સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.12

॥ શૌનક ઉવાચ ॥ ॥
કાર્તિકસ્ય ચ માહાત્મ્યં મહત્પુણ્યફલપ્રદમ્ ॥
કદા ધાત્રી સમુત્પન્ના કથં સા ખ્યાતિમાગતા

કસ્માદિયં પવિત્રા ચ કસ્માત્પાપપ્રણાશિની ॥
આમર્દકી કૃતા કેન કથયસ્વાત્ર વિસ્તરાત્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
કથયામિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ યથા ચેયં હિ પુણ્યદા ॥
ઊર્જશુક્લચતુર્દશ્યાં ધાત્રીપૂજાં સમાચરેત્

આમર્દકીમહાવૃક્ષઃ સર્વપાપપ્રણાશનઃ ॥
વૈકુણ્ઠાખ્યચતુર્દશ્યાં ધાત્રીછાયાં ગતો નરઃ

પૂજયેત્તત્ર દેવેશં રાધયા સહિતં હરિમ્ ॥
પ્રદક્ષિણાં તતઃ કુર્યાચ્છતમષ્ટોત્તરં તથા

સુવર્ણરજતૈર્વાપિ ફલૈરામલકૈસ્તથા ॥
શતમષ્ટોત્તરં કુર્યાદેકૈકેન પ્રદક્ષિણામ્

સાષ્ટાંગં પ્રણતો ભૂત્વા પ્રાર્થયેત્પરમેશ્વરમ્ ॥
ધાત્રીછાયાં સમાશ્રિત્ય શૃણુયાચ્ચ કથામિમામ્

બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્પશ્ચાદ્યથાશક્ત્યા ચ દક્ષિણામ્ ॥
બ્રાહ્મણેષુ ચ તુષ્ટેષુ તુષ્ટો મોક્ષપ્રદો હરિઃ ॥ ॥
અત્ર તે કથયિષ્યામિ કથાં પુણ્યફલપ્રદામ્ ॥
આમર્દકીફલં વક્તું બ્રહ્મા ચાઽપિ ન પાર્યતે

એકાર્ણવે પુરા જાતે નષ્ટે સ્થાવરજંગમે ॥
નષ્ટે દેવાઽસુરગણે પ્રણષ્ટોરગરાક્ષસે

તત્ર દેવાધિદેવેશઃ પરમાત્મા સનાતનઃ ॥
જજાપ બ્રહ્મ પરમમાત્મનઃ પરમાવ્યયમ્

તતોઽસ્ય બ્રહ્મ જપતો નિરગાચ્છ્વસિતં પુરઃ ॥
તદ્દર્શનાઽનુરાગેણ નેત્રાભ્યામગમજ્જલમ્

પ્રેમાશ્રુભરનિર્ભિન્નો ભૂમૌ બિંદુઃ પપાત સઃ ॥
તસ્માદ્બિંદો સમુત્પન્નઃ સ્વયં ધાત્રી નગો મહાન્

શાખાપ્રશાખાબહુલઃ ફલભારેણ પીડિતઃ ॥
સર્વેષામેવ વૃક્ષાણામાદિરોહઃ પ્રકીર્તિતઃ

બ્રહ્મા તમસૃજત્પૂર્વં તત્પશ્ચાચ્ચાઽસૃજત્પ્રજાઃ ॥
દેવદાનવગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસપન્નગાન્

અસૃજદ્ભગવાન્દેવો માનુષાંશ્ચ તથામલાન્ ॥
આજગ્મુસ્તત્ર દેવાસ્તે યત્ર ધાત્રી હરિપ્રિયા

તાં દૃષ્ટ્વા તે મહાભાગાઃ પરમં વિસ્મયં ગતાઃ ॥
ન જાનીમ ઇમં વૃક્ષં ચિંતયન્તો મુહુર્મુહુઃ

એવં ચિંતયતાં તેષાં વાગુવાચાઽશરીરિણી ॥
આમર્દકી નગો હ્યેષ પ્રવરો વૈષ્ણવો યતઃ

અસ્ય વૈ સ્મરણાદેવ લભેદ્ગોદાનજં ફલમ્ ॥
દર્શનાદ્દ્વિગુણં પુણ્યં ત્રિગુણં ભક્ષણાત્તથા

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સેવ્યા આમર્દકી સદા ॥
સર્વપાપહરા પ્રોક્તા વૈષ્ણવી પાપનાશિની

તસ્યા મૂલે સ્થિતો વિષ્ણુસ્તદૂર્ધ્વં ચ પિતામહઃ ॥
સ્કન્ધે ચ ભગવાન્રુદ્રઃ સંસ્થિતઃ પરમેશ્વરઃ

શાખાસુ સવિતારશ્ચ પ્રશાખાસુ ચ દેવતાઃ ॥
પર્ણેષુ દેવતાઃ સંતિ પુષ્પેષુ મરુતસ્તથા

પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે ફલેષ્વેવં વ્યવસ્થિતાઃ ॥
સર્વદેવમયી હ્યેષા ધાત્રી વૈ કથિતા મયા

અતઃ સા પૂજનીયા ચ સર્વકામાર્થસિદ્ધયે ॥
એકદા નારદો યોગી બ્રહ્મણઃ પુરતઃ સ્થિતઃ ॥
નમસ્કૃત્વા જગન્નાથં પપ્રચ્છાતીવ વિસ્મિતઃ

॥ શ્રીનારદ ઉવાચ ॥ ॥
યથા પ્રિયં સુતુલસીકાનનં સર્વદા હરેઃ ॥
તથા ધાત્રીવનં માસે કાર્તિકે શ્રીહરિપ્રિયમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ધાત્રીવને હરેઃ પૂજા ધાત્રી છાયાસુ ભોજનમ્ ॥
કાર્તિકે માસિ યઃ કુર્યાત્તસ્ય પાપં વિનશ્યતિ

તીર્થાનિ મુનયો દેવા યજ્ઞાઃ સર્વેઽપિ કાર્તિકે ॥
નિત્યં ધાત્રીં સમાશ્રિત્ય તિષ્ઠંત્યર્કે તુલાસ્થિતે

યત્કિંચિત્કુરુતે પુણ્યં ધાત્રીછાયાસુ માનવઃ ॥
તત્કોટિગુણિતં ભૂયાન્નાઽત્ર કાર્યા વિચારણા

અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥

અયોધ્યાનગરે કશ્ચિદ્વૈશ્યશ્ચાસીદ્વિજોત્તમ ॥
પુત્રદારવિહીનશ્ચ દૈવાદ્દારિદ્ર્યપીડિતઃ

ભિક્ષયા ચોદરાગ્નિં સ શમયામાસ નારદ ॥
કદાચિદ્વણિજો વૈશ્યો યયાચે ક્ષુત્પ્રપીડિતઃ

ભિક્ષાપ્તચણકાન્ગૃહ્ય ધાત્રીછાયામગાત્કિલ ॥
તત્ર તાન્ભક્ષયામાસ કાર્તિકે માસિ નારદ

કેચિદુર્વરિતાસ્તેપુ ચણકાસ્તત્ર નારદ ॥
વૈશ્યેન તેન દત્તા હિ ક્ષુત્ક્ષામાય દ્વિજાતયે

તેન પુણ્યપ્રભાવેન રાજાઽઽસીદ્ધનિકઃ ક્ષિતૌ ॥
તસ્માદ્દાનં પ્રકર્તવ્યં કાર્તિકે માસિ સર્વદા

ધાત્રીવને મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વકામાર્થસિદ્ધયે ॥
ધાત્રીછાયાં સમાશ્રિત્ય કાર્તિકે ચ હરેઃ કથામ્ ॥
યઃ શૃણોતિ સ પાપેભ્યો મુચ્યતે દ્વિજસૂનુવત્

॥
॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
કોઽભૂદ્દ્વિજસુતો બ્રહ્મન્કિં પાપં કૃતવાન્પુરા ॥
તસ્ય જાતા કથં મુક્તિરેતદ્વિસ્તરતો વદ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
પુરા દ્વિજવરશ્ચાસીત્કાવેર્યા ઉત્તરે તટે

દેવશર્મેતિ વિખ્યાતો વેદવેદાંગપારગઃ ॥
તસ્ય પુત્રો દુરાચારસ્તમાહ ચ પિતા હિતમ્

ઇદાનીં કાર્તિકો માસો વર્તતે હરિવલ્લભઃ ॥
તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ વ્રતાનિ નિયમાન્કુરુ

તુલસીપુષ્પસહિતાં કુરુપૂજાં હરેઃ સુત ॥
દીપદાનં ચ વિવિધં નમસ્કારં પ્રદક્ષિણામ્

એવં પિતુર્વચઃ શ્રુત્વા પુત્રઃ ક્રોધસમન્વિતઃ॥
પિતરં પ્રાહ દુષ્ટાત્મા ચલદોષ્ઠો વિનિંદયન્

॥ પુત્ર ઉવાચ ॥ ॥
ન કરિષ્યામ્યહં તાત કાર્તિકે પુણ્યસંગ્રહમ્ ॥
ઇતિ પુત્રવચઃ શ્રુત્વા સક્રોધઃ પ્રાહ તં સુતમ્

મૂષકો ભવ દુર્બુદ્ધે વને વૃક્ષસ્ય કોટરે ॥
ઇતિ શાપભયાદ્ભીતો નત્વા પિતરમબ્રવીત્

દુર્યોનેર્મમ મુક્તિઃ સ્યાત્કથં તદ્વદ મે ગુરો ॥
ઇતિ પ્રસાદિતો વિપ્રઃ પ્રાહ નિષ્કૃતિકારણમ્

યદોર્જ્જવ્રતજં પુણ્યં શૃણોષિ હરિવલ્લભમ્ ॥
તદા તે ભવિતા મુક્તિસ્તત્કથાશ્રવણાત્સુત

સ પિત્રા ચૈવમુક્તસ્તુ તત્ક્ષણાન્મૂષકોઽભવત્ ॥
બહુવર્ષસહસ્રાણિ ગહ્વરે વિપિને વસન્

એકદા કાર્તિકે માસિ વિશ્વામિત્રઃ સશિષ્યકઃ ॥
સ્નાત્વા નદ્યાં હરિં ચાર્ચ્ય ધાત્રીછાયાં સમાશ્રિતઃ

કથયામાસ માહાત્મ્યં શિષ્યેભ્યશ્ચોર્જ્જસંભવમ્ ॥
તદા કશ્ચિદ્દુરાચારો વ્યાધોઽગાન્મૃગયાં ચરન્

દૃષ્ટ્વા ઋષિગણાન્હંતું કૃતેચ્છઃ પ્રાણિઘાતકઃ ॥
તેષાં દર્શનમાત્રેણ સુબુદ્ધિરભવત્તદા

અથોવાચ દ્વિજાન્નત્વા ભવદ્ભિઃ ક્રિયતેઽત્ર કિમ્ ॥
તેનૈવમુક્તો વિપ્રેંદ્રો વિશ્વામિત્રસ્તમબ્રવીત્

॥ ॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
સર્વેષામેવ માસાનાં કાર્તિકઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે ॥
તસ્મિન્યત્ક્રિયતે કર્મ વર્ધતે વટબીજવત્

કાર્તિકે માસિ યઃ કુર્યાત્સ્નાનં દાનં ચ પૂજનમ્ ॥
વિપ્રાણાં ભોજનં ચૈવ તદક્ષય્યફલં ભવેત્

વ્યાધપ્રયુક્તમાકર્ણ્ય ધર્મં ચ ઋષિણા દ્વિજઃ ॥
મૌષકં દેહમુત્સૃજ્ય દિવ્યદેહોઽભવત્તદા

વિશ્વામિત્રં પ્રણમ્યાથ સ્વવૃત્તાંતં નિવેદ્ય ચ ॥
અનુજ્ઞાતોઽથ ઋષિણા વિમાનસ્થો દિવં યયૌ

વિસ્મિતો ગાધિપુત્રસ્તુ વ્યાધશ્ચૈવ વિશેષતઃ ॥
વ્યાધોઽપ્યૂર્જવ્રતં કૃત્વા જગામ હરિમંદિરમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કાર્તિકે કેશવાઽગ્રતઃ ॥
ધાત્રીછાયાં સમાશ્રિત્ય કથાશ્રવણમાચરેત્

મૂષકોઽપિ ચ દુર્યોનેર્મુક્ત ઊર્જકથાશ્રુતેઃ ॥
શૃણુયાચ્છ્રાવયેદ્યો વા મુક્તિભાગી ન સંશયઃ ॥

ધાત્રીછાયાં સમાશ્રિત્ય વનભોજનમાચરેત્ ॥
આદૌ કૃત્વા તથા સ્નાનમુદકે વનસંસ્થિતે ॥
કૃત્વા કર્માણિ નિત્યાનિ માધવં પૂજયેત્તતઃ

ધાત્રીછાયાં સમાશ્રિત્ય હરૌ ભક્તિસમન્વિતઃ ॥
શૃણુયાચ્ચ કથાં દિવ્યાં માસમાહાત્મ્યશંસનીમ્

તતસ્તુ બ્રાહ્મણાન્ભક્ત્યા ભોજયેદ્બ્રહ્મવિત્તમાન્ ॥
તતો ભુંજીત વિપ્રેંદ્ર સ્વયં હરિમનુસ્મરન્

એવંકૃતે વ્રતે વિપ્ર કાર્તિકે હરિવલ્લભે ॥
યત્પાપં નશ્યતે પુત્ર સાવધાનમના શૃણુ

હરેર્નાર્પિતભોગાચ્ચ ભોજને સૂર્યદર્શનાત્ ॥
રજસ્વલાવાક્છ્રવણપાપાદ્ભોજનકે તથા

ભોજનાવસરે ચાન્યસ્પર્શદોષસ્તુ યદ્ભવેત્ ॥
નિષિદ્ધભોજનાત્તસ્માદ્ભોજને ચાઽન્નદૂષણાત્

શુદ્ધસ્યાપિ તથા ત્યાગાત્પુણ્યકાલે હરિપ્રિયે ॥
એતૈર્યત્સાધિતં પાપં તત્સર્વં નશ્યતિ ધુવમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ધાત્ર્યાં ભોજનમાચરેત્

કાર્તિકે માસિ વૈ વિપ્રો ધાત્રીમાલાં તુ યો વહેત્ ॥
તથૈવ તુલસીમાલાં તસ્ય પુણ્યમનંતકમ્

ધાત્રીછાયાં સમાશ્રિત્ય દીપમાલાર્પણં નરઃ ॥
કરિષ્યતિ વિશેષેણ તસ્ય પુણ્યમનંતકમ્

રાધાદામોદરૌ પૂજ્યૌ તુલસ્યધો વિશેષતઃ ॥
તુલસ્યભાવે કર્તવ્યા પૂજા ધાત્રીતલે શુભા

ધાત્રીછાયાતલે યેન સકૃદ્ભુક્તં તુ કાર્તિકે ॥
દંપત્યોર્ભોજનં દત્તમન્નદોષાત્પ્રમુચ્યતે

સંપૂર્ણે કાર્તિકે યસ્તુ સંપૂજ્યામલકીં શુભામ્ ॥
રાધાદામોદરપ્રીત્યૈ ભોજયિત્વા ચ દંપતી ॥
પશ્ચાત્સ્વયં તુ ભુંજીત ન શ્રીસ્તસ્ય ક્ષયં વ્રજેત્

યઃ કશ્ચિદ્વૈષ્ણવો લોકે ધત્તે ધાત્રીફલં મુને ॥
પ્રિયો ભવતિ દેવાનાં મનુષ્યાણાં ચ કા કથા

ધાત્રીફલવિલિપ્તાંગો ધાત્રીફલસમન્વિતઃ॥
ધાત્રીફલકૃતાહારો નરો નારાયણો ભવેત્

ધાત્રીફલાનિ યો નિત્યં વહતે કરસંપુટે ॥
તસ્ય નારાયણો દેવો વરમિષ્ટં પ્રયચ્છતિ

શ્રીકામઃ સર્વદા સ્નાનં કુર્યાદામલકૈર્નરઃ ॥
તુષ્યત્યામલકૈર્વિષ્ણુરેકાદશ્યાં વિશેષતઃ

નવમ્યાં દર્શે સપ્તમ્યાં સંક્રાંતૌ રવિવાસરે ॥
ચન્દ્રસૂર્યોપરાગે ચ સ્નાનમામલકૈસ્ત્યજેત્

ધાત્રીછાયાં સમાશ્રિત્ય કુર્ય્યાત્પિંડં ત યો નરઃ ॥
પ્રયાંતિ પિતરો મુક્તિં પ્રસાદાન્માધવસ્ય તુ ॥

મૂર્ધ્નિ પાણૌ મુખે ચૈવ બાહ્વોઃ કંઠે તુ યો નરઃ ॥
ધત્તે ધાત્રીફલં વત્સ ધાત્રીફલવિભૂષિતઃ

યાવલ્લુઠતિ કણ્ઠસ્થા ધાત્રીમાલા નરસ્ય હિ ॥
તાવત્તસ્ય શરીરે તુ પ્રીત્યા લુંઠતિ કેશવઃ। ૭૮ ॥
ધાત્રીફલં ચ તુલસી મૃત્તિકા દ્વારકોદ્ભવા ॥
સફલં જીવિતં તસ્ય ત્રિતયં યસ્ય વેશ્મનિ

યાવદ્દિનાનિ વહતે ધાત્રીમાલાં કલૌ નરઃ ॥
તાવદ્યુગસહસ્રાણિ વૈકુણ્ઠે વસતિર્ભવેત્

માલાયુગ્મં વહેદ્યસ્તુ ધાત્રીતુલસિસંભવમ્ ॥
યો નરઃ કંઠદેશે તુ કલ્પકોટિં દિવં વસેત્

ધાત્રીછાયાં ગતો યસ્તુ દ્વાદશ્યાં પૂજયેદ્ધરિમ્ ॥
તત્રૈવ ભોજનં યસ્તુ બ્રાહ્મણાનાં ચ કારયેત્

સ્વયં ચ તત્ર ભુંક્તે યઃ સૂપભક્ષાદિકં તથા ॥
ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ

તુલસ્યાશ્ચૈવ ધાત્ર્યાશ્ચ ફલૈઃ પત્રૈર્હરિં યજેત્

તુલસી ધાત્રીયુક્તા હિ સિક્તે સતિ ચ કાર્તિકે ॥
વિલયં યાંતિ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ

ધર્મદત્તો દ્વિજઃ પૂર્વં યથા મુક્તિમવાપ હ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
કાર્તિકે માસિ સા સેવ્યા પૂજનીયા સદા નરૈઃ ॥
ચાતુર્માસ્યે ન સેવ્યા સા ઇત્યુક્તં ભવતા પુરા ॥
તસ્માત્સર્વમશેષેણ કથયસ્વ મમાગ્રતઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
કાર્તિકે માસિ વિપ્રર્ષે શુક્લા યા દશમી શુભા ॥
તદ્દિનાઽઽરભ્ય સા સેવ્યા દૈવે પિત્ર્યે ચ કર્મણિ ॥
દશમ્યારભ્ય તત્પત્રૈઃ ફલકૈર્મધુસૂદનમ્

પૂજયંતિ નરા યે વૈ તે વૈ વૈકુણ્ઠગામિનઃ ॥
સમાપ્તે કાર્તિકવ્રતે વનભોજનમાચરેત્

દશમ્યાં વાઽથ દ્વાદશ્યાં પૌર્ણમાસ્યામથાઽપિ વા ॥
પંચમ્યાં વા મહાભાગ વનભોજનમાચરેત્ ॥

સર્વોપસ્કરસંયુક્તો વૃદ્ધબાલૈશ્ચ સંયુતઃ ॥
વનં પ્રવેશયેદ્ધીમાન્ધાત્રીવૃક્ષૈઃ સુશોભિતમ્

ચૂતૈર્બકૈસ્તથાઽશ્વત્થૈઃ પિચુમંદૈઃ કદંબકૈઃ ॥
ન્યગ્રોધતિંતિણીવૃક્ષૈઃ સમંતાત્પરિશોભિતમ્

તત્ર ગત્વા મહાપ્રાજ્ઞ પુણ્યાઽહં કારયેત્પુરા॥
વાસ્તુપીઠં તથા પૂજ્યં ધાત્રીમૂલે તુ કારયેત્

વેદિકાં ચતુરસ્રાં ચ હસ્તમાત્રાયતાં શુભામ્ ॥
તથોપવેદિકાં કૃત્વા વેદિકાગ્રે મહામતે

ઉપવેશાય દેવસ્ય હ્યલં કાર્યં તુ ધાતુભિઃ ॥
વેદિકાપશ્ચિમેભાગે કારયેત્કુણ્ડમંડપમ્

મેખલાત્રયસંયુક્તં પિપ્પલચ્છદસંયુતમ્ ॥
હસ્તમાત્રાયતં સૌમ્ય એવં કુણ્ડં તુ કારયેત્

પશ્ચાત્સ્નાત્વા તતો જપ્ત્વા દેવપૂજાં સમાચરેત્ ॥
પશ્ચાદગ્નિં સમાધાય હોમં કુર્યાદ્યથાવિધિ

પાયસાઽઽજ્યગુડસૂપપાલાશસમિધા તથા ॥
ગ્રહાણાં વાસ્તુદેવેભ્યશ્ચરું કૃત્વા પ્રયત્નતઃ

ધાત્રી શાંતિસ્તથા કાંતિર્માયા પ્રકૃતિરેવ ચ ॥
વિષ્ણુપત્ની મહાલક્ષ્મી રમા મા કમલા તથા

ઇંદિરા લોકમાતા ચ કલ્યાણી કમલા તથા ॥
સાવિત્રી ચ જગદ્ધાત્રી ગાયત્રી સુધૃતિસ્તથા

અંતજ્ઞા વિશ્વરૂપા ચ સુકૃપા હ્યબ્ધિસંભવા ॥
પ્રધાનદેવતાભિસ્તુ રક્ષાહોમં સમારભેત્

સંસૃષ્ટેતિ ચ મંત્રેણ ઋષભં મેતિ મંત્રતઃ ॥
અપૂપં ગુડસૂપાભ્યાં સંયુતં જુહુયાદ્ધવિઃ

અષ્ટોત્તરશતં હુત્વા મૂલમંત્રેણ પાયસમ્ ॥
તતો ગ્રહાદિ દેવાંસ્તુ યથાસંખ્યેન હોમયેત્

ધાત્રીહોમે મહાપ્રાજ્ઞ રક્ષાહોમે તુ પાયસમ્ ॥
તતઃ સ્વિષ્ટકૃતં હુત્વા બલિદાનં સમાચરેત્

ઇંદ્રાદિ લોકપાલાંશ્ચ રક્ષા પૂજ્યા પ્રયત્નતઃ ॥
ધાત્રીવૃક્ષસ્ય સર્વત્ર વેદિકાસંયુતસ્ય ચ

સૂપેન ગુડમિશ્રેણ બલિં પશ્ચાન્નિવેદયેત્ ॥
દેવિ ધાત્રિ નમસ્તુભ્યં ગૃહાણ બલિમુત્તમમ્

મિશ્રિતં ગુડસૂપાભ્યાં સર્વમંગલદાયિનિ ॥
પુત્રાન્દેહિ મહાપ્રાજ્ઞાન્યશો દેહિ શુભપ્રદમ્

પ્રજ્ઞાં મેધાં ચ સૌભાગ્યં વિષ્ણુભક્તિં ચ દેહિ મે ॥
નીરોગં કુરુ મે નિત્યં નિષ્પાપં કુરુ સર્વદા

વર્ચસ્કં કુરુ માં દેવિ ધનવંતં તથા કુરુ ॥
ઇતિ તાં પ્રાર્થયેદ્દેવીં પ્રાદક્ષિણ્યાદ્બલિં ન્યસેત્

બલિપ્રદાનકાલે તુ યે કુર્વંતિ પ્રદક્ષિણમ્ ॥
તે યાંતિ વિષ્ણુસાલોક્યં પિતૃભિઃ સાર્દ્ધમેવ ચ

તતઃ પૂર્ણાહુતિં કૃત્વા હોમશેષં સમાપયેત્

ધાત્રીવૃક્ષસ્ય મૂલસ્થં મંદસ્મિતરમાપતિમ્ ॥
તે યાંતિ વિષ્ણુસાયુજ્યં યે પશ્યંતીહ ચક્ષુષા

વૈશ્વદેવં તતઃ કૃત્વા પૂજયેદ્વનદેવતાઃ ॥
ગંધાક્ષતાંસ્તતો દત્ત્વા વિપ્રેભ્યઃ પદ્મસંભવ

બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્પશ્ચાત્સ્વયં ભુંજીત બંધુભિઃ ॥
ગૃહં પ્રવેશયેત્પશ્ચાદ્વૃદ્ધાન્બાલાદિકૈઃ સહ

બ્રહ્મચારી ભવેદ્રાત્રૌ ક્ષિતિશાયી ભવેત્તતઃ ॥
ગ્રામસ્થૈશ્ચ મિલિત્વા ચ સ્વયં વા કારયેદ્બુધઃ

સર્વપાપવિમુક્ત્યર્થં વનભોજનમુત્તમમ્ ॥
કૃત્વૈવં સકલં કર્મ કૃષ્ણાય ચ સમર્પયેત્

અશ્વમેધસહસ્રસ્ય રાજસૂયશતસ્ય ચ ॥
યત્ફલં સમવાપ્નોતિ તત્ફલં વનભોજને

અતો ધાત્રી મહાભાગ પવિત્રા પાપનાશની ॥
ધાત્રી ચૈવ નૃણાં ધાત્રી ધાત્રીવત્કુરુતે ક્રિયામ્

દદાત્યાયુઃ પયઃપાનાત્સ્નાનાદ્વૈ ધર્મસંચયમ્ ॥
અલક્ષ્મીનાશનં સ્નાનમાત્રૈર્નિર્વાણમાપ્નુયાત્ ॥
વિઘ્નાનિ નૈવ જાયંતે ધાત્રીસ્નાનેન વૈ નૃણામ્

તસ્માત્ત્વં કુરુ વિપ્રેંદ્ર ધાત્રીસ્નાનં હિ યત્નતઃ ॥
પ્રયાસ્યસિ હરેર્દ્ધામ દેવત્વં પ્રાપ્ય નારદ

યત્રયત્ર મુનિશ્રેષ્ઠ ધાત્રીસ્નાનં સમાચરેત્ ॥
તીર્થે વાઽપિ ગૃહે વાઽપિ તત્રતત્ર હરિઃ સ્થિતઃ

ધાત્રીસ્નાનેન વિપ્રર્ષે યસ્યાસ્થીનિ કલેવરે ॥
પ્રક્ષાલ્યંતે મુનિશ્રેષ્ઠ ન સ ગર્ભગૃહં વસેત્

ધાત્રીજલેન વિપ્રેંદ્ર યેષાં કેશાશ્ચ રંજિતાઃ ॥
તે નરાઃ કેશવં યાંતિ નાશયિત્વા કલેર્મલમ્

ધાત્રીફલં મહાપુણ્યં સ્નાનં પુણ્યતમં સ્મૃતમ્ ॥
પુણ્યાત્પુણ્યતરં વત્સ ભક્ષણે મુનિસત્તમ ॥

ન ગંગા ન ગયા કાશી ન વેણી ન ચ પુષ્કરમ્ ॥
એકૈવ હિ યથા પુણ્યા ધાત્રી માધવવાસરે

ધાત્રીસ્નાનં હરેર્નામ તથૈવૈકાદશી સુત ॥
ગયાશ્રાદ્ધં તથા વત્સ સમાનિ મુનયો વિદુઃ

સંસ્પૃશન્યસ્તુ વૈ ધાત્રીમહન્યહનિ માનવઃ ॥
મુચ્યતે પાતકૈઃ સર્વૈર્મનોવાક્કાયસંભવૈઃ

ધાત્રીફલૈરમાવાસ્યાસપ્તમીનવમીષુ ચ ॥
રવિવારે ચ સંક્રાંતૌ ન સ્નાયાન્મુનિસત્તમ

યસ્મિન્ગૃહેમુનિવર ધાત્રી તિષ્ઠતિ સર્વદા ॥
તસ્મિન્ગૃહે ન ગચ્છંતિ પ્રેતકૂષ્માંડરાક્ષસાઃ

ધાત્રીફલકૃતાં માલાં કંઠસ્થાં યો વહેન્નહિ ॥
સ વૈષ્ણવો ન વિજ્ઞેયો વિષ્ણોર્ભક્તિપરો યદિ

ન ત્યાજ્યા તુલસીમાલા ધાત્રીમાલા વિશેષતઃ ॥
તથા પદ્માક્ષમાલાઽપિ ધર્મકામાર્થમીપ્સુભિઃ

યાવદ્દિનાનિ વહતે ધાત્રીમાલાં કલૌ નરઃ ॥
તાવદ્યુગસહસ્રાણિ વૈકુણ્ઠે વસતિર્ભવેત્

સર્વદેવમયી ધાત્રી વાસુદેવમનઃપ્રિયા ॥
આરોપણીયા સેવ્યા ચ પૂજનીયા સદા નરૈઃ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં ધાત્રીમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
શ્રોતવ્યં ચ સદા ભક્તૈશ્ચતુર્વર્ગફલપ્રદમ્

ધાત્રીછાયાં સમાશ્રિત્ય કાર્તિકેઽન્નં ભુનક્તિ યઃ ॥
અન્નસંસર્ગજં પાપમાવર્ષં તસ્ય નશ્યતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે ધાત્રીમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ