિભવૈઃ સર્વૈર્બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્

વૈશાખસિતદ્વાદશ્યાં દદ્યાદ્દધ્યન્નમંજસા ॥
સોદકુમ્ભં સતાંબૂલં સફલં ચ સદક્ષિણમ્

દદામિ ધર્મરાજાય તેન પ્રીણાતુ વૈ યમઃ॥
અપસવ્યાત્સમુચ્ચાર્ય નામગોત્રે પિતુસ્તતઃ

દદ્યાદ્દધ્યન્નમક્ષય્યં પિતૄણાં તૃપ્તિહેતવે ॥
ગુરુભ્યશ્ચ તથા દદ્યાત્પશ્ચાદ્દદ્યાચ્ચ વિષ્ણવે

શીતલોદકદધ્યન્નં કાંસ્યપાત્રસ્થમુત્તમમ્॥
સદક્ષિણં સતાંબૂલં સભક્ષ્યં ચ ફલાન્વિતમ્

દદામિ વિષ્ણવે તુભ્યં વિષ્ણુલોકજિગીષયા ॥
ઇતિ દત્ત્વા યથાશક્ત્યા ગાં ચ દદ્યાત્કુટુંબિને

એવં માસવ્રતં કુર્યાદ્યો દંભેન વિવર્જિતઃ॥
સ સર્વૈઃ પાતકૈર્હીનઃ કુલમુદ્ધૃત્ય વૈ શતમ્

પશ્યતામેવ ભૂતાનાં ભિત્ત્વા વૈ સૂર્યમંડલમ્॥
યાતિ વિષ્ણોઃ પરં ધામ યોગિનામપિ દુર્લભમ્

વ્યાખ્યાત્યેવં દ્વિજકુલવરે માધવીયાંશ્ચ॥
ધર્માન્વિષ્ણ્વાદીષ્ટાનતિમહિતરાન્વ્યાધપૃષ્ટાન્સમસ્તાન્

વટઃ સદ્યઃ પશ્યતામેવ ભૂમૌ પપાતાહો પઞચશાખી દ્રુમોઽયમ્॥
વૃક્ષાત્તસ્માત્કોટરે સંસ્થિતો હિ વ્યાલઃ કશ્ચિદ્દીર્ઘદેહી કરાલઃ॥
હિત્વા દેહં પાપયોનિં ચ સદ્યઃ સ વૈ તસ્થૌ પ્રાંજલિર્નમ્રમૂર્ધા

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખંડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે નારદામ્બરીષસંવાદે ભાગવતધર્મકથનંનામ વિંશોઽધ્યાયઃ