સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.19-5

॥વ્યાધ ઉવાચ॥
વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય કર્તવ્યા ધર્મા ભાગવતાઃ શુભાઃ॥
તત્રાઽપિ માધવીયાશ્ચ ઇત્યુક્તં તુ ત્વયા પુરા

સ વિષ્ણુઃ કીદૃશો બ્રહ્મન્કિં વા તસ્ય હિ લક્ષણમ્॥
કિં માનં તસ્ય સદ્ભાવૈઃ કૈર્જ્ઞેયો ભગવાન્વિભુઃ

કીદૃશા વૈષ્ણવા ધર્માઃ કેનાઽસૌ પ્રીયતે હરિઃ ॥
એતદાચક્ષ્વ મે બ્રહ્મન્કિંકરાય મહામતે

ઇતિ પૃષ્ટસ્તુ વ્યાધેન પુનઃ પ્રાહ સ વૈ દ્વિજઃ॥
પ્રણમ્ય જગતામીશં નારાયણમનામયમ્

શંખ ઉવાચ॥
શૃણુ વ્યાધ પ્રવક્ષ્યામિ વિષ્ણુરૂપમકલ્મષમ્ ॥
યદચિન્ત્યં વિરિંચ્યાદ્યૈર્મુનિભિર્ભાવિતાત્મભિઃ

પૂર્ણશક્તિઃ પૂર્ણગુણો નિર્દિષ્ટઃ સકલેશ્વરઃ ॥
નિર્ગુણો નિષ્કલોઽનંતઃ સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહઃ

યદેતદખિલં વિશ્વં ચરાચરમનીદૃશમ્॥
સાધિશંસાઽઽશ્રયં યચ્ચ યદ્વશે નિયતં સ્થિતમ્

અથ તે લક્ષણં વચ્મિ બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ॥
ઉત્પત્તિસ્થિતિસંહારા હ્યાવૃત્તિર્નિયમસ્તથા

પ્રકાશૌ બન્ધમોક્ષૌ ચ વૃત્તિર્યસ્માદ્ભવંત્યમી ॥
સ વિષ્ણુર્બ્રહ્મસંજ્ઞોઽસૌ કવીનાં સંમતો વિભુઃ

સાક્ષાદ્બ્રહ્મેતિ તં પ્રાહુઃ પશ્ચાદ્બ્રહ્માદિકાનપિ ॥
બ્રહ્મશબ્દં સોપપદં બ્રહ્માદિષુ વિદો વિદુઃ

નાન્યેષાં બ્રહ્મતા ક્વાઽપિ તચ્છક્ત્યેકાંશભાગિનામ્॥
તદેતચ્છાસ્ત્રગમ્યં હિ જન્માદ્યસ્ય મહાવિભોઃ

શાસ્ત્રં ચ વેદાઃ સ્મૃતયઃ પુરાણં વૈ તદાત્મકમ્॥
ઇતિહાસઃ પંચરાત્રં ભારતં ચ મહામતે

એતૈરેવ મહાવિષ્ણુર્જ્ઞેયો નાન્યૈઃ કથંચન ॥
નાવેદવિદમું વિષ્ણું મનુતે ચ નરઃ ક્વચિત્

નેંદ્રિયૈર્નાનુમાનૈશ્ચ ન તર્કૈઃ શક્યતે વિભુમ્॥
જ્ઞાતું નારાયણં દેવં વેદવેદ્યં સનાતનમ્

અસ્યૈવ જન્મકર્માણિ ગુણાઞ્જ્ઞાત્વા યથામતિ॥
મુચ્યંતે જીવસંઘાશ્ચ સદા તદ્વશવર્તિનઃ

ક્રમાદ્વિષ્ણોશ્ચ માહાત્મ્યં યથા સાતિશયં ભવેત્॥
એકૈકસ્મિન્સ્થિતા શક્તિર્દેવર્ષિપિતૃમાતૃકે

પ્રત્યક્ષેણાઽઽગમેનાપિ તથૈવાઽનુમયાઽપિ ચ॥
આદૌ નરોત્તમં વિદ્યાદ્બલે જ્ઞાને સુખે તથા

તસ્માદ્ભૂતં શતગુણં વિદ્યાજ્જ્ઞાનાદિભિર્વૃતમ્ ॥
ભૂતાન્મનુષ્યગંધર્વાન્વિદ્યાચ્છતગુણાધિકાન્

તત્ત્વાભિમાનિનો દેવાસ્તેભ્યો વિદ્યાચ્છતાધિકાન્॥
તત્ત્વાભિમાનિદેવેભ્યઃ સપ્તૈવ ઋષયો વરાઃ

સપ્તર્ષિભ્યો વરો હ્યગ્નિરગ્નેઃ સૂર્યાદયસ્તથા॥
સૂર્યાદ્ગુરુર્ગુરોઃ પ્રાણઃ પ્રાણાદિંદ્રો મહાબલઃ

ઇન્દ્રાચ્ચ ગિરિજા દેવી દેવ્યાઃ શંભુર્જગદ્ગુરુઃ॥
શંભોર્બુદ્ધિર્મહાદેવી બુદ્ધેઃ પ્રાણો બલાધિકઃ

ન પ્રાણાત્પરમં કિંચિત્પ્રાણે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્॥
પ્રાણાજ્જાતમિદં વિશ્વં પ્રાણાત્મકમિદં જગત્

પ્રાણે પ્રોતમિદં સર્વં પ્રાણાદેવ હિ ચેષ્ટતે॥
સર્વાધારમિમં પ્રાહુઃ સૂત્રં નીલાંબુદપ્રભમ્

લક્ષ્મીકટાક્ષમાત્રેણ પ્રાણસ્યાસ્ય સ્થિતિર્ભવેત્॥
સા લક્ષ્મીર્દેવદેવસ્ય કૃપાલેશૈકભાજિની

ન વિષ્ણોઃ પરમં કિંચિન્ન સમો વા કથંચન॥
॥ વ્યાધ ઉવાચ॥
કથં જીવેષ્વયં પ્રાણઃસૂત્રનામાઽધિકોઽભવત્

નિર્ણયો વા કથં હ્યસ્ય પ્રાણાધિક્યં કથં વિભો॥
એતદાચક્ષ્વ મે બ્રહ્મન્કથં પ્રાણાદ્વિભુઃ પરઃ

॥શંખ ઉવાચ ॥
શૃણુ વ્યાધ પ્રવક્ષ્યામિ યત્પૃષ્ટો નિર્ણયસ્તથા॥
પ્રાણાધિક્યં સમુદ્દિશ્ય જીવૈશ્ચ સકલૈરપિ

પુરા નારાયણો દેવઃ પદ્મસૃષ્ટૌ સનાતનઃ॥
સૃષ્ટ્વા બ્રહ્માદિકાન્દેવાનિદં પ્રાહ જનાર્દનઃ

સામ્રાજ્યેઽહં સ્થાપયેયં બ્રહ્માણં વઃ પતિં પ્રભુમ્॥
યો યુષ્માસ્વધિકો દેવો યૌવરાજ્યે સુરેશ્વરાઃ

તં સ્થાપયત શીલાઢ્યં શૌર્યૌદાર્યગુણાન્વિતમ્॥
ઇત્યુક્તા વિભુના દેવાઃ સર્વે શક્રપુરોગમાઃ

એવં વિવદિરેઽન્યોન્યમહં ભૂયામહં ત્વિતિ॥
સર્વે વિવદમાનાશ્ચ સૂર્યં કેચિત્પરં વિદુઃ

શક્રં કેચિત્પરં કામં કેચિત્તૂષ્ણીં તુ તસ્થિરે॥
તે નિર્ણયમપશ્યંતઃ પ્રષ્ટું નારાયણં યયુઃ

નમસ્કૃત્ય પુનઃ પ્રાહુઃ સર્વે પ્રાંજલયોઽમરાઃ॥
વિચારિતં મહાવિષ્ણો સર્વૈરસ્માભિરંજસા

અસ્માસુ દેવમધિકં નૈવ વિદ્મઃ કથંચન ॥
ત્વમેવ નિર્ણયં બ્રૂહિ દેવાઃ સંશયિનઃ ખલુ

ઇતિ પૃષ્ટોઽમરૈઃ સર્વૈઃ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્ ॥
દેહાદસ્માચ્ચ વૈરાજાદ્યસ્મિન્નિષ્ક્રામતિ હ્યયમ્

પતિષ્યતિ પ્રવિષ્ટે તુ યસ્મિન્વૈ હ્યુત્થિતો ભવેત્॥
સ દેવો હ્યધિકો નૂનં નાપરસ્તુ કથંચન

ઇત્યુક્તાસ્તે તતઃ સર્વે તથાસ્ત્વિતિ વચોઽબ્રુવન્ ॥
નિશ્ચક્રામ જયંતાહ્વઃ પાદાત્પૂર્વં સુરેશ્વરઃ

તદા પંગુમમું પ્રાહુર્ન દેહઃ પતિતસ્તદા ॥
શૃણ્વન્પિબન્વદઞ્જિઘ્રન્પશ્યન્નાસ્તેઽચલન્નપિ

પશ્ચાદ્ગુહ્યાદ્વિનિષ્ક્રાંતો દક્ષોનામ પ્રજાપતિઃ ॥
તદા ષંઢમમું પ્રાહુર્ન દેહઃ પતિતસ્તદા

શૃણ્વન્પિબન્વદઞ્જિઘ્રન્પશ્યન્નાસ્તે ચલન્નપિ ॥
પશ્ચાદ્ધસ્તાદ્વિનિષ્ક્રાંત ઇન્દ્રઃ સર્વામરેશ્વરઃ

હસ્તહીનમમું પ્રાહુર્ન દેહઃ પતિતસ્તદા ॥
શૃણ્વન્પિબન્વદઞ્જિઘ્રન્પશ્યન્નાસ્તે ચલન્નપિ

લોચનાભ્યાં વિનિષ્ક્રાંતઃ સૂર્યસ્તેજસ્વિનાં વરઃ॥
તદા કાણમમું પ્રાહુર્ન દેહઃ પતિતસ્તદા

શૃણ્વન્પિબન્વદઞ્જિઘ્રન્પશ્યન્નાસ્તે ચલન્નપિ ॥
પ્રાણાત્પશ્ચાદ્વિનિષ્ક્રાંતૌ નાસત્યૌ વિશ્વભેષજૌ॥
અજિઘ્રાણમમું પ્રાહુર્ન દેહઃ પતિતસ્તદા

શૃણ્વન્પિબન્વદન્નૈવ જિઘ્રન્નાસ્તેઽચલન્નપિ ॥
શ્રોત્રાદ્દિશો વિનિષ્ક્રાંતા ન દેહઃ પતિતસ્તદા॥
તદામું બધિરં પ્રાહુર્મૃતં નૈવ કથંચન

પિબન્વદન્નપિ તદા હ્યશૃણ્વન્નચલન્નપિ ॥
વરુણો રસનાયાસ્તુવિનિષ્ક્રાંતસ્તતઃ પરમ્ ॥
તદાઽરસજ્ઞમેવાહુર્ન દેહઃ પતિતસ્તદા

જીવંશ્ચલન્નદન્નાસ્તે તથા જાનઞ્ચ્છવસન્નપિ ॥
તતો વાચો વિનિષ્ક્રાંતો વહ્નિર્વાગીશ્વરો વિભુઃ

તદા મૂકમમું પ્રાહુર્ન દેહઃ પતિતસ્તદા ॥
જીવંશ્ચલન્નદન્નાસ્તે તથા જાનઞ્છ્વસન્નપિ

પશ્ચાદ્રુદ્રો વિનિષ્ક્રાંતો મનસો બોધનાત્મકઃ॥
તદા જડમમું પ્રાહુર્ન દેહઃ પતિતસ્તદા

જીવંશ્ચલન્નદન્નાસ્તે તથા જાનઞ્છ્વસન્નપિ ॥
પશ્ચાત્પ્રાણો વિનિષ્ક્રાંતો મૃતમેનં તદા વિદુઃ ॥
પુનરેવં તદા પ્રાહુર્દેવા વિસ્મિતમાનસાઃ

દેહમુત્થા પયેદ્યસ્તુ પુનરેવં વ્યવસ્થિતઃ ॥
સ એવ હ્યધિકોઽસ્માસુ યુવરાજા ભવિષ્યતિ

ઇત્યેવં તુ પ્રતિશ્રુત્ય વિવિશુશ્ચ યથાક્રમમ્ ॥
જયંતઃ પ્રાવિશત્પાદૌ નોત્તસ્થૌ તત્કલેવરમ્ ॥૫૧।
ગુહ્યં ચ પ્રાવિશદ્દક્ષો નોત્તસ્થૌ તત્કલેવરમ્ ॥
ઇન્દ્રો હસ્તૌ વિવેશાઽથ નોત્તસ્થૌ તત્કલેવરમ્॥

ચક્ષુઃ સૂર્યઃ પ્રવિષ્ટોઽભૂન્નોત્તસ્થૌ તત્કલેવરમ્ ॥
દિશઃ શ્રોત્રે પ્રવિવિશુર્નોત્તસ્થૌ તત્કલેવરમ્

વરુણઃ પ્રાવિશજિહ્વાં નોત્તસ્થૌ તત્કલેવરમ્ ॥
નાસાં વિવિશતુર્દસ્રૌ નોત્તસ્થૌ તત્કલેવરમ્

વહ્નિશ્ચ પ્રાવિશદ્વાચં નોત્તસ્થૌ તત્કલેવરમ્ ॥
મનશ્ચ પ્રાવિશદ્રુદ્રો નોત્તસ્થૌ તત્કલેવરમ્

પશ્ચાત્પ્રાણો વિવેશાસૌ તદોત્તસ્થૌ કલેવરમ્ ॥
તદા દેવા વિનિશ્ચિત્ય પ્રાણં દેવાધિકં વિભુમ્

બલે જ્ઞાને ચ ધૈર્યે ચ વૈરાગ્યે પ્રાણનેઽપિ ચ॥
તતોઽભિષેચયાંચક્રુર્યૌવરાજ્યે મહાપ્રભુમ્

ઉત્કૃષ્ટસ્થિતિહેતુત્વાદુક્થમેકં તદા જગુઃ ॥
તસ્માત્પ્રાણાત્મકં વિશ્વં સર્વં સ્થાવરજંગમમ્

અંશૈઃ પૂર્ણૈર્બલાઢ્યૈશ્ચ પૂર્ણોઽયં જગતાં પતિઃ

ન પ્રાણહીનં જગદસ્તિ કિંચિત્પ્રાણેન હીનં ન ચ વૈ સમેધતે ॥
ન પ્રાણહીનં સ્થિતમત્ર કિંચિત્પ્રાણેન હીનં ન ચ કિંચિદસ્તિ॥
તસ્માત્પ્રાણઃ સર્વજીવાધિકોઽભૂદ્બલાધિકઃ સર્વજીવાંતરાત્મા

પ્રાણાત્કોઽપિ હ્યધિકો વા સમો વા શાસ્ત્રે દૃષ્ટઃ શ્રુતપૂર્વો ન ચાઽઽસ્તે

તત્તત્કાર્યાનુગઃ પ્રાણો હ્યેકો દેવો હ્યનેકધા ॥
તસ્માત્પ્રાણં વરં પ્રાહુઃ પ્રાણોપાસનતત્પરાઃ ॥
લીલયૈવ જગત્સ્રષ્ટું હન્તું પાલયિતું પ્રભુઃ

શેષાઽહિશિવશક્રાદ્યાશ્ચેતનાશ્ચ જડા અપિ ॥
વાસુદેવાદૃતે કોઽપિ નૈનં પરિભવિષ્યતિ

સર્વદેવાત્મકઃ પ્રાણઃ સર્વદેવમયો વિભુઃ ॥
વાસુદેવાઽનુગો નિત્યં તથા વિષ્ણુવશસ્થિતઃ

વાસુદેવપ્રતીપં તુ ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ ॥
દેવાઃ પ્રતીપં કુર્વંતિ રુદ્રાદ્યાઃ સુરેશ્વરાઃ

પ્રતીપં ક્વાઽપિ કુરુતે ન પ્રાણઃ સર્વગોચરઃ॥
તસ્માત્પ્રાણો મહાવિષ્ણોર્બલમાહુર્મનીષિણઃ

એવં જ્ઞાત્વા મહાવિષ્ણોર્માહાત્મ્યં લક્ષણં તથા ॥
પૂર્વબન્ધાનુગં લિંગં જીર્ણાં ત્વચમિવોરગઃ

વિસૃજ્ય પરમં યાતિ નારાયણમનામયમ્ ॥
શ્રુત્વા શંખોદિતં વાક્યં પુનર્વ્યાધઃ પ્રસન્નધીઃ

પ્રશ્રયાઽવનતો ભૂત્વા પુનઃ પપ્રચ્છ તં મુનિમ્ ॥
બ્રહ્મન્મહાનુભાવસ્ય પ્રાણસ્યાઽસ્ય જગદ્ગુરોઃ

ન ખ્યાતો મહિમા લોકે કથં સર્વેશ્વરસ્ય વૈ ॥
દેવાનાં ચ મુનીનાં ચ ભૂપાનાં ચ મહાત્મનામ્

મહિમા શ્રૂયતે લોકે પુરાણેષુ સહસ્રશઃ ॥
એતદાચક્ષ્વ મે બ્રહ્મઞ્છ્રોતું કૌતૂહલં હિ મે

॥શંખ ઉવાચ॥
પુરા પ્રાણો હરિં દેવં નારાયણમનામયમ્ ॥
અશ્વમેધૈર્યષ્ટુકામો ગઙ્ગાતીરં યયૌ મુદા

હલૈશ્ચકાર ભૂશુદ્ધિં નાનામુનિગણૈર્યુતઃ ॥
અન્તર્વલ્મીકલીનસ્તુ કણ્વો નામ સમાધિગઃ॥૭૩।
હલોત્કૃષ્ટો વિનિષ્ક્રાંતઃ ક્રોધાદિદમુવાચ હ ॥
દૃષ્ટ્વા પુરઃ સ્થિતં પ્રાણં શશાપ હ મહાવિભુમ્

અદ્યપ્રભૃતિ ન ખ્યાતિં મહિમા ભુવનત્રયે ॥
તવ પ્રાપ્નોતિ દેવેશ ભૂલોકે તુ વિશેષતઃ

પ્રખ્યાતાસ્તે ભવિષ્યંતિ હ્યવતારા જગત્ત્રયે ॥
ઇત્યુક્તો મુનિના તેન વાયુઃ કોધાત્તમબ્રવીત્॥૭૬।
વિનાપરાધં શપ્તોઽસ્મિ તિતિક્ષું માં નિરાગસમ્॥
તસ્માત્કણ્વ મહાબાહો ગુરુદ્રોહી ભવાઽઽશુ ચ

લોકે નિન્દિતવૃત્તિશ્ચ ભવેત્યાહ સદાગતિઃ ॥
તતઃ પ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિન્પ્રાણસ્યાઽસ્ય મહાપ્રભો

ન ખ્યાતો મહિમા લોકે ભૂલોકે તુ વિશેષતઃ॥
શાપાત્કણ્વો ગુરું જગ્ધ્વા સૂર્યશિષ્યોઽભવત્તદા

ઇત્યેતત્કથિતં સર્વં યત્પૃષ્ટં તુ ત્વયાઽધુના ॥
યચ્છ્રોતવ્યમિતો વ્યાધ પૃચ્છ માં મા વિચારય

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે નારદામ્બરીષસંવાદે વાયુશાપકથનંનામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ