Skanda Purana · Verses 2.11-6

// maithila uvāca // //
vaiśākhadharmāḥ sulabhāḥ puṇyarāśividhāyakāḥ //
viṣṇuprītikarāḥ sadyaḥ pumarthānāṃ tu hetavaḥ

na prakhyātāḥ kathaṃ loke śāśvatāḥ śruticoditāḥ //
prakhyātā rājasā dharmāstāmasā api bhūriśaḥ

durghaṭā vahuyatnāśca vahudravyavyayāvahāḥ //
kecinmāghaṃ praśaṃsanti cāturmāsyānpare jaguḥ

vyatīpātādidharmāśca varṇayantīha bhūriśaḥ //
etadvivekaṃ vistārya śrotukāmāya me vada

// śrutadeva uvāca // //
śṛṇu bhūpa pravakṣyāmi na prakhyātā ime katham //
itareṣāṃ ca dharmāṇāṃ kathaṃ khyātiśca bhūtale

rājasāstāmasā bhūmau bahavaḥ kāmukā janāḥ //
icchaṃtyaihikabhogāṃste putrapautrādisaṃpadaḥ

kvacitkathaṃcana kvā'pi janeṣveko'tikṛcchrataḥ //
svargāya yatate loke tasmādyajñādisatkriyāḥ

kurute'tiprayatnena mokṣaṃ nopāsate naraḥ //
kṣudrāśā bhūrikarmāṇo janāḥ kāmyānupāsate

prakhyātā rājasā dharmāstāmasā api tena vai //
na khyātāḥ sāttvikā dharmā hariprītikarā ime

niṣkāmikā ime dharmā hyaihikā''muṣmikapradāḥ //
na jānanti janā mūḍhā mohitā devamāyayā

yathā''dhipatye saṃprāpte sarvasiddho manorathaḥ //
mohanārthaṃ sthalaṃ prāptamādhipatyena hīyate

kāraṇaṃ ca pravakṣyāmi gopane bhūtaleṃ'jasā //
yadvaiśākhoktadharmāṇāṃ sāttvikānāṃ nṛṇāmiha

sārvabhaumaḥ purā kāśyāmikṣvākukulabhūṣaṇaḥ //
kīrtimāniti vikhyāto nṛgaputro mahāyaśāḥ // १३ /'/
jiteṃdriyo jitakrodho brahmaṇyo rājasattamaḥ //
ekadā mṛgayāsakto vasiṣṭhāśramamāyayau

gacchanmārge dadarśā'sau vaiśākhe gharmaniṣṭhure //
bhūyobhūyaḥ kāryamāṇāñcchiṣyāṃstasya mahātmanaḥ

kvacitprapāṃ prakurvanti chāyāmaṇḍapameva ca //
taṭaprapātaṃ nistīrya vāpīṃ kurvanti nirmalām

sūpaviṣṭānkvacidvṛkṣe vyajanairvījayanti ca //
kvaciddadyurhīkṣudaṇḍānkvacidgandhānkvacitphalam

madhyāhne chatradānaṃ ca sāyāhne pānakasya ca //
kvacidyacchaṃti tāmbūlaṃ netre karpūralepanam

succhāye ca vane kecitsusaṃmṛṣṭāṃ'gaṇeṣu ca //
kecidāstarayaṃtyaddhā vālukāni hitāni ca

kurvantyāṃdolikāṃ rājanvṛkṣaśākhāvalaṃbinīm //
ke yūyamiti papraccha vāsiṣṭhā iti te'bruvan

kimetaditi papraccha dharmā vaiśākhacoditāḥ //
pumarthahetava ime kriyante'smābhirañjasā

vasiṣṭhasyā''jñayā ceti te'buvannṛpasattamam //
etadācaraṇe puṃsāṃ kiṃ phalaṃ kastu tuṣyati

etadvistārya me brūta yūyaṃ samyagyathāśrutam //
iti rājñā tu saṃpṛṣṭāḥ pratyūcuste mahīpatim

gurorājñākrameṇaiva kurvatāṃ pathisatkriyāḥ //
nāsmākamavakāśo'tra guruṃ pṛccha yathocitam

sa vetti tattvato nūnaṃ dharmānetānmahāyaśāḥ //
iti śiṣyairvasiṣṭhasya pratyuktastu drutaṃ yayau

vasiṣṭhasyā'śramaṃ puṇyaṃ vidyāyogopabṛṃhitam //
samāyāntaṃ nṛpaṃ vīkṣya vasiṣṭhaḥ prītamānasaḥ

ātithyaṃ vidhivaccakre sānugasya mahātmanaḥ//
sūpaviṣṭaḥ kṛtā'tithyaḥ prītaḥ papraccha taṃ gurum

// rājovāca // //
mārge dṛṣṭaṃ mahāścaryaṃ tvacchiṣyaiśca kṛtaṃ śubham //
mayā pṛṣṭaṃ ca tairnoktaṃ kriyamāṇaṃ śubhāvaham

nāsmākamavakāśo'tra hyetaddharmapraśaṃsane //
kartabyā ca kriyā'smābhirguruṇā yā ca coditā

guruṃ gaccheti tairukta āgato'haṃ tavāṃtikam //
mṛgayā''saktacittena śrāṃtenātithyamicchatā

dṛṣṭaṃ mārge tvidaṃ puṇyaṃ tava śiṣyaiśca kāritam //
jijñāsā''sīttataḥ śrotuṃ dharmānetānmunīśvara

tvamādirādimāndharmānsamācarasi vai yataḥ //
tāndharmāñcchrotukāmāya śiṣyāya praṇatāya ca

śraddadhānāya me brūhi vistarānmunipuṃgava //
itīkṣvākukulīnena rājñā pṛṣṭo mahāyaśāḥ

manasā toṣamāpede samyakpṛṣṭo'dhunā'munā //
aho vyavasitā buddhī rājaste'dya suśikṣitā

yasmādviṣṇukathāyāṃ ca taddharmācaraṇe'pi ca //
matirātyaṃtikī jātā sukṛtaṃ phalitaṃ tava

iti saṃbhāṣya rājānaṃ jātaharṣastamabravīt //
śṛṇu bhūpa pravakṣyāmi yatpṛṣṭo'haṃ tvayādhunā

yasya śravaṇamātreṇa mucyate sarvakilbiṣaiḥ //
sarvadharmānparityajya vartate viṣayātmakaḥ

vaiśākhasnānanirataḥ sa priyo madhuvidviṣaḥ //
sāṃgāndharmānanuṣṭhāya vaiśākho yena nādṛtaḥ

snānadānārcanaiḥ puṇyaistasya dūrataro hariḥ //
asnāpya cā'pyadattvā ca vaiśākho yena nīyate

karmaṇā sa tu caṇḍālo nā'tra kāryā vicāraṇā //
vaiśākhoktairmahādharmairyena cā''rādhito hariḥ

taiśca toṣaṃ samāyāti pradadāti samīhitam //
lakṣmībharttā jagannātho hyaśeṣāghaughanāśanaḥ

dharmaiḥ sūkṣmaiśca prīṇāti na prayāsairdhanairapi //
bhaktyā saṃpūjito viṣṇuḥ pradadāti samīhitam

tasmādrājansadā bhaktiḥ kartavyā madhuvidviṣaḥ //
jalenā'pi jagannāthaḥ pūjitaḥ kleśahā hariḥ

paritoṣaṃ vrajatyāśu tṛṣārtaḥ salilairyathā //
mahadapyalpadaṃ karma tathā hyalpaṃ ca bhūridam

karmaṇā'lpatvabhūritve na hetū mahadalpake //
kintu karmasvarūpaṃ ca gahanā karmaṇo gatiḥ

vaiśākhoktā ime dharmāḥ svalpā''yāsakṛtā api //
bahuvyayavināśāśca viṣṇoḥ prītikarā śubhāḥ

tasmāttvamapi bhūpāla vaiśākhoktānsamācara//
tvadrāṣṭrīyairjanaiḥ sarvaiḥ kārayemāñcchubhāvahān

na karoti ca yo dharmānvaiśākhoktānnarādhamaḥ //
bahudhā śiṣyamāṇo'pi sa daṇḍyastava bhūpate

ityāvaśyakatāṃ samyakchāstrairvyutpādya tasya ca //
paścādvaiśākhanirdiṣṭāndharmānprovāca sarvaśaḥ

śrutvā tānsakalāndharmānguruṃ saṃpūjya bhaktitaḥ //
sa rājā gṛhamāgatya sarvāndharmāṃścakāra ha

bhaktimānkeśave rājandevadeve nirañjane //
nā'nyaṃ paśyati deveśātpadmanābhānmahīpatiḥ

bherīmudvāhya mātaṃgaṃ svarāṣṭre'ghoṣayadbhaṭaiḥ //
aṣṭavarṣādhiko martyo hyaśītirnahi pūryate

prātarna snāti meṣasthe sūrye sarvo'pi yo janaḥ //
sa me daṃḍyaśca vadhyaśca niryāsyo viṣayāddhruvam

pitā vā yadi vā putro bhāryā vā'tha suhṛjjanaḥ //
vaiśākhadharmahīnaśca nirgrāhyo dasyuvanmayā

dātavyaṃ vipramukhyebhyaḥ snātvā prātarjale śubhe //
prapādānādidharmāṃśca kurudhvaṃ śaktito'naghāḥ

vipraṃ ca dharmavaktāraṃ grāmegrāme nyaveśayat //
pañcānāmapi grāmāṇāmakarodadhikāriṇam

daṇḍārthaṃ tyaktadharmāṇāṃ daśavājiniṣevitam //
evaṃ pravṛttaḥ sarvatra sārvabhaumasya śāsanāt

pravṛddho dharmavṛkṣoyaṃ sarvadeśeṣu vistarāt //
ye kecinnidhanaṃ yāṃti bhūpālaviṣaye narāḥ

pramādācca nṛpaśreṣṭha te yāṃti harimandiram //
avaśyaṃ vaiṣṇavo lokaḥ prāpyate mānavairdrutam

vyājenā'pi sakṛtsnātaḥ prātarmeṣagate ravau //
sarvapāpavinirmukto yāti viṣṇoḥ paraṃ padam

na prāpnoti yamaṃ dharmaṃ sakṛdvaiśākhasnānataḥ //
vailekhyamagamadrājā ravisūnustadā nṛpa

lekhyakarmaṇi viśrāntaścitragupto'bhavattadā //
mārjitāni ca lekhyāni purā pāpodbhavāni ca

gacchadbhirvaiṣṇavaṃ lokaṃ svakarmasthairjanaiḥ kṣaṇāt //
śūnyāstu narakāḥ sarve pāpiprāṇivivarjitāḥ

bhagnayāno'bhavanmārgo vaiśākhasya prabhāvataḥ //
sarve'pi vimalākārā janā yānti hareḥ padam

divaukasāṃ tu ye lokāḥ śūnyāḥ sarve tathā'bhavan //
śūnye triviṣṭape jāte śūnyeṣu nara keṣu ca

nārado dharmarājānaṃ gatvā cedamuvāca ha //
nākrandaḥ śrūyate rājanprākcchruto narake yathā

tathā na kriyate lekhyaṃ kiṃcidduṣkṛtakarmaṇām//
citragupto muniriva sthito'yaṃ maunasaṃsthitaḥ

kāraṇaṃ brūhi rājeṃdra na yānti tava mandiram //
manuṣyāḥ pāpakarmāṇo māyādambhavivardhitāḥ

evamukte tu vacane nāradena mahātmanā //
prāha vaivasvato rājā kiṃciddainyasamanvitaḥ

yo'yaṃ nārada bhūpālaḥ pṛthivyāṃ sāṃprataṃ sthitaḥ //
so'tibhakto hṛṣīkeśe purāṇapuruṣottame

prabodhayati vaiśākhadharme bherīsvanena ca //
aṣṭavarṣādhiko martyo hyaśītirna hi pūryate

yo vai hyakṛtavaiśākhaḥ sa me daṇḍyo na saṃśayaḥ //
tadbhayāddhi janāḥ sarve nollaṃghaṃti kadācana

gacchaṃti vaiṣṇavaṃ dhāma karmaṇā tena nārada //
vaiśākhasevanāllokā yāsyaṃti harimaṃdiram

tena rājñā muniśreṣṭha mārgo lupto mamā'dhunā //
kṛtā hi narakāḥ śūnyā lokāścāpi divaukasām

viśrāṃto lekhako lekhe likhitaṃ mārjitaṃ janaiḥ //
vaiśākhamāsadharmasya māhātmyaṃ tvīdṛśaṃ mune

brahmahatyādipāpāni vimuktāni janairdvija //
kṛtvā vaiśākhakṛtyāni yāṃti viṣṇoḥ paraṃ padam

so'haṃ kāṣṭhasamo jāto na kaścinmama gocaraḥ //
yuddhaṃ kṛtvā tu taṃ hanmi sarvathā'dya mahābalam

akṛtvā svāmikāryaṃ tu nirvyāpāro yadi sthitaḥ //
tasya vittaṃ samaśnāti sa yāti narakaṃ dhuvam //

yadi devādavadhyo'yaṃ tadā brahmāṇametya ca //
nivedya tasmai tatsarvaṃ paścātsvasthasthitirbhavam

ityuktvā dvijamāmaṃtrya sānugaḥ prayayau bhuvam //
sa kālo mahiṣārūḍho daṇḍamudyamya bhīṣaṇam

mṛtyurogajarādyaiśca pārṣadaiśca mahotkaṭaḥ //
pañcāśatkoṭisaṃkhyākairyamadūtairvṛtastataḥ

sa tūrṇaṃ tasya rājarṣe rurodha sakalāṃ purīm //
śaṃkhaṃ dadhmau mahāghoraṃ sarvalokabhayaṃkaram

tacchutvā sa tu rājarṣi rjñātvā vaivasvataṃ yamam //
sa sajjīkṛtasarvasvaḥ pattanānniryayau ruṣā

tayoryuddhamabhūttatra bhīṣaṇaṃ romaharṣaṇam //
mṛtyuṃ kālaṃ tathā rogaṃ yamaṃ dūtapatiṃ tathā

jitvā kṣaṇena rājarṣirdrāvayāmāsa roṣataḥ //
tataḥ kruddho yamo rājā svayamabhyetya taṃ ruṣā

yuyodha bahubhirbāṇaiḥ siṃhanādaṃ cakāra ha //
cakarta rājā tasyā'pi kārmukaṃ viśikhaistribhiḥ

punaścarmāsimādāya yamo haṃtumathā''gamat //
taṃ dṛṣṭvā tu nṛpaḥ kruddhaḥ punaśchittvā'sicarmaṇī

nicakhāna lalāṭe ca śaraṃ kāloragaprabham //
yamastenā''hataḥ kruddhastato daṃḍamupādade //
brahmāstreṇa ca saṃmaṃtrya daṇḍaṃ tasmai mumoca ha

hāhākāro mahānāsījjanānāṃ paśyatāṃ tadā //
tadā viṣṇuḥ svabhaktasya rakṣāyai prāhiṇodari

viṣṇumuktaṃ tadā cakraṃ śīghramāgatya tadraṇe //
yamadaṇḍena saṃyudhya tadbrahmāstraṃ nivārya ca

yamaṃ haṃtumathārebhe sahasrāraṃ mahādbhutam //
devabhaktastato bhītastadā'stauccakramañjasā

sahasrāra namaste'stu viṣṇupāṇivibhūṣaṇa //
tvaṃ sarvalokarakṣāyai hariṇā ca dhṛtaṃ purā

tvāṃ yāce'dya yamaṃ trātuṃ viṣṇubhaktaṃ mahābalam

nṛṇāṃ devadruhāṃ kālastvameva hi na cā'paraḥ//
tasmādenaṃ yamaṃ rakṣa kṛpāṃ kuru jagatpate

nṛpeṇaivaṃ stutaṃ cakraṃ yamaṃ hitvā nṛpāṃtikam //
punaryayau mahārāja devānāṃ paśyatāṃ divi

tato yamo'tinirviṇṇo brahmaṇaḥ sadanaṃ yayau //
sa dadarśa samāsīnaṃ mūrtāmūrtajanairvṛtam

dhuvāśrayaṃ jagadbījaṃ sarvalokapitāmaham//
upāsyamānaṃ vibudhairlokapālairdigīśvaraiḥ

itihāsapurāṇādyairdevairvigrahasaṃsthitaiḥ //
mūrtimadbhiḥ samudraiśca nadībhiśca sarovaraiḥ

dehavadbhistathā vṛkṣairaśvatthādyairaśeṣitaiḥ //
vāpīkūpataḍāgaiśca mūrtimadbhiśca parvataiḥ

ahorātraistathā pakṣairmāsaiḥ saṃvatsaraistathā //
kalākāṣṭhā nimeṣaiśca ṛtubhiścā'yanairyugaiḥ

saṃkalpaiśca vikalpaiśca nimiṣonmeṣaṇaistathā //
ṛkṣairyogaiśca karaṇaiḥ pūrṇimābhiḥ susaṃkṣayaiḥ

sukhairduḥkhairbhayaiścaiva lābhā'lābhairjayājayaiḥ//
sattvena rajasā caiva tamasā ca samanvitam

śāṃtamūḍhā'tiprauḍhaiśca vikāraiḥ prākṛtairapi //
vāyunā devadevena śleṣmapittādibhirvṛtam

teṣāṃ madhye'viśatsauriḥ savrīḍā ca vadhūryathā //
vilokayandharāpṛṣṭhaṃ mlānavaktraṃ vyadarśayat

saṃpraviṣṭaṃ yamaṃ dṛṣṭvā sakāśasthaṃ sahānugam //
vismitāste mithaḥ procuḥ kimarthaṃ bhāskaristviha

saṃprāpto lokakartāraṃ draṣṭuṃ devaṃ pitāmaham //
nirvyāpāraḥ kṣaṇamapi yo'yaṃ nāsti raveḥ sutaḥ

so'yamabhyāgataḥ kasmātkaccitkṣemaṃ divaukasām //
āścaryā'tiśayo'yaṃ ca saṃmārjitapaṭastvayam

lekhakastamanuprāpto dainyena mahatā'nvitaḥ //
na kadācitpaṭo hyasya mārjito dharmabhīruṇā

yanna dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā'pi tadihā'dya prapadyate //
evamuccaratāṃ teṣāṃ bhūtānāṃ bhūtaśāsanaḥ //
niṣpapātā'grato bhūmau brahmaṇo ravinaṃdanaḥ

kṛttamūlo yathā śākhī trāhitrāhīti vai rudan//
paribhūto'smi deveśa saṃmārjitapaṭaḥkṛtaḥ

tvayi nāthe na viphalaṃ paśyāmi kamalāsana

evamuktvā hi niśceṣṭo babhūva nṛpasattama //
tataḥ kolāhalaḥ śabdaḥ sabhāyāṃ samajāyata //

yo hi khedayate martyānsarvānsthāvarajaṃgamān //
sa vai rudati duḥkhārtaḥ kasmādvaivasvato yamaḥ

janasaṃtāpakarttā yaḥ socirādyātyaśobhanam //
nahi duṣkṛtakarttā hi naraḥ prāpnoti śobhanam

tato nivārayāmāsa vāyusteṣāṃ vacastadā //
lokānāṃ samavetānāṃ mataṃ jñātvā sa vedhasaḥ

nivārya lokānmārtaṃḍi śanairutthāpayanmarut //
bhujābhyāṃ śālapīnābhyāṃ lokasūtra udāradhīḥ

vihvalaṃ taṃ parāyattamāsane saṃnyaveśayat //
āsanasthamuvācedaṃ vyomasūnū raveḥ sutam

kena tvamabhibhūto'si kena sthānānnivāritaḥ //
kenā'yaṃ mārjito deva paṭo lekhapaṭastava

brūhi sarvamaśeṣeṇa kuto haitostvamāgataḥ //
yaḥ prabhustāta sarveṣāṃ sa te kartā mamā'pi ca //
api kasmācca mārtaṃḍe duḥkhaṃ hṛdayasaṃsthitam

sa evamuktaḥ śvasanena satyamādityasūnurvacanaṃ babhāṣe //
vilokya vaktraṃ kuśaketusūnoḥ sagadgadaṃ cedamaho'tidīnam

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde kīrtimadvijayavarṇanaṃnāmaikādaśo'dhyāyaḥ