Skanda Purana · Verses 2.19-4

atha brahmādīnāṃ nairaṃtaryeṇa śrīveṃkaṭācale sthitivarṇanam //
// śrīsūta uvāca // //
athātaḥ saṃpravakṣyāmi veṃkaṭācalavaibhavam //
yuṣmākaṃ sāvadhānena śṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ

lakṣakoṭisahasrāṇi sarāṃsi saritastathā //
samudrāśca mahāpuṇyā vanānyapyāśramā api

puṇyāni kṣetrajātāni vedāraṇyādikāni ca //
munayaśca vasiṣṭhādyā siddhacāraṇakiṃnarāḥ

lakṣmyā saha dharaṇyā ca bhagavānmadhusūdanaḥ //
sāvitryā ca sarasvatyā sahaiva caturānanaḥ

pārvatyā saha deveśastryambakastripurāṃtakaḥ //
herambaṣaṇmukhādyāśca devāḥ sendrapurogamāḥ

ādityādi grahāścaiva tathāṣṭavasavo dvijāḥ //
pitaro lokapālāśca tathānye devatāgaṇāḥ

mahāpātakasaṃghānāṃ nāśane lokapāvane //
divāniśaṃ vasantyaṃtarveṃkaṭācalamūrdhani

tasya darśanamātreṇa buddhisaukhyaṃ nṛṇāṃ bhavet //
tanmūrdhani kṛtāvāsā siddhacāraṇayoṣitaḥ

pūjayaṃti sadākālaṃ veṃkaṭeśaṃ kṛpānidhim //
koṭayo brahmahatyānāmagamyāgamakoṭayaḥ

aṅgalagnā vinaśyaṃti veṃkaṭācalamārutaiḥ

// atha śrīveṃkaṭācalārohaṇasamayānusaṃdhyānakramaḥ // //
veṃkaṭādriṃ giriṃ taṃ tu prārthayetpuṇyavardhanam //
svarṇācala mahāpuṇya sarvadevaniṣevita

brahmādayo'pi yaṃ devāḥ sevante śraddhayā saha //
taṃ bhavantamahaṃ padbhyāmākrameyaṃ nagottama

kṣamasva tadaghaṃ me'dya dayayā pāpacetasaḥ //
tvanmūrdhani kṛtāvāsaṃ mādhavaṃ darśayasva me

prārthayitvā narastvevaṃ veṃkaṭādriṃ nagottamam //
tato mṛdupadaṃ gacchetpāvanaṃ veṃkaṭācalam

veṃkaṭādrau mahāpuṇye sarvapātakanāśane //
svāmipuṣkariṇītīrthe snātvā niyamapūrvakam

piṇḍadānaṃ tataḥ kuryādapi sarṣapamātrakam //
śamīdalasamānānvā dadyātpiṃḍānpitṝnprati

svargasthā mokṣamāyāṃti svargaṃ narakavāsinaḥ

// atha pāpavināśanākhyatīrthamāhātmyam // //
tatastasyopari mahatsarvalokeṣu viśrutam //
sarvatīrthottamaṃ puṇyaṃ nāmnā pāpavināśanam

asti puṇyatame viprāḥ pavitre veṃkaṭācale //
yasya saṃsmaraṇādeva garbhavāso na vidyate

tatprāpya tu naraḥ snāyātsvāmitīrthasya cottare //
tatra snānānnarā yāṃti vaikuṇṭhaṃ nātra saṃśayaḥ

// ṛṣaya ūcuḥ // //
sūta pāpavināśākhyatīrthasya brūhi vaibhavam //
vyāsena bodhitastvaṃ hi vetsi sarvaṃ mahāmune

// śrīsūta uvāca // //
brahmāśramapade vṛttāṃ pārśve himavataḥ śubhe //
vakṣyāmi brāhmaṇaśreṣṭhā yuṣmākaṃ tu kathāṃ śubhām

tadāśramapadaṃ puṇyaṃ brahmāśramapadaṃ śubham//
nānāvṛkṣasamākīrṇaṃ pārśve himavataḥ śubhe

bahugulmalatākīrṇaṃ mṛgadvipaniṣevitam //
siddhacāraṇasaṃghuṣṭaṃ ramyaṃ puṣpitakānanam //

yatibhirbahubhiḥ kīrṇaṃ tāpasairupaśobhitam//
brāhmaṇaiśca mahābhāgaiḥ sūryajvalanasannibhaiḥ

niyamavratasampannaiḥ samākīrṇe tapasvibhiḥ //
dīkṣitairyāgaśīlaiśca yatāhāraiḥ kṛtātmabhiḥ

vedādhyayanasaṃpannairvaidikaiḥ pariveṣṭitam //
varṇibhiśca gṛhasthaiśca vānaprasthaiśca bhikṣubhiḥ

svāśramācāranirataiḥ svavarṇoktavidhāyibhiḥ //
vālakhilyaiśca ṛṣibhiḥ samaṃtātpariveṣṭitam

// atha dṛḍhamatyākhyaśūdravṛttāntaḥ // //
tatrāśrame purā kaścicchūdro dṛḍhamatirdvijāḥ //
sāhasī brāhmaṇābhyāśamājagāma mudānvitaḥ

āgato hyāśramapadaṃ pūjitaśca tapasvibhiḥ //
nāmnā dṛḍhamatiḥ śūdraḥ sāṣṭāṃgaṃ praṇanāma vai

tānsa dṛṣṭvā munigaṇāndevakalpānmahaujasaḥ //
kurvato vividhānyajñānsaṃprāśahṛṣyata śūdrakaḥ

athāsya buddhirabhavattapaḥ kartumanuttamam //
tato'bravītkulapatiṃ munimāgatya tāpasam

//
dṛḍhamatiruvāca// //
tapodhana namaste'stu rakṣa māṃ karuṇānidhe //
tava prasādādicchāmi yāgaṃ kartuṃ prasīda me

// atha dṛḍhamatiṃ prati kulapatyākhyamunyupadiṣṭaśūdradharmāḥ // //
evamuktastu śūdreṇa tamāha brāhmaṇastadā

// kulapatiruvāca // //
yāge dīkṣayituṃ śakyo na śūdro hīnajanmabhāk //
bhūyate yadi te buddhiḥ śuśrūṣā nirato bhava

upadeśo na kartavyo jātihīnasya karhicit //
upadeśe mahāndoṣa upādhyāyasyavidyate

nādhyāpayedbudhaḥ śūdraṃ tathā naiva ca yājayet //
na pāṭhayettathā śūdraṃ śāstraṃ vyākaraṇādikam

kāvyaṃ vā nāṭakaṃ vāpi tathālaṃkārameva vā //
purāṇamitihāsaṃ ca śūdraṃ naiva tu pāṭhayet

yadi copadiśedvipraḥ śūdrasyaitāni karhicit //
tyajeyurbrāhmaṇā vipraṃ te grāmādbrahmasaṃkulāt

śūdrāya copadeṣṭāraṃ dvijaṃ caṇḍālavattyajet//
śūdraṃ cākṣarasaṃyuktaṃ dūrataḥ parivarjayet

tacchuśrūṣasva bhadraṃ te brāhmaṇācchaddhayāsaha //
śūdrasya dvijaśuśrūṣā manvādibhirudīritā

na hi naisargikaṃ karma parityaktuṃ tvamarhasi //
evamuktaḥ sa muninā sa śūdro'cintayattadā

kiṃ kartavyaṃ mayā tvadya vrate śraddhā hi me parā //
yathā syānmamasujñāna yatiṣye'haṃ tathādya vai

iti niścitya manasā śūdro dṛḍhamatistadā //
gatvāśramapadādūraṃ kṛtavānuṭajaśubham

tatra vai devatāgāraṃ puṇyānyāyatanāni ca //
puṣpārāmādikaṃ cāpi taṭākakhananādikam

śraddhayā kārayāmāsa tapaḥ siddhyarthamātmana //
abhiṣekāṃśca niyamānupavāsādikānapi

baliṃ kṛtvā ca hutvā ca daivatānyabhyapūjayat //
saṃkalpaniyamopetaḥ phalāhāro jiteṃdriyaḥ

nityaṃ kandaiśca mūlaiśca puṣpairapi tathā phalaiḥ //
atithīnpūjayāmāsa yathāvatsamupāgatān

evaṃ hi sumahānkālo vyaticakrāma tasya vai

// atha dṛḍhamataye sumatyākhyavipraprakāśitakarmānuṣṭhānakramaḥ // //
athāśramamagāttasya sumatirnāma nāmataḥ //
dvijo gargakulodbhūtaḥ satyavādī jiteṃdriyaḥ

svāgatairmunimārādhya toṣayitvā phalādikaiḥ //
kathayanvai kathāḥ puṇyāḥ kuśalaṃ paryapṛcchata

itthaṃ vipraḥ sa pādyādyairupacāraistu pūjitaḥ //
āśīrbhirabhinandyainaṃ pratigṛhya ca satkriyām

tamāpṛcchatprahṛṣṭātmā svāśramaṃ punarāyayau //
evaṃ dinedine vipraḥ śūdre'sminpakṣapātavān

āgacchadāśramaṃ tasya draṣṭuṃ taṃ śūdrayonijam //
bahukālaṃ dvijasyābhūtsaṃsargaḥ śūdrayoninā

snehasya vaśamāpannaḥ śūdroktaṃ nāticakrame //
athāgataṃ dvijaṃ śūdraḥ prāha snehavaśīkṛtam

havyakavyavidhānaṃ me brūhi tvaṃ tu gururmataḥ //
evamuktaḥ sa śūdreṇa sarvametadupādiśat

kārayāmāsa śūdrasya pitṛkāryādikaṃ tadā //
pitṛkārye kṛte tena visṛṣṭaḥ sa dvijottamaḥ

// atha śūdrasya vaidikakarmopadeśena sumatyanubhūtadurgatiḥ // //
atha dīrgheṇa kālena poṣitaḥ śūdrayoninā //
tyakto vipragaṇaiḥ so'yaṃ pañcatvamagamaddvijaḥ

vaivasvatabhaṭairnītvā pātito narakeṣvapi //
kalpakoṭisahasrāṇi kalpakoṭiśatāni ca

bhuktvā krameṇa narakāṃstadante sthāvaro'bhavat //
gardabhastu tato jajñe viḍvarāhastataḥ param

jajñe'tha sārameyo'sau paścādvāyasatāṃ gataḥ //
atha caṇḍālatāṃ prāpya śūdrayonimagāttataḥ

gatavānvaiśyatāṃ paścātkṣatriyastadanantaram //
prabalairbādhyamāno'sau brāhmaṇo vai tadābhavat

upanītaḥ sa pitrā tu varṣe garbhāṣṭame dvijaḥ //
vartamānaḥ piturgehe svācārābhyāsatatparaḥ

gacchankadācidgahane gṛhīto brahmarakṣasā //
rudanbhramanskhalanmūḍhaḥ pralapanprahasannasau

śaśvaddhāheti ca vadanvaidikaṃ karma so'tyajat //
dṛṣṭvā sutaṃ tathābhūtaṃ pitā duḥkhena pīḍitaḥ

sutamādāya ca snehādagastyaṃ śaraṇaṃ yayau //
suvarṇamukharītīre tapasyantaṃ śivāgrataḥ

bhaktyā muniṃ praṇamyāsau pitā tasya sutasya vai //
tasmai nivedayāmāsa svaputrasya viceṣṭitam

// athāgastyoktyā durgatyapanodanārthaṃ sumaterveṃkaṭādrigamanam // //
abravīcca tadā vipraḥ kumbhajaṃ munipuṃgavam //
eṣa me tanayo brahmangṛhīto brahmarakṣasā

sukhaṃ na labhate brahmanrakṣa taṃ karuṇādṛśā //
nāsti me tanayo'pyanyaḥ pitṝṇāmṛṇamuktaye

tasya pīḍāvināśārthamupāyaṃ brūhi kumbhaja //
tvatsamastriṣu lokeṣu tapaḥśīlo na vidyate

tvāṃ vināsya paritrātā na me putrasya vidyate //
putre dayāṃ kuru guro dayāśīlā hi sādhavaḥ

// śrīsūta uvāca // //
evamuktastadā tena kumbhajo dhyānamāsthitaḥ //
dhyātvā tu suciraṃ kālamabravīdbrāhmaṇaṃ tataḥ

// agastya uvāca // //
pūrvajanmani te putro brāhmaṇo'yaṃ mahāmate //
sumatirnāma vipro'yaṃ matiṃ śūdrāya vai dadau

karmāṇi vaidikānyeṣa sarvāṇyupadideśa vai //
ato'yaṃ narakānbhuktvā kalpakoṭisahasrakam

jāto bhuvi tadanteṣu sthāvarādiṣu yoniṣu //
idānīṃ brāhmaṇo jātaḥ karmaśeṣeṇa te sutaḥ

yamena preṣitenātra gṛhīto brahmarakṣasā //
krūreṇa pātakenādya pūrvajanmakṛtena vai

upāyaṃ te pravakṣyāmi brahmarakṣovināśane //
śṛṇuṣva śraddhayā yuktaḥ samādhāya ca mānasam

suvarṇamukharītīre ṛṣisaṃghaniṣevite //
vartate daivataiḥ sevyaḥ pāvano veṃkaṭācalaḥ

tasyopari mahātīrthaṃ nāmnā pāpavināśanam//
asti puṇyaṃ prasiddhaṃ ca mahāpātakanāśanam

bhūtapretapiśācānāṃ vetālabrahmarakṣasām //
mahatāṃ caiva rogāṇāṃ tīrthaṃ tannāśakaṃ smṛtam

sutamādāya gaccha tvaṃ tattīrthaṃ girimadhyagam //
prayataḥ snāpaya sutaṃ tīrthe pāpavināśane

snānena tridinaṃ tatra bahmarakṣo vinaśyati //
naivopāyāntaraṃ tasya vināśe vidyate bhuvi

tasmācchīghraṃ prayāhi tvaṃ veṃkaṭāhvayaparvatam //
tatra pāpavināśākhyatīrthe snāpaya te sutam

mā vilambaṃ kuruṣvātra tvarayā yāhi vai dvija //
ityuktaḥ sa dvijo'gastyaṃ praṇamya bhuvi daṇḍavat

anujñātaśca tenāsau prayayau veṃkaṭācalam //
sutena sākaṃ vipro'sau gatvā pāpavināśanam

// atha sumateḥ pāpanāśanasnānena durgatyapanodanam // //
saṃkalpapūrvaṃ saṃsnāpya dinatrayamasau sutam //
sasnau svayaṃ ca viprendraḥ pitā pāpavināśane

samāgataḥ papau toyaṃ kṛtvā cāpyāhnikakramam //
atha tasya sutastatra vimukto brahmarakṣasā

samajāyata nīrogaḥ svasthaḥ sundararūpadhṛk //
sarvasaṃpatsamṛddho'sau bhuktvā bhogānanekaśaḥ

dehānte prayayau muktiṃ snānātpāpavināśane //
pitāpi tatra snānena dehānte muktimāptavān

// atha vaidikakarmānuṣṭhāturdṛḍhamaterdurgatiprāptyapanodanam // //
tenopadiṣṭo'yaṃ śūdraḥ sa bhuktvā narakānkramāt //
anekāsu janitvā ca kutsitāsvapi yoniṣu

gṛdhrajanmābhavatpaścādveṃkaṭācalabhūdhare //
sa kadācijjalaṃ pātuṃ tīrthe pāpavināśane

samāgataḥ papau toyaṃ siṣice cātmanastanum //
tadaiva divyadehaḥ sansarvābharaṇabhūṣitaḥ

divyaṃ vimānamāruhya prayayāvamarālayam

// śrīsūta uvāca // //
evamprabhāvametadvai tīrthaṃ pāpavināśanam //
pāpānāṃ nāśanādviprāḥ pāpanāśābhidhaṃ hi tat

itthaṃ rahasyaṃ kathitaṃ munīndrāstadvaibhavaṃ pāpavināśanasya //
yatrābhiṣekātsahasā vimuktau dvijaśca śūdraśca vinindyakṛtyau

// iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīveṃkaṭācalamāhātmyaṃ pāpavināśanatīrthamahimānuvarṇanaṃnāmaikonaviṃśatitamo'dhyāyaḥ