Skanda Purana · Verses 2.17-2

// munaya ūcuḥ // //
pratiṣṭhite nārasiṃhe kṣetre tasminnarādhipaḥ //
kiṃ cakāra mune brūhi paraṃ kautūhalaṃ tu tat

// jaiminiruvāca // //
indrādīṃstridaśānsarvānnyamantrayata pūrvataḥ //
tataḥ sa mantrayāmāsa ṛṣīnviprānsahasraśaḥ

adhyetṝṃścaturo vedānsaṣaḍaṃgapadakramaiḥ //
yajñavidyāsu kuśalānmīmāṃsāpariniṣṭhitān

sabhāṣyakalpasūtraistu pariniṣṭhitakarmiṇaḥ //
aṣṭādaśasu vidyāsu kuśalāndharmakovidān

sadācārāvadātāṃśca kulīnānsatyavādinaḥ //
vaiṣṇavāṃśca viśeṣeṇa maṃtrayāmāsa sādaram

trailokye ye ca rājānaḥ siddhāḥ saptarṣayo dvijāḥ //
sacchūdrā vaṇijo dvīpapatayaśca nimaṃtritāḥ

krośadvayamitā viprāḥ sabhāsīttasya bhūpateḥ //
pāṣāṇaghaṭitā soccā sudhayā sānulepitā

kvacidratnamayī bhūmiḥ kvacitkāṃcananirmitā //
sphāṭikī rājatī caiva yathāyogyaṃ kṛtasthalī

staṃbhai ratnamayaiḥ proccairdukūlapariveṣṭitaiḥ //
cārucaṃdrātapāḍhyā tu gandhamālyaiḥ sacāmaraiḥ

muktādāmāṃtarasthaiśca cāruvātāyanā śubhā //
kṛṣṇāgurusnehasiktā śrīkhaṇḍasalilokṣitā

sarvarttukusumākīrṇā prāṃtopavanasaṃvṛtā //
vāpyaḥ sphaṭikasopānāḥ padmakadvāramaṃḍitāḥ

cakravākaiḥ plavairhaṃsaiḥ sārasairmadhurasvanaiḥ //
vyāptāṃtarāḥ svacchaśītasugaṃdhamadhurāṃbhasaḥ

paritaḥ śataśastasyāḥ sukhāvataraṇā dvijāḥ //
upacchāyāviracanāḥ śobhamānāḥ samaṃtataḥ

yajñaśālā maruttasya yathāsīdbho dvijottamāḥ //
tatheṃdradyumnabhūpasya racitā viśvakarmaṇā

śubhe'hni śubhanakṣatre vāsayitvā sabhāsadaḥ //
rājñaḥ siṃhāsanāsīnāndṛṣṭvāsīnānṛṣīnapi

sasiddhānbrahmarṣigaṇānbahumūlyakuthasthitān //
devānkāṃcanapīṭhasthānyathāyogyamatha dvijān

varāsanasthānanyāṃśca yathādeśaṃ sukhasthitān //
madhye nṛpāṇāṃ devānāmṛṣīṇāṃ ca śacīpatim

sāmrājyalakṣaṇe svasya ratnasiṃhāsane sthitam //
divyairmālyaistathā gaṃdhairvāsobhirviṣṭarādibhiḥ

purodhasā samaṃ pūrvamarcayāmāsa ṛddhimat //
vinīto dīnavattasya cakre pūjāṃ tathā nṛpaḥ

āścaryaṃ manyate'syāsau trailokyeśo'pi tadyathā //
tataḥ siddhāndevamunīnacaryanniṃdravattadā

vismayaṃ janayāmāsa kuverasyāpyadhiśriyaḥ //
tato devānsamānarca prabhūtasvasvasaṃpadaḥ

upacārairmahīnāthaḥ samyagavyagramānasaḥ //
rājñaḥ saṃpūjayāmāsa rājayogyaiḥ paricchadaiḥ

yathā te menire bhūpā bhavāmaḥ sāṃprataṃ vayam //
satyaṃ rājyaṃ kramātprāptaṃ nedṛśaśca paricchadaḥ

ānarca vaiṣṇavānbhūya upacāraiḥ samānayan//
śāṃtā api yathā citraṃ menire viṣayāgamam

tato viprānbāhujātānvaiśyānmunipuraḥsaram //
samyakprapūjayāmāsa sattvodrikto mahīpatiḥ

anyāṃśca sacivadvārā pūjayitvā sasaṃbhramaḥ //
dṛṣṭaḥ sa vinayānnamraḥ kṛtāṃjalipuṭastathā

maheṃdramuccairāhedaṃ nāradena purodhasā

// indradyumna uvāca // //
tava prasādāddeveśa icchāmīdaṃ prasīda me //
kratunā hayamedhena prayakṣye yajñapūruṣam

anujānīhi māṃ deva kratūnāmīśvaro bhavān //
tvadājñāpālakāḥ sarve trailokye nivasaṃti ye

yāvatkratusahasrasya saṃsthā ca bhavati prabho //
tāvattvaṃ tridaśaiḥ sārddhaṃ sadomadhyagato vasa

yaṣṭumicchāmi deveśa nāhaṃ tvatpadalipsayā //
sarveṣāṃ vetsi deveśa manovṛttiṃ sadā prabho

yuṣmākaṃ pūrvadṛṣṭo'tra vapuṣmānmādhavaḥ prabhuḥ //
upāsanāyāṃ so'yaṃ yo vālukābhistirodadhe

tasya bhūyaḥ prakāśārthaṃ vājimedhasahasrakam//
kariṣye vacanādiṃdra caturāsyasya śāsanāt //
punaḥ prakāśite tasmiñchreyo vo'pi bhaviṣyati

iti vijñāpite rājñā maheṃdrapramukhāḥ surāḥ //
antarddhānotaraṃ yā ca śrutā pūrvaṃ sarasvatī

aśarīrāṃ smaraṃtastāmidaṃ procuḥ praharṣitāḥ //
indradyumna mahātmāsi satyaṃ satyavato bhuvi

tacceṣṭitaṃ purāsmābhiranvabhāvi bhaviṣyakam //
sahāyāste bhaviṣyāmaḥ kārye trailokyapāvane

sraṣṭā sa jagatāṃ yatra udyuktaḥ svayameva hi //
atraivovāca bhagavānasmākamapi bhūtale

praviśaṃstadanukrośavaśādbhūyaḥ prakāśanam //
kariṣye dāravaṃ dehamityetatpariniṣṭhitam

nātrāsmākaṃ vyalīkaṃ tu neṃdrasya ca mahīpate //
asmaddiṣṭasamudyogastava naḥ prītikārakaḥ

sukhaṃ yajasva rājeṃdra vaikuṃṭhaṃ bhaktavatsalam //
kratunā hayamedhena sahasraparivartinā

durārādhyo hi bhagavānasmākaṃ bhaktavatsalaḥ //
vayamapyatra devatvaṃ tyaktvā bhakti parāyaṇāḥ

ārādhayāmaḥ kṣetresminvinītā nararūpiṇaḥ //
priyaṃ hi mānuṣe loke karma siddhyati vai kṛtam

// jaiminiruvāca // //
ityukte tridaśaiḥ seṃdraiḥ parituṣṭāṃtarātmanā //
āraṃbhārthaṃ krato rājā bhagavaṃtamapūjayat

upacārasahasraistu yathāvatpratipāditaiḥ //
tataḥ pitṛgaṇānrājā nirūpya śraddhayānvitaḥ

sadogṛhagatānviprānyājñikānsamalaṃkṛtān //
kṛtveṣṭadevaṃ purato vaikuṃṭhaṃ sāgnihotrakam

ākāṃkṣankalpitaṃ lagnaṃ saṃvṛtte svastivācane //
upasthitaḥ sapatnīkaḥ śuddhamāṃgalyaveṣadhṛk

svasti vācya dvijāñchuddhānpuṇyāhaṃ vṛddhikarma ca //
tataḥ saṃbhṛtasaṃbhāro varayāmāsa ṛtvijaḥ

vṛtāste tu sapatnīkaṃ dīkṣayaṃto nṛpottamam //
vihṛtya dīkṣaṇāyeṣṭānnyayajansabhyacoditāḥ

praṇīya taṃ prajvalaṃtaṃ vedyāmāhavanīyakam //
trailokyamaṃgalakaraṃ kiṃ sākṣādvaiṣṇavaṃ mahaḥ

suprokṣitaṃ cābhimaṃtrya anujñāpya digīśvarān //
mumucuste hayaṃ mukhyamaṃgeṣu śubhalakṣaṇam

tataḥ sa dīkṣito rājā vāgyato rauravīṃ tvacam //
adhiṣṭhāya sadomadhye mṛtyuṃjaya iva sthitaḥ

nimaṃtritānāṃ muktyarthaṃ cakṣuṣā saṃdideśa vai //
surāṇāṃ ratnapātrāṇi mahārghāṇi nṛpājñayā

sacivaḥ kārayāmāsa bhojanāya samṛddhimat //
śuddhasauvarṇapātrāṇi munīnāṃ ca mahīkṣitām

dvijānāṃ bhojanārthāya navāni pratyahaṃ dvijāḥ //
kṣatriyāṇāṃ viśāṃ viprā rājatāni śubhāni ca

kāṃsyanirmalapātrāṇi śūdrāṇāṃ bhojanāya vai //
ahanyahani pātrāṇi bhojanāṃte dvijottamāḥ

ākareṣu prapātyaṃte procchiṣṭadalavajjanaiḥ //
tatra yajñotsave ye vai bhojanāya nimaṃtritāḥ

teṣāṃ putrāśca pautrāśca prapautrāścaiva saṃtatiḥ //
nityaṃ paṃcarasānnāni bahumānapuraḥsaram //

ādṛtairbhojitā rājña iṃdradyumnasya śāsanāt //
kuṭuṃbavatsthitāstatra saṃsthā yāvanmahākratoḥ

yaddeśīyā janāsteṣāmadhiṣṭhātā ca tānnṛpaḥ //
nṛpāṇāmanusaṃdhātā iṃdradyumnaprayācitaḥ

nāradaḥ samadarśī tu paropakṛtilolupaḥ //
iṃdrādīnāṃ sureṃdrāṇāṃ devarṣīṇāṃ nṛpottamaḥ

svayaṃ narapatiścaryāṃ cakāra kratupūrttaye //
ṣaḍvidhānyannapānāni saṃskṛtāni dvidhā naraiḥ

devānāṃ bhojane tatra maṃtrataṃtraviśāradaiḥ //
martyānāṃ nala vidyāyāṃ kuśalaiḥ saṃskṛtāni vai

kṣutpipāsānabhijñā hi sudhāhārā divaukasaḥ //
teṣāmapi apūrvatvādāścaryaṃ taddhi bhojanam

narāṇāṃ durlabhaṃ martya iṃdradyumnagṛhe'śanam//
indradyumnasya ceṃdrasya viśeṣo martyavāsitā

atyadbhutakaraṃ hyetatpratyahaṃ ca navaṃ navam //
saṃmānanādarāvṛddhirbhojyasya dvijasattamāḥ

anyonyasparddhayaivātra pravarddhate parasparam //
sugaṃdhasumanomālyakastūryādipralepanam

citrasūkṣmadukūlāni sopadhānāsanāni ca //
ratnapalyaṃkikā śayyā ratnadaṃḍaprakīrṇakam

jātīlavaṃgakarpūrairnāgavallīdalāni ca //
manoharāṇi gītāni nṛtyāni vividhāni ca

bharatasya muneḥ śikṣāpaṃḍitai racitāni ca //
svasvavaṃśayaśo'bhijñāḥ śataśaḥ sūtamāgadhāḥ

etānyanyāni vastūni durlabhānyapi yāni vai //
tridaśāścāpi martyāścānvabhujyaṃta susādaram

ekato'nyatra citrāṇi na ca hīnāni kutracit //
pātālavāsināṃ cāpi bhojanaṃ vai sudhādhikam

yadbhuktvā nānuvāñchanti pātālagamanaṃ hi te //
purāṇi yāni pātāle ratnaughālokitāni ca

vinā sūryaprakāśena tādṛśānyeva bhūpatiḥ //
dadau teṣāṃ nivāsāya yeṣu pātālabuddhayaḥ

sukhāsīnāśca krīḍaṃto bhuṃjānā śerate mudā //
devānāmapi nānyatra bhūmisparśanamasti vai

indradyumnapure tatra svargādapi manohare //
yadṛcchayā sukhakrīḍāsaktā no tatyajurbhuvam //

abhilāṣopajātaṃ tu sukhaṃ svarge vadaṃti hi //
anicchayāpi bho viprāḥ sukhaṃ sarvatra tatra vai

ādṛtya yatnānmanyaṃte bhojyaṃ te sādaraṃ narāḥ //
na yācitaḥ kopi janaḥ kuto vā syātparāṅmukhaḥ

rājādhirājaveśmāni janānāṃ svagṛhaiḥ samam //
tadāsītsvagṛhe teṣāṃ na sadā sarvasaṃbhavaḥ

tatra yatkāmanātītaṃ tadvastu sulabhaṃ bahu //
itthaṃ pravartite yajñe yajñeśaprītaye mudā

pṛthivī hṛtasarvasvā vājimedhesya bhūpateḥ //
yā pūrvaṃ sābhavadbhūyaḥ svarṇavṛṣṭisubhūṣitā

itthaṃ pravṛtte lokānāṃ tatra trailokyavāsinām //
dānasaṃmānabhojyānāṃ vidhau vidhivato'nvaham

aśvamedhaṃ prati janā jagurgāthāḥ parasparam //
nedṛgyāgasya saṃbhāro vidheḥ śāstrapracoditaḥ

iṃdradyumnasya rājarṣerna bhūto na bhaviṣyati //
na yācitāro'dātāro mitho yatra nimaṃtritāḥ

na kāmabhaṃgo yatrāsīddevānāmapi bho dvijāḥ //
īdṛksamṛddhiḥ kraturāṭ pravṛtto bhūpatestadā

adhiśraddhaḥ susaṃpannaḥ pūrvasmādaparo'bhavat //
smṛtikārāḥ kalpakārāstathā śāstrapraṇetṛkāḥ

yajñānuṣṭhānakuśalāḥ sadācārāvataṃsakāḥ //
agnyādhānādyavabhṛthapracāramanupūrvaśaḥ

kratuḥ sadasyānumate nṛpateḥ prītaye dvijāḥ //
na maṃtrāḥ svarato hīnā varṇato vāpi karhicit

ye vai vidhividhātāraste vai karmapracārakāḥ //
prāyaścittanimittena prāyaścittanibaṃdhanāt

karmopaghāto no tatra yoginaḥ karmayoginaḥ //
yatra saptarṣayo divyāḥ sadasyāḥ kratusākṣiṇaḥ

pracārayaṃti karmāṇi guṇadoṣavibhāginaḥ //
yājñavalkyādayaste'tra munayastvṛtvijo vṛtāḥ

sadogatāste munayaḥ parasparakathāṃtare //
vākovākyāni sūktāni guhyopaniṣadāni ca

gāthāḥ paurāṇikīrviprā viṣṇubhaktipuraḥsarāḥ //
caritāni hareḥ sarvakalmaṣaughaharāṇi ca

tatra saṃvartayāmāsuste sabhāyāṃ mahīkṣitaḥ //
tasya yajñe haviḥ prāśuḥ pratyakṣaṃ vahnimadhyagāḥ

muditāstridaśā viprā maheṃdrapramukhāmakhe //
cirapravāsino devā nāsmaraṃtāmarāvatīm

amṛtaṃ hi havisteṣāṃ kalpitaṃ brahmaṇā purā //
tatprāśya muditā devā vīryavantaścirāyuṣaḥ

yāgānuṣṭhānaviṣayādanyatra viṣayānbahūn //
indradyumnena racitānsamastānupabhuṃjate

tatra ye nāgarājānaḥ pātālatalavāsinaḥ //
tato'dhikānmartyaloke viṣayānupabhuṃjate

pātālagamanaṃ te vai nehaṃte manasā dhuvam //
itthaṃ pravartito yajñastrailokyaprītikārakaḥ

indradyumnasya nṛpateḥ kṣetre'sminpuruṣottame //
jagadīśaprasādāya pitāmahanideśataḥ

ekonaṃ kramataḥ saṃsthāmavāpa pṛthivīpatiḥ //
sahasraṃ hayamedhasya yathāvadvidhicoditam

tataḥ sāhasrike yajñe vājimedhe mahīpatiḥ //
dinedine divyagatirbabhūva nṛpatistadā

sutyāyāḥ sapta divasādyā rātrirabhavatpurā //
tasyāsturīyaprahare dadhyau sa viṣṇumavyayam

dhyāne tasmindadarśāsau mahābhāgyavaśānnṛpaḥ //
pratyakṣamiva sa śvetadvīpaṃ sphaṭikanirmitam

samaṃtātparivāryainaṃ tiṣṭhaṃtaṃ kṣīrasāgaram //
mahākalpadrumaiḥ puṣpagaṃdhāmodidigaṃtaraiḥ

phalapallavavalkeṣu bahiraṃtaśca sarvaśaḥ //
śaṃkhacakrāṃkitaiḥ śubhraiḥ sarvālaṃkārabhūṣitaḥ

mahāmaṃjiṣṭhavarṇaiśca mūrtibhistairmuradviṣaḥ //
tanmadhye ghaṭitaṃ divyamaṇibhirmaṃḍapottamam

madhyasthasūryavadbhāsiratnasiṃhāsanojjvalam //
kṣīrābdhiśītakallolamaṃdavātamanoharam //

tanmadhye dadṛśe devaṃ śaṃkhacakragadādharam //
nīlajīmūtasaṃkāśaṃ vanamālāvibhūṣitam

sarvalāvaṇyabhavanaṃ sauṃdaryaśrīniketanam //
nirbhartsayaṃtaṃ vapuṣā pinaddhaṃ divyabhūṣaṇam

dakṣapārśve sthitaṃ tatra anaṃtaṃ dharaṇīdharam //
koṭicandrapratīkāśaṃ himādrisadṛśaprabham

phaṇāmukuṭavistāracchatrībhūtaṃ manoharam //
maṇikuṃḍalayugmāṃkaṃ cārunīlanicolakam

halalāṃgalaśaṃkhārisphuradbāhucatuṣṭayam//
hārakeyūravalaya mudrikābhiralaṃkṛtam

mekhalākaṭisūtrāḍhyaṃ divyaratnaprasādhanam //
divyahālākṣībamūrtiṃ cāruhāsaṃ sunetrakam

dakṣapārśvasthitāṃ cāsya lakṣmīṃ tāṃ śubhalakṣaṇām //
varābhayābjahastāṃ vai kuṃkumābhāṃ sulocanām

trailokyayuvatīvṛndadṛṣṭāṃtādbhutavigrahām //
dadarśa padmāsanagāṃ lāvaṇyāṃbudhiputrikām

pitāmahaṃ ca dadṛśe purato'sya kṛtāṃjalim //
vāmapārśvasthitaṃ cakraṃ nānāmaṇimayaṃ vibhoḥ

sanakādyairmunīṃdraistaṃ stūyamānaṃ jagadgurum //
dṛṣṭvā svapne sa rājā vai prahṛṣṭo dvijasattamāḥ

adṛṣṭapūrvarūpaṃ taṃ jyotirmayamanaṃtakam //
tuṣṭāva tatra dhyānastho harṣagadgadayā girā

// indradyumna uvāca // //
namaste jagadādhāra jagadātmannamo'stu te //
kaivalyatriguṇātīta guṇāṃjana namo'stu te

suśuddhanirmalajñānasvarūpāya namo'stu te //
śabdabrahmābhidhānāya jagadrūpāya te namaḥ

saṃsārapatitaśrāṃta duḥkhadhvaṃsa namo'stu te //
durbhedyahṛdayagraṃthibhedakāya namo'stu te

dvisaptabhuvanāgāramūlastaṃbhāya te namaḥ //
brahmāṃḍakoṭighaṭanāśilpine cakriṇe namaḥ

karuṇāmṛtapāthodhisudhādhāmne namo namaḥ //
dīnoddhāraikaguhyāya kṛpāpāthodhaye namaḥ

prakāśakānāṃ sūryādijyotiṣāṃ jyotiṣe namaḥ //
pratisvasvanadīptāya antaḥpāpāgnaye namaḥ

pāvakāya pavitrāya pavitrāṇāṃ namo namaḥ //
gariṣṭhāya variṣṭhāya drāghiṣṭhāya namo namaḥ

nediṣṭhāya daviṣṭhāya kṣodiṣṭhāya namo namaḥ //
vareṇyāya supuṇyāya nārāyaṇa namo'stu te

paritrāhi jagannātha dīnabandho namo'stu te //
nistīrṇo'haṃ bhavāṃbhodhiṃ prāpya tvāṃ taraṇiṃ sukhām

tvayi dṛṣṭe ramānātha kleśā vyapagatā mama //
cidānaṃdasvarūpaṃ tvāṃ prāptānāṃ duḥkhasaṃkṣayaḥ

dhruvaṃ nātha samutpannaparamānaṃdahetukam //
trāhi trāhi bhavāṃbhodhimagnaṃ māṃ dīnacetasam

madhyāhnārkodite vyomni kutaḥ saṃtamasodayaḥ //
dhyānasthitaḥ stuvannevaṃ praṇamya jagadīśvaram

dhyānāvasāne sa punaḥ svayaṃ jāgradabudhyata //
svapnāṃta indradyumno'pi sasmārātmānamātmanā

atyadbhutamidaṃ svapnaṃ dṛṣṭvā ca nṛpakuṃjaraḥ //
mene kṛtārthamātmānaṃ hayamedhakratostathā

sahasraṃ saphalaṃ caiva svabhāgyaṃ samupasthitam //
na hi devarṣivacanaṃ vṛthā bhavati karhicit

pratyakṣaṃ me kathaṃ nāthaḥ svayamatra bhaviṣyati //
iti ciṃtākulo rātriśeṣaṃ nītvā viśāṃpatiḥ

śaśaṃsa nāradasyāgre yathā svapno'nvabhūyata //
sa cāpi nāradaḥ prāha śokaste vigato nṛpa

aruṇodayakāle hi bhagavaṃtaṃ dadarśa yat //
daśāhātphaladaḥ svapnastasminkāle nṛpottama

kratvaṃte bhagavānatra pratyakṣaste bhaviṣyati //
yadāha madgirā tvāṃ hi carācaragururvidhiḥ

so'pi tvayā jagatsraṣṭā svapne'sminnavalokitaḥ //
tadanuṣṭhīyatāṃ yajñaḥ parāgre na prakāśaya

svapno'yaṃ nṛpaśārdūla durbodhācarito hareḥ //
kiṃtu bhāgyavatastveva svapnastādṛkprajāyate

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde saptadaśo'dhyāyaḥ