Skanda Purana · Verses 2.19-5

//vyādha uvāca//
viṣṇumuddiśya kartavyā dharmā bhāgavatāḥ śubhāḥ//
tatrā'pi mādhavīyāśca ityuktaṃ tu tvayā purā

sa viṣṇuḥ kīdṛśo brahmankiṃ vā tasya hi lakṣaṇam//
kiṃ mānaṃ tasya sadbhāvaiḥ kairjñeyo bhagavānvibhuḥ

kīdṛśā vaiṣṇavā dharmāḥ kenā'sau prīyate hariḥ //
etadācakṣva me brahmankiṃkarāya mahāmate

iti pṛṣṭastu vyādhena punaḥ prāha sa vai dvijaḥ//
praṇamya jagatāmīśaṃ nārāyaṇamanāmayam

śaṃkha uvāca//
śṛṇu vyādha pravakṣyāmi viṣṇurūpamakalmaṣam //
yadacintyaṃ viriṃcyādyairmunibhirbhāvitātmabhiḥ

pūrṇaśaktiḥ pūrṇaguṇo nirdiṣṭaḥ sakaleśvaraḥ //
nirguṇo niṣkalo'naṃtaḥ saccidānandavigrahaḥ

yadetadakhilaṃ viśvaṃ carācaramanīdṛśam//
sādhiśaṃsā''śrayaṃ yacca yadvaśe niyataṃ sthitam

atha te lakṣaṇaṃ vacmi brahmaṇaḥ paramātmanaḥ//
utpattisthitisaṃhārā hyāvṛttirniyamastathā

prakāśau bandhamokṣau ca vṛttiryasmādbhavaṃtyamī //
sa viṣṇurbrahmasaṃjño'sau kavīnāṃ saṃmato vibhuḥ

sākṣādbrahmeti taṃ prāhuḥ paścādbrahmādikānapi //
brahmaśabdaṃ sopapadaṃ brahmādiṣu vido viduḥ

nānyeṣāṃ brahmatā kvā'pi tacchaktyekāṃśabhāginām//
tadetacchāstragamyaṃ hi janmādyasya mahāvibhoḥ

śāstraṃ ca vedāḥ smṛtayaḥ purāṇaṃ vai tadātmakam//
itihāsaḥ paṃcarātraṃ bhārataṃ ca mahāmate

etaireva mahāviṣṇurjñeyo nānyaiḥ kathaṃcana //
nāvedavidamuṃ viṣṇuṃ manute ca naraḥ kvacit

neṃdriyairnānumānaiśca na tarkaiḥ śakyate vibhum//
jñātuṃ nārāyaṇaṃ devaṃ vedavedyaṃ sanātanam

asyaiva janmakarmāṇi guṇāñjñātvā yathāmati//
mucyaṃte jīvasaṃghāśca sadā tadvaśavartinaḥ

kramādviṣṇośca māhātmyaṃ yathā sātiśayaṃ bhavet//
ekaikasminsthitā śaktirdevarṣipitṛmātṛke

pratyakṣeṇā''gamenāpi tathaivā'numayā'pi ca//
ādau narottamaṃ vidyādbale jñāne sukhe tathā

tasmādbhūtaṃ śataguṇaṃ vidyājjñānādibhirvṛtam //
bhūtānmanuṣyagaṃdharvānvidyācchataguṇādhikān

tattvābhimānino devāstebhyo vidyācchatādhikān//
tattvābhimānidevebhyaḥ saptaiva ṛṣayo varāḥ

saptarṣibhyo varo hyagniragneḥ sūryādayastathā//
sūryādgururguroḥ prāṇaḥ prāṇādiṃdro mahābalaḥ

indrācca girijā devī devyāḥ śaṃbhurjagadguruḥ//
śaṃbhorbuddhirmahādevī buddheḥ prāṇo balādhikaḥ

na prāṇātparamaṃ kiṃcitprāṇe sarvaṃ pratiṣṭhitam//
prāṇājjātamidaṃ viśvaṃ prāṇātmakamidaṃ jagat

prāṇe protamidaṃ sarvaṃ prāṇādeva hi ceṣṭate//
sarvādhāramimaṃ prāhuḥ sūtraṃ nīlāṃbudaprabham

lakṣmīkaṭākṣamātreṇa prāṇasyāsya sthitirbhavet//
sā lakṣmīrdevadevasya kṛpāleśaikabhājinī

na viṣṇoḥ paramaṃ kiṃcinna samo vā kathaṃcana//
// vyādha uvāca//
kathaṃ jīveṣvayaṃ prāṇaḥsūtranāmā'dhiko'bhavat

nirṇayo vā kathaṃ hyasya prāṇādhikyaṃ kathaṃ vibho//
etadācakṣva me brahmankathaṃ prāṇādvibhuḥ paraḥ

//śaṃkha uvāca //
śṛṇu vyādha pravakṣyāmi yatpṛṣṭo nirṇayastathā//
prāṇādhikyaṃ samuddiśya jīvaiśca sakalairapi

purā nārāyaṇo devaḥ padmasṛṣṭau sanātanaḥ//
sṛṣṭvā brahmādikāndevānidaṃ prāha janārdanaḥ

sāmrājye'haṃ sthāpayeyaṃ brahmāṇaṃ vaḥ patiṃ prabhum//
yo yuṣmāsvadhiko devo yauvarājye sureśvarāḥ

taṃ sthāpayata śīlāḍhyaṃ śauryaudāryaguṇānvitam//
ityuktā vibhunā devāḥ sarve śakrapurogamāḥ

evaṃ vivadire'nyonyamahaṃ bhūyāmahaṃ tviti//
sarve vivadamānāśca sūryaṃ kecitparaṃ viduḥ

śakraṃ kecitparaṃ kāmaṃ kecittūṣṇīṃ tu tasthire//
te nirṇayamapaśyaṃtaḥ praṣṭuṃ nārāyaṇaṃ yayuḥ

namaskṛtya punaḥ prāhuḥ sarve prāṃjalayo'marāḥ//
vicāritaṃ mahāviṣṇo sarvairasmābhiraṃjasā

asmāsu devamadhikaṃ naiva vidmaḥ kathaṃcana //
tvameva nirṇayaṃ brūhi devāḥ saṃśayinaḥ khalu

iti pṛṣṭo'maraiḥ sarvaiḥ prahasannidamabravīt //
dehādasmācca vairājādyasminniṣkrāmati hyayam

patiṣyati praviṣṭe tu yasminvai hyutthito bhavet//
sa devo hyadhiko nūnaṃ nāparastu kathaṃcana

ityuktāste tataḥ sarve tathāstviti vaco'bruvan //
niścakrāma jayaṃtāhvaḥ pādātpūrvaṃ sureśvaraḥ

tadā paṃgumamuṃ prāhurna dehaḥ patitastadā //
śṛṇvanpibanvadañjighranpaśyannāste'calannapi

paścādguhyādviniṣkrāṃto dakṣonāma prajāpatiḥ //
tadā ṣaṃḍhamamuṃ prāhurna dehaḥ patitastadā

śṛṇvanpibanvadañjighranpaśyannāste calannapi //
paścāddhastādviniṣkrāṃta indraḥ sarvāmareśvaraḥ

hastahīnamamuṃ prāhurna dehaḥ patitastadā //
śṛṇvanpibanvadañjighranpaśyannāste calannapi

locanābhyāṃ viniṣkrāṃtaḥ sūryastejasvināṃ varaḥ//
tadā kāṇamamuṃ prāhurna dehaḥ patitastadā

śṛṇvanpibanvadañjighranpaśyannāste calannapi //
prāṇātpaścādviniṣkrāṃtau nāsatyau viśvabheṣajau//
ajighrāṇamamuṃ prāhurna dehaḥ patitastadā

śṛṇvanpibanvadannaiva jighrannāste'calannapi //
śrotrāddiśo viniṣkrāṃtā na dehaḥ patitastadā//
tadāmuṃ badhiraṃ prāhurmṛtaṃ naiva kathaṃcana

pibanvadannapi tadā hyaśṛṇvannacalannapi //
varuṇo rasanāyāstuviniṣkrāṃtastataḥ param //
tadā'rasajñamevāhurna dehaḥ patitastadā

jīvaṃścalannadannāste tathā jānañcchavasannapi //
tato vāco viniṣkrāṃto vahnirvāgīśvaro vibhuḥ

tadā mūkamamuṃ prāhurna dehaḥ patitastadā //
jīvaṃścalannadannāste tathā jānañchvasannapi

paścādrudro viniṣkrāṃto manaso bodhanātmakaḥ//
tadā jaḍamamuṃ prāhurna dehaḥ patitastadā

jīvaṃścalannadannāste tathā jānañchvasannapi //
paścātprāṇo viniṣkrāṃto mṛtamenaṃ tadā viduḥ //
punarevaṃ tadā prāhurdevā vismitamānasāḥ

dehamutthā payedyastu punarevaṃ vyavasthitaḥ //
sa eva hyadhiko'smāsu yuvarājā bhaviṣyati

ityevaṃ tu pratiśrutya viviśuśca yathākramam //
jayaṃtaḥ prāviśatpādau nottasthau tatkalevaram //५१/
guhyaṃ ca prāviśaddakṣo nottasthau tatkalevaram //
indro hastau viveśā'tha nottasthau tatkalevaram//

cakṣuḥ sūryaḥ praviṣṭo'bhūnnottasthau tatkalevaram //
diśaḥ śrotre praviviśurnottasthau tatkalevaram

varuṇaḥ prāviśajihvāṃ nottasthau tatkalevaram //
nāsāṃ viviśaturdasrau nottasthau tatkalevaram

vahniśca prāviśadvācaṃ nottasthau tatkalevaram //
manaśca prāviśadrudro nottasthau tatkalevaram

paścātprāṇo viveśāsau tadottasthau kalevaram //
tadā devā viniścitya prāṇaṃ devādhikaṃ vibhum

bale jñāne ca dhairye ca vairāgye prāṇane'pi ca//
tato'bhiṣecayāṃcakruryauvarājye mahāprabhum

utkṛṣṭasthitihetutvādukthamekaṃ tadā jaguḥ //
tasmātprāṇātmakaṃ viśvaṃ sarvaṃ sthāvarajaṃgamam

aṃśaiḥ pūrṇairbalāḍhyaiśca pūrṇo'yaṃ jagatāṃ patiḥ

na prāṇahīnaṃ jagadasti kiṃcitprāṇena hīnaṃ na ca vai samedhate //
na prāṇahīnaṃ sthitamatra kiṃcitprāṇena hīnaṃ na ca kiṃcidasti//
tasmātprāṇaḥ sarvajīvādhiko'bhūdbalādhikaḥ sarvajīvāṃtarātmā

prāṇātko'pi hyadhiko vā samo vā śāstre dṛṣṭaḥ śrutapūrvo na cā''ste

tattatkāryānugaḥ prāṇo hyeko devo hyanekadhā //
tasmātprāṇaṃ varaṃ prāhuḥ prāṇopāsanatatparāḥ //
līlayaiva jagatsraṣṭuṃ hantuṃ pālayituṃ prabhuḥ

śeṣā'hiśivaśakrādyāścetanāśca jaḍā api //
vāsudevādṛte ko'pi nainaṃ paribhaviṣyati

sarvadevātmakaḥ prāṇaḥ sarvadevamayo vibhuḥ //
vāsudevā'nugo nityaṃ tathā viṣṇuvaśasthitaḥ

vāsudevapratīpaṃ tu na śṛṇoti na paśyati //
devāḥ pratīpaṃ kurvaṃti rudrādyāḥ sureśvarāḥ

pratīpaṃ kvā'pi kurute na prāṇaḥ sarvagocaraḥ//
tasmātprāṇo mahāviṣṇorbalamāhurmanīṣiṇaḥ

evaṃ jñātvā mahāviṣṇormāhātmyaṃ lakṣaṇaṃ tathā //
pūrvabandhānugaṃ liṃgaṃ jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ

visṛjya paramaṃ yāti nārāyaṇamanāmayam //
śrutvā śaṃkhoditaṃ vākyaṃ punarvyādhaḥ prasannadhīḥ

praśrayā'vanato bhūtvā punaḥ papraccha taṃ munim //
brahmanmahānubhāvasya prāṇasyā'sya jagadguroḥ

na khyāto mahimā loke kathaṃ sarveśvarasya vai //
devānāṃ ca munīnāṃ ca bhūpānāṃ ca mahātmanām

mahimā śrūyate loke purāṇeṣu sahasraśaḥ //
etadācakṣva me brahmañchrotuṃ kautūhalaṃ hi me

//śaṃkha uvāca//
purā prāṇo hariṃ devaṃ nārāyaṇamanāmayam //
aśvamedhairyaṣṭukāmo gaṅgātīraṃ yayau mudā

halaiścakāra bhūśuddhiṃ nānāmunigaṇairyutaḥ //
antarvalmīkalīnastu kaṇvo nāma samādhigaḥ//७३/
halotkṛṣṭo viniṣkrāṃtaḥ krodhādidamuvāca ha //
dṛṣṭvā puraḥ sthitaṃ prāṇaṃ śaśāpa ha mahāvibhum

adyaprabhṛti na khyātiṃ mahimā bhuvanatraye //
tava prāpnoti deveśa bhūloke tu viśeṣataḥ

prakhyātāste bhaviṣyaṃti hyavatārā jagattraye //
ityukto muninā tena vāyuḥ kodhāttamabravīt//७६/
vināparādhaṃ śapto'smi titikṣuṃ māṃ nirāgasam//
tasmātkaṇva mahābāho gurudrohī bhavā''śu ca

loke ninditavṛttiśca bhavetyāha sadāgatiḥ //
tataḥ prabhṛti loke'sminprāṇasyā'sya mahāprabho

na khyāto mahimā loke bhūloke tu viśeṣataḥ//
śāpātkaṇvo guruṃ jagdhvā sūryaśiṣyo'bhavattadā

ityetatkathitaṃ sarvaṃ yatpṛṣṭaṃ tu tvayā'dhunā //
yacchrotavyamito vyādha pṛccha māṃ mā vicāraya

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde vāyuśāpakathanaṃnāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ