સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.17-2

॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
પ્રતિષ્ઠિતે નારસિંહે ક્ષેત્રે તસ્મિન્નરાધિપઃ ॥
કિં ચકાર મુને બ્રૂહિ પરં કૌતૂહલં તુ તત્

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
ઇન્દ્રાદીંસ્ત્રિદશાન્સર્વાન્ન્યમન્ત્રયત પૂર્વતઃ ॥
તતઃ સ મન્ત્રયામાસ ઋષીન્વિપ્રાન્સહસ્રશઃ

અધ્યેતૄંશ્ચતુરો વેદાન્સષડંગપદક્રમૈઃ ॥
યજ્ઞવિદ્યાસુ કુશલાન્મીમાંસાપરિનિષ્ઠિતાન્

સભાષ્યકલ્પસૂત્રૈસ્તુ પરિનિષ્ઠિતકર્મિણઃ ॥
અષ્ટાદશસુ વિદ્યાસુ કુશલાન્ધર્મકોવિદાન્

સદાચારાવદાતાંશ્ચ કુલીનાન્સત્યવાદિનઃ ॥
વૈષ્ણવાંશ્ચ વિશેષેણ મંત્રયામાસ સાદરમ્

ત્રૈલોક્યે યે ચ રાજાનઃ સિદ્ધાઃ સપ્તર્ષયો દ્વિજાઃ ॥
સચ્છૂદ્રા વણિજો દ્વીપપતયશ્ચ નિમંત્રિતાઃ

ક્રોશદ્વયમિતા વિપ્રાઃ સભાસીત્તસ્ય ભૂપતેઃ ॥
પાષાણઘટિતા સોચ્ચા સુધયા સાનુલેપિતા

ક્વચિદ્રત્નમયી ભૂમિઃ ક્વચિત્કાંચનનિર્મિતા ॥
સ્ફાટિકી રાજતી ચૈવ યથાયોગ્યં કૃતસ્થલી

સ્તંભૈ રત્નમયૈઃ પ્રોચ્ચૈર્દુકૂલપરિવેષ્ટિતૈઃ ॥
ચારુચંદ્રાતપાઢ્યા તુ ગન્ધમાલ્યૈઃ સચામરૈઃ

મુક્તાદામાંતરસ્થૈશ્ચ ચારુવાતાયના શુભા ॥
કૃષ્ણાગુરુસ્નેહસિક્તા શ્રીખણ્ડસલિલોક્ષિતા

સર્વર્ત્તુકુસુમાકીર્ણા પ્રાંતોપવનસંવૃતા ॥
વાપ્યઃ સ્ફટિકસોપાનાઃ પદ્મકદ્વારમંડિતાઃ

ચક્રવાકૈઃ પ્લવૈર્હંસૈઃ સારસૈર્મધુરસ્વનૈઃ ॥
વ્યાપ્તાંતરાઃ સ્વચ્છશીતસુગંધમધુરાંભસઃ

પરિતઃ શતશસ્તસ્યાઃ સુખાવતરણા દ્વિજાઃ ॥
ઉપચ્છાયાવિરચનાઃ શોભમાનાઃ સમંતતઃ

યજ્ઞશાલા મરુત્તસ્ય યથાસીદ્ભો દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તથેંદ્રદ્યુમ્નભૂપસ્ય રચિતા વિશ્વકર્મણા

શુભેઽહ્નિ શુભનક્ષત્રે વાસયિત્વા સભાસદઃ ॥
રાજ્ઞઃ સિંહાસનાસીનાન્દૃષ્ટ્વાસીનાનૃષીનપિ

સસિદ્ધાન્બ્રહ્મર્ષિગણાન્બહુમૂલ્યકુથસ્થિતાન્ ॥
દેવાન્કાંચનપીઠસ્થાન્યથાયોગ્યમથ દ્વિજાન્

વરાસનસ્થાનન્યાંશ્ચ યથાદેશં સુખસ્થિતાન્ ॥
મધ્યે નૃપાણાં દેવાનામૃષીણાં ચ શચીપતિમ્

સામ્રાજ્યલક્ષણે સ્વસ્ય રત્નસિંહાસને સ્થિતમ્ ॥
દિવ્યૈર્માલ્યૈસ્તથા ગંધૈર્વાસોભિર્વિષ્ટરાદિભિઃ

પુરોધસા સમં પૂર્વમર્ચયામાસ ઋદ્ધિમત્ ॥
વિનીતો દીનવત્તસ્ય ચક્રે પૂજાં તથા નૃપઃ

આશ્ચર્યં મન્યતેઽસ્યાસૌ ત્રૈલોક્યેશોઽપિ તદ્યથા ॥
તતઃ સિદ્ધાન્દેવમુનીનચર્યન્નિંદ્રવત્તદા

વિસ્મયં જનયામાસ કુવેરસ્યાપ્યધિશ્રિયઃ ॥
તતો દેવાન્સમાનર્ચ પ્રભૂતસ્વસ્વસંપદઃ

ઉપચારૈર્મહીનાથઃ સમ્યગવ્યગ્રમાનસઃ ॥
રાજ્ઞઃ સંપૂજયામાસ રાજયોગ્યૈઃ પરિચ્છદૈઃ

યથા તે મેનિરે ભૂપા ભવામઃ સાંપ્રતં વયમ્ ॥
સત્યં રાજ્યં ક્રમાત્પ્રાપ્તં નેદૃશશ્ચ પરિચ્છદઃ

આનર્ચ વૈષ્ણવાન્ભૂય ઉપચારૈઃ સમાનયન્॥
શાંતા અપિ યથા ચિત્રં મેનિરે વિષયાગમમ્

તતો વિપ્રાન્બાહુજાતાન્વૈશ્યાન્મુનિપુરઃસરમ્ ॥
સમ્યક્પ્રપૂજયામાસ સત્ત્વોદ્રિક્તો મહીપતિઃ

અન્યાંશ્ચ સચિવદ્વારા પૂજયિત્વા સસંભ્રમઃ ॥
દૃષ્ટઃ સ વિનયાન્નમ્રઃ કૃતાંજલિપુટસ્તથા

મહેંદ્રમુચ્ચૈરાહેદં નારદેન પુરોધસા

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
તવ પ્રસાદાદ્દેવેશ ઇચ્છામીદં પ્રસીદ મે ॥
ક્રતુના હયમેધેન પ્રયક્ષ્યે યજ્ઞપૂરુષમ્

અનુજાનીહિ માં દેવ ક્રતૂનામીશ્વરો ભવાન્ ॥
ત્વદાજ્ઞાપાલકાઃ સર્વે ત્રૈલોક્યે નિવસંતિ યે

યાવત્ક્રતુસહસ્રસ્ય સંસ્થા ચ ભવતિ પ્રભો ॥
તાવત્ત્વં ત્રિદશૈઃ સાર્દ્ધં સદોમધ્યગતો વસ

યષ્ટુમિચ્છામિ દેવેશ નાહં ત્વત્પદલિપ્સયા ॥
સર્વેષાં વેત્સિ દેવેશ મનોવૃત્તિં સદા પ્રભો

યુષ્માકં પૂર્વદૃષ્ટોઽત્ર વપુષ્માન્માધવઃ પ્રભુઃ ॥
ઉપાસનાયાં સોઽયં યો વાલુકાભિસ્તિરોદધે

તસ્ય ભૂયઃ પ્રકાશાર્થં વાજિમેધસહસ્રકમ્॥
કરિષ્યે વચનાદિંદ્ર ચતુરાસ્યસ્ય શાસનાત્ ॥
પુનઃ પ્રકાશિતે તસ્મિઞ્છ્રેયો વોઽપિ ભવિષ્યતિ

ઇતિ વિજ્ઞાપિતે રાજ્ઞા મહેંદ્રપ્રમુખાઃ સુરાઃ ॥
અન્તર્દ્ધાનોતરં યા ચ શ્રુતા પૂર્વં સરસ્વતી

અશરીરાં સ્મરંતસ્તામિદં પ્રોચુઃ પ્રહર્ષિતાઃ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્ન મહાત્માસિ સત્યં સત્યવતો ભુવિ

તચ્ચેષ્ટિતં પુરાસ્માભિરન્વભાવિ ભવિષ્યકમ્ ॥
સહાયાસ્તે ભવિષ્યામઃ કાર્યે ત્રૈલોક્યપાવને

સ્રષ્ટા સ જગતાં યત્ર ઉદ્યુક્તઃ સ્વયમેવ હિ ॥
અત્રૈવોવાચ ભગવાનસ્માકમપિ ભૂતલે

પ્રવિશંસ્તદનુક્રોશવશાદ્ભૂયઃ પ્રકાશનમ્ ॥
કરિષ્યે દારવં દેહમિત્યેતત્પરિનિષ્ઠિતમ્

નાત્રાસ્માકં વ્યલીકં તુ નેંદ્રસ્ય ચ મહીપતે ॥
અસ્મદ્દિષ્ટસમુદ્યોગસ્તવ નઃ પ્રીતિકારકઃ

સુખં યજસ્વ રાજેંદ્ર વૈકુંઠં ભક્તવત્સલમ્ ॥
ક્રતુના હયમેધેન સહસ્રપરિવર્તિના

દુરારાધ્યો હિ ભગવાનસ્માકં ભક્તવત્સલઃ ॥
વયમપ્યત્ર દેવત્વં ત્યક્ત્વા ભક્તિ પરાયણાઃ

આરાધયામઃ ક્ષેત્રેસ્મિન્વિનીતા નરરૂપિણઃ ॥
પ્રિયં હિ માનુષે લોકે કર્મ સિદ્ધ્યતિ વૈ કૃતમ્

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તે ત્રિદશૈઃ સેંદ્રૈઃ પરિતુષ્ટાંતરાત્મના ॥
આરંભાર્થં ક્રતો રાજા ભગવંતમપૂજયત્

ઉપચારસહસ્રૈસ્તુ યથાવત્પ્રતિપાદિતૈઃ ॥
તતઃ પિતૃગણાન્રાજા નિરૂપ્ય શ્રદ્ધયાન્વિતઃ

સદોગૃહગતાન્વિપ્રાન્યાજ્ઞિકાન્સમલંકૃતાન્ ॥
કૃત્વેષ્ટદેવં પુરતો વૈકુંઠં સાગ્નિહોત્રકમ્

આકાંક્ષન્કલ્પિતં લગ્નં સંવૃત્તે સ્વસ્તિવાચને ॥
ઉપસ્થિતઃ સપત્નીકઃ શુદ્ધમાંગલ્યવેષધૃક્

સ્વસ્તિ વાચ્ય દ્વિજાઞ્છુદ્ધાન્પુણ્યાહં વૃદ્ધિકર્મ ચ ॥
તતઃ સંભૃતસંભારો વરયામાસ ઋત્વિજઃ

વૃતાસ્તે તુ સપત્નીકં દીક્ષયંતો નૃપોત્તમમ્ ॥
વિહૃત્ય દીક્ષણાયેષ્ટાન્ન્યયજન્સભ્યચોદિતાઃ

પ્રણીય તં પ્રજ્વલંતં વેદ્યામાહવનીયકમ્ ॥
ત્રૈલોક્યમંગલકરં કિં સાક્ષાદ્વૈષ્ણવં મહઃ

સુપ્રોક્ષિતં ચાભિમંત્ર્ય અનુજ્ઞાપ્ય દિગીશ્વરાન્ ॥
મુમુચુસ્તે હયં મુખ્યમંગેષુ શુભલક્ષણમ્

તતઃ સ દીક્ષિતો રાજા વાગ્યતો રૌરવીં ત્વચમ્ ॥
અધિષ્ઠાય સદોમધ્યે મૃત્યુંજય ઇવ સ્થિતઃ

નિમંત્રિતાનાં મુક્ત્યર્થં ચક્ષુષા સંદિદેશ વૈ ॥
સુરાણાં રત્નપાત્રાણિ મહાર્ઘાણિ નૃપાજ્ઞયા

સચિવઃ કારયામાસ ભોજનાય સમૃદ્ધિમત્ ॥
શુદ્ધસૌવર્ણપાત્રાણિ મુનીનાં ચ મહીક્ષિતામ્

દ્વિજાનાં ભોજનાર્થાય નવાનિ પ્રત્યહં દ્વિજાઃ ॥
ક્ષત્રિયાણાં વિશાં વિપ્રા રાજતાનિ શુભાનિ ચ

કાંસ્યનિર્મલપાત્રાણિ શૂદ્રાણાં ભોજનાય વૈ ॥
અહન્યહનિ પાત્રાણિ ભોજનાંતે દ્વિજોત્તમાઃ

આકરેષુ પ્રપાત્યંતે પ્રોચ્છિષ્ટદલવજ્જનૈઃ ॥
તત્ર યજ્ઞોત્સવે યે વૈ ભોજનાય નિમંત્રિતાઃ

તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ પ્રપૌત્રાશ્ચૈવ સંતતિઃ ॥
નિત્યં પંચરસાન્નાનિ બહુમાનપુરઃસરમ્ ॥

આદૃતૈર્ભોજિતા રાજ્ઞ ઇંદ્રદ્યુમ્નસ્ય શાસનાત્ ॥
કુટુંબવત્સ્થિતાસ્તત્ર સંસ્થા યાવન્મહાક્રતોઃ

યદ્દેશીયા જનાસ્તેષામધિષ્ઠાતા ચ તાન્નૃપઃ ॥
નૃપાણામનુસંધાતા ઇંદ્રદ્યુમ્નપ્રયાચિતઃ

નારદઃ સમદર્શી તુ પરોપકૃતિલોલુપઃ ॥
ઇંદ્રાદીનાં સુરેંદ્રાણાં દેવર્ષીણાં નૃપોત્તમઃ

સ્વયં નરપતિશ્ચર્યાં ચકાર ક્રતુપૂર્ત્તયે ॥
ષડ્વિધાન્યન્નપાનાનિ સંસ્કૃતાનિ દ્વિધા નરૈઃ

દેવાનાં ભોજને તત્ર મંત્રતંત્રવિશારદૈઃ ॥
મર્ત્યાનાં નલ વિદ્યાયાં કુશલૈઃ સંસ્કૃતાનિ વૈ

ક્ષુત્પિપાસાનભિજ્ઞા હિ સુધાહારા દિવૌકસઃ ॥
તેષામપિ અપૂર્વત્વાદાશ્ચર્યં તદ્ધિ ભોજનમ્

નરાણાં દુર્લભં મર્ત્ય ઇંદ્રદ્યુમ્નગૃહેઽશનમ્॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય ચેંદ્રસ્ય વિશેષો મર્ત્યવાસિતા

અત્યદ્ભુતકરં હ્યેતત્પ્રત્યહં ચ નવં નવમ્ ॥
સંમાનનાદરાવૃદ્ધિર્ભોજ્યસ્ય દ્વિજસત્તમાઃ

અન્યોન્યસ્પર્દ્ધયૈવાત્ર પ્રવર્દ્ધતે પરસ્પરમ્ ॥
સુગંધસુમનોમાલ્યકસ્તૂર્યાદિપ્રલેપનમ્

ચિત્રસૂક્ષ્મદુકૂલાનિ સોપધાનાસનાનિ ચ ॥
રત્નપલ્યંકિકા શય્યા રત્નદંડપ્રકીર્ણકમ્

જાતીલવંગકર્પૂરૈર્નાગવલ્લીદલાનિ ચ ॥
મનોહરાણિ ગીતાનિ નૃત્યાનિ વિવિધાનિ ચ

ભરતસ્ય મુનેઃ શિક્ષાપંડિતૈ રચિતાનિ ચ ॥
સ્વસ્વવંશયશોઽભિજ્ઞાઃ શતશઃ સૂતમાગધાઃ

એતાન્યન્યાનિ વસ્તૂનિ દુર્લભાન્યપિ યાનિ વૈ ॥
ત્રિદશાશ્ચાપિ મર્ત્યાશ્ચાન્વભુજ્યંત સુસાદરમ્

એકતોઽન્યત્ર ચિત્રાણિ ન ચ હીનાનિ કુત્રચિત્ ॥
પાતાલવાસિનાં ચાપિ ભોજનં વૈ સુધાધિકમ્

યદ્ભુક્ત્વા નાનુવાઞ્છન્તિ પાતાલગમનં હિ તે ॥
પુરાણિ યાનિ પાતાલે રત્નૌઘાલોકિતાનિ ચ

વિના સૂર્યપ્રકાશેન તાદૃશાન્યેવ ભૂપતિઃ ॥
દદૌ તેષાં નિવાસાય યેષુ પાતાલબુદ્ધયઃ

સુખાસીનાશ્ચ ક્રીડંતો ભુંજાના શેરતે મુદા ॥
દેવાનામપિ નાન્યત્ર ભૂમિસ્પર્શનમસ્તિ વૈ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નપુરે તત્ર સ્વર્ગાદપિ મનોહરે ॥
યદૃચ્છયા સુખક્રીડાસક્તા નો તત્યજુર્ભુવમ્ ॥

અભિલાષોપજાતં તુ સુખં સ્વર્ગે વદંતિ હિ ॥
અનિચ્છયાપિ ભો વિપ્રાઃ સુખં સર્વત્ર તત્ર વૈ

આદૃત્ય યત્નાન્મન્યંતે ભોજ્યં તે સાદરં નરાઃ ॥
ન યાચિતઃ કોપિ જનઃ કુતો વા સ્યાત્પરાઙ્મુખઃ

રાજાધિરાજવેશ્માનિ જનાનાં સ્વગૃહૈઃ સમમ્ ॥
તદાસીત્સ્વગૃહે તેષાં ન સદા સર્વસંભવઃ

તત્ર યત્કામનાતીતં તદ્વસ્તુ સુલભં બહુ ॥
ઇત્થં પ્રવર્તિતે યજ્ઞે યજ્ઞેશપ્રીતયે મુદા

પૃથિવી હૃતસર્વસ્વા વાજિમેધેસ્ય ભૂપતેઃ ॥
યા પૂર્વં સાભવદ્ભૂયઃ સ્વર્ણવૃષ્ટિસુભૂષિતા

ઇત્થં પ્રવૃત્તે લોકાનાં તત્ર ત્રૈલોક્યવાસિનામ્ ॥
દાનસંમાનભોજ્યાનાં વિધૌ વિધિવતોઽન્વહમ્

અશ્વમેધં પ્રતિ જના જગુર્ગાથાઃ પરસ્પરમ્ ॥
નેદૃગ્યાગસ્ય સંભારો વિધેઃ શાસ્ત્રપ્રચોદિતઃ

ઇંદ્રદ્યુમ્નસ્ય રાજર્ષેર્ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ ॥
ન યાચિતારોઽદાતારો મિથો યત્ર નિમંત્રિતાઃ

ન કામભંગો યત્રાસીદ્દેવાનામપિ ભો દ્વિજાઃ ॥
ઈદૃક્સમૃદ્ધિઃ ક્રતુરાટ્ પ્રવૃત્તો ભૂપતેસ્તદા

અધિશ્રદ્ધઃ સુસંપન્નઃ પૂર્વસ્માદપરોઽભવત્ ॥
સ્મૃતિકારાઃ કલ્પકારાસ્તથા શાસ્ત્રપ્રણેતૃકાઃ

યજ્ઞાનુષ્ઠાનકુશલાઃ સદાચારાવતંસકાઃ ॥
અગ્ન્યાધાનાદ્યવભૃથપ્રચારમનુપૂર્વશઃ

ક્રતુઃ સદસ્યાનુમતે નૃપતેઃ પ્રીતયે દ્વિજાઃ ॥
ન મંત્રાઃ સ્વરતો હીના વર્ણતો વાપિ કર્હિચિત્

યે વૈ વિધિવિધાતારસ્તે વૈ કર્મપ્રચારકાઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તનિમિત્તેન પ્રાયશ્ચિત્તનિબંધનાત્

કર્મોપઘાતો નો તત્ર યોગિનઃ કર્મયોગિનઃ ॥
યત્ર સપ્તર્ષયો દિવ્યાઃ સદસ્યાઃ ક્રતુસાક્ષિણઃ

પ્રચારયંતિ કર્માણિ ગુણદોષવિભાગિનઃ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યાદયસ્તેઽત્ર મુનયસ્ત્વૃત્વિજો વૃતાઃ

સદોગતાસ્તે મુનયઃ પરસ્પરકથાંતરે ॥
વાકોવાક્યાનિ સૂક્તાનિ ગુહ્યોપનિષદાનિ ચ

ગાથાઃ પૌરાણિકીર્વિપ્રા વિષ્ણુભક્તિપુરઃસરાઃ ॥
ચરિતાનિ હરેઃ સર્વકલ્મષૌઘહરાણિ ચ

તત્ર સંવર્તયામાસુસ્તે સભાયાં મહીક્ષિતઃ ॥
તસ્ય યજ્ઞે હવિઃ પ્રાશુઃ પ્રત્યક્ષં વહ્નિમધ્યગાઃ

મુદિતાસ્ત્રિદશા વિપ્રા મહેંદ્રપ્રમુખામખે ॥
ચિરપ્રવાસિનો દેવા નાસ્મરંતામરાવતીમ્

અમૃતં હિ હવિસ્તેષાં કલ્પિતં બ્રહ્મણા પુરા ॥
તત્પ્રાશ્ય મુદિતા દેવા વીર્યવન્તશ્ચિરાયુષઃ

યાગાનુષ્ઠાનવિષયાદન્યત્ર વિષયાન્બહૂન્ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નેન રચિતાન્સમસ્તાનુપભુંજતે

તત્ર યે નાગરાજાનઃ પાતાલતલવાસિનઃ ॥
તતોઽધિકાન્મર્ત્યલોકે વિષયાનુપભુંજતે

પાતાલગમનં તે વૈ નેહંતે મનસા ધુવમ્ ॥
ઇત્થં પ્રવર્તિતો યજ્ઞસ્ત્રૈલોક્યપ્રીતિકારકઃ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય નૃપતેઃ ક્ષેત્રેઽસ્મિન્પુરુષોત્તમે ॥
જગદીશપ્રસાદાય પિતામહનિદેશતઃ

એકોનં ક્રમતઃ સંસ્થામવાપ પૃથિવીપતિઃ ॥
સહસ્રં હયમેધસ્ય યથાવદ્વિધિચોદિતમ્

તતઃ સાહસ્રિકે યજ્ઞે વાજિમેધે મહીપતિઃ ॥
દિનેદિને દિવ્યગતિર્બભૂવ નૃપતિસ્તદા

સુત્યાયાઃ સપ્ત દિવસાદ્યા રાત્રિરભવત્પુરા ॥
તસ્યાસ્તુરીયપ્રહરે દધ્યૌ સ વિષ્ણુમવ્યયમ્

ધ્યાને તસ્મિન્દદર્શાસૌ મહાભાગ્યવશાન્નૃપઃ ॥
પ્રત્યક્ષમિવ સ શ્વેતદ્વીપં સ્ફટિકનિર્મિતમ્

સમંતાત્પરિવાર્યૈનં તિષ્ઠંતં ક્ષીરસાગરમ્ ॥
મહાકલ્પદ્રુમૈઃ પુષ્પગંધામોદિદિગંતરૈઃ

ફલપલ્લવવલ્કેષુ બહિરંતશ્ચ સર્વશઃ ॥
શંખચક્રાંકિતૈઃ શુભ્રૈઃ સર્વાલંકારભૂષિતઃ

મહામંજિષ્ઠવર્ણૈશ્ચ મૂર્તિભિસ્તૈર્મુરદ્વિષઃ ॥
તન્મધ્યે ઘટિતં દિવ્યમણિભિર્મંડપોત્તમમ્

મધ્યસ્થસૂર્યવદ્ભાસિરત્નસિંહાસનોજ્જ્વલમ્ ॥
ક્ષીરાબ્ધિશીતકલ્લોલમંદવાતમનોહરમ્ ॥

તન્મધ્યે દદૃશે દેવં શંખચક્રગદાધરમ્ ॥
નીલજીમૂતસંકાશં વનમાલાવિભૂષિતમ્

સર્વલાવણ્યભવનં સૌંદર્યશ્રીનિકેતનમ્ ॥
નિર્ભર્ત્સયંતં વપુષા પિનદ્ધં દિવ્યભૂષણમ્

દક્ષપાર્શ્વે સ્થિતં તત્ર અનંતં ધરણીધરમ્ ॥
કોટિચન્દ્રપ્રતીકાશં હિમાદ્રિસદૃશપ્રભમ્

ફણામુકુટવિસ્તારચ્છત્રીભૂતં મનોહરમ્ ॥
મણિકુંડલયુગ્માંકં ચારુનીલનિચોલકમ્

હલલાંગલશંખારિસ્ફુરદ્બાહુચતુષ્ટયમ્॥
હારકેયૂરવલય મુદ્રિકાભિરલંકૃતમ્

મેખલાકટિસૂત્રાઢ્યં દિવ્યરત્નપ્રસાધનમ્ ॥
દિવ્યહાલાક્ષીબમૂર્તિં ચારુહાસં સુનેત્રકમ્

દક્ષપાર્શ્વસ્થિતાં ચાસ્ય લક્ષ્મીં તાં શુભલક્ષણામ્ ॥
વરાભયાબ્જહસ્તાં વૈ કુંકુમાભાં સુલોચનામ્

ત્રૈલોક્યયુવતીવૃન્દદૃષ્ટાંતાદ્ભુતવિગ્રહામ્ ॥
દદર્શ પદ્માસનગાં લાવણ્યાંબુધિપુત્રિકામ્

પિતામહં ચ દદૃશે પુરતોઽસ્ય કૃતાંજલિમ્ ॥
વામપાર્શ્વસ્થિતં ચક્રં નાનામણિમયં વિભોઃ

સનકાદ્યૈર્મુનીંદ્રૈસ્તં સ્તૂયમાનં જગદ્ગુરુમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા સ્વપ્ને સ રાજા વૈ પ્રહૃષ્ટો દ્વિજસત્તમાઃ

અદૃષ્ટપૂર્વરૂપં તં જ્યોતિર્મયમનંતકમ્ ॥
તુષ્ટાવ તત્ર ધ્યાનસ્થો હર્ષગદ્ગદયા ગિરા

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
નમસ્તે જગદાધાર જગદાત્મન્નમોઽસ્તુ તે ॥
કૈવલ્યત્રિગુણાતીત ગુણાંજન નમોઽસ્તુ તે

સુશુદ્ધનિર્મલજ્ઞાનસ્વરૂપાય નમોઽસ્તુ તે ॥
શબ્દબ્રહ્માભિધાનાય જગદ્રૂપાય તે નમઃ

સંસારપતિતશ્રાંત દુઃખધ્વંસ નમોઽસ્તુ તે ॥
દુર્ભેદ્યહૃદયગ્રંથિભેદકાય નમોઽસ્તુ તે

દ્વિસપ્તભુવનાગારમૂલસ્તંભાય તે નમઃ ॥
બ્રહ્માંડકોટિઘટનાશિલ્પિને ચક્રિણે નમઃ

કરુણામૃતપાથોધિસુધાધામ્ને નમો નમઃ ॥
દીનોદ્ધારૈકગુહ્યાય કૃપાપાથોધયે નમઃ

પ્રકાશકાનાં સૂર્યાદિજ્યોતિષાં જ્યોતિષે નમઃ ॥
પ્રતિસ્વસ્વનદીપ્તાય અન્તઃપાપાગ્નયે નમઃ

પાવકાય પવિત્રાય પવિત્રાણાં નમો નમઃ ॥
ગરિષ્ઠાય વરિષ્ઠાય દ્રાઘિષ્ઠાય નમો નમઃ

નેદિષ્ઠાય દવિષ્ઠાય ક્ષોદિષ્ઠાય નમો નમઃ ॥
વરેણ્યાય સુપુણ્યાય નારાયણ નમોઽસ્તુ તે

પરિત્રાહિ જગન્નાથ દીનબન્ધો નમોઽસ્તુ તે ॥
નિસ્તીર્ણોઽહં ભવાંભોધિં પ્રાપ્ય ત્વાં તરણિં સુખામ્

ત્વયિ દૃષ્ટે રમાનાથ ક્લેશા વ્યપગતા મમ ॥
ચિદાનંદસ્વરૂપં ત્વાં પ્રાપ્તાનાં દુઃખસંક્ષયઃ

ધ્રુવં નાથ સમુત્પન્નપરમાનંદહેતુકમ્ ॥
ત્રાહિ ત્રાહિ ભવાંભોધિમગ્નં માં દીનચેતસમ્

મધ્યાહ્નાર્કોદિતે વ્યોમ્નિ કુતઃ સંતમસોદયઃ ॥
ધ્યાનસ્થિતઃ સ્તુવન્નેવં પ્રણમ્ય જગદીશ્વરમ્

ધ્યાનાવસાને સ પુનઃ સ્વયં જાગ્રદબુધ્યત ॥
સ્વપ્નાંત ઇન્દ્રદ્યુમ્નોઽપિ સસ્મારાત્માનમાત્મના

અત્યદ્ભુતમિદં સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વા ચ નૃપકુંજરઃ ॥
મેને કૃતાર્થમાત્માનં હયમેધક્રતોસ્તથા

સહસ્રં સફલં ચૈવ સ્વભાગ્યં સમુપસ્થિતમ્ ॥
ન હિ દેવર્ષિવચનં વૃથા ભવતિ કર્હિચિત્

પ્રત્યક્ષં મે કથં નાથઃ સ્વયમત્ર ભવિષ્યતિ ॥
ઇતિ ચિંતાકુલો રાત્રિશેષં નીત્વા વિશાંપતિઃ

શશંસ નારદસ્યાગ્રે યથા સ્વપ્નોઽન્વભૂયત ॥
સ ચાપિ નારદઃ પ્રાહ શોકસ્તે વિગતો નૃપ

અરુણોદયકાલે હિ ભગવંતં દદર્શ યત્ ॥
દશાહાત્ફલદઃ સ્વપ્નસ્તસ્મિન્કાલે નૃપોત્તમ

ક્રત્વંતે ભગવાનત્ર પ્રત્યક્ષસ્તે ભવિષ્યતિ ॥
યદાહ મદ્ગિરા ત્વાં હિ ચરાચરગુરુર્વિધિઃ

સોઽપિ ત્વયા જગત્સ્રષ્ટા સ્વપ્નેઽસ્મિન્નવલોકિતઃ ॥
તદનુષ્ઠીયતાં યજ્ઞઃ પરાગ્રે ન પ્રકાશય

સ્વપ્નોઽયં નૃપશાર્દૂલ દુર્બોધાચરિતો હરેઃ ॥
કિંતુ ભાગ્યવતસ્ત્વેવ સ્વપ્નસ્તાદૃક્પ્રજાયતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જૈમિનિઋષિસંવાદે સપ્તદશોઽધ્યાયઃ