Skanda Purana · Verses 2.11-5

// śrīsūta uvāca //
// atha kāśyapasya svāmipuṣkariṇīsnānena mahāpātakanāśaḥ // //
athātaḥ saṃpravakṣyāmi svāmipuṣkariṇīṃ śubhām//
lakṣīkṛtya kathāmekāṃ pavitrāṃ dvijasattamāḥ

kāśyapākhyo dvijaḥ pūrvamasmiṃstīrthavare śubhe //
snātvātimahataḥ pāpādvimukto narakapradāt

//
// ṛṣaya ūcuḥ // //
mune kāśyapanāmāsāvakarotkiṃ hi pātakam //
snātvā tīrthavare hyatra yasmānmukto'bhavatkṣaṇāt

etannaḥ śraddadhānānāṃ brūhi sūta kṛpābalāt //
tvadvaco'mṛtatṛptānāṃ na pipāsāpi vidyate

// śrīsūta uvāca // //
śrīsvāmipuṣkariṇyāśca māhātmyapratipādakam//
itihāsaṃ pravakṣyāmi paṭhatāṃ pāpanāśanam

// atha parīkṣidvṛttāntaḥ // //
abhimanyusuto rājā parīkṣinnāma nāmataḥ //
adhyāsta hāstinapuraṃ pālayandharmato mahīm

sa rājā jātu vipine cacāra mṛgayārataḥ //
ṣaṣṭivarṣavayā bhūpaḥ kṣuttṛṣṇāparipīḍitaḥ

naṣṭamekaṃ sa vipine mārgayanmṛgamādarāt //
dhyānārūḍhaṃ muniṃ dṛṣṭvā prāha bhūpālakottamaḥ

mayā bāṇena vipine mṛgo viddho'dhunā mune //
dṛṣṭaḥ sa kiṃ tvayā vidvanvidruto bhayakātaraḥ

samādhiniṣṭho maunitvānna kiṃcidapi so'bravīt //
tato dhanuraṭanyā sa skandhe tasya mahāmuneḥ

nidhāya mṛtasarpaṃ tu kupitaḥ svapuraṃ yayau //
munestasya sutaḥ kaścicchṛṃgīnāma babhūva vai

sakhā tasya kṛśākhyo'bhūcchṛṃgiṇo dvijasattamaḥ //
sakhāyaṃ śṛṃgiṇaṃ prāha kṛśākhyaḥ sa sakhā tataḥ

pitā tava mṛtaṃ sarpaṃ skandhena vahate'dhunā //
mā bhūddarpastava sakhe mā krudhyastvamidaṃ vṛthā

so'bhavatkupitaḥ śṛṃgī ditsuḥ śāpaṃ nṛpāya vai //
mattāte śavasarpaṃ yo nyastavānmūḍhacetanaḥ //

sa saptarātrānmriyatāṃ saṃdaṣṭastakṣakāhinā //
śaśāpaivaṃ munisutaḥ saubhadreyaṃ parīkṣitam

śamīkākhyaḥ pitā tasya śaptaṃ śrutvā sutena tam //
nṛpaṃ provāca tanayaṃ śṛṅgiṇaṃ munipuṃgavaḥ

rakṣakaṃ sarvalokānāṃ nṛpaṃ kiṃ śaptavānasi //
arājake vayaṃ loke sthāsyāmaḥ kathamañjasā

krodhena pātakaṃ bhūyāddayayā prāpyate sukham //
yaḥ samutpāditaṃ kopaṃ kṣamayaiva nirasyati

iha loke paratrāsāvatyaṃtaṃ sukhamaśnute //
kṣamāyuktā hi puruṣā labhaṃte śreya uttamam

tataḥ śamīkaḥ svaṃ śiṣyaṃ prāha gauramukhābhidham //
bho gauramukha gatvā tvaṃ vada bhūpaṃ parīkṣitam

imaṃ śāpaṃ matsutoktaṃ takṣakādhipadaṃśanam //
punarāyāhi śīghraṃ tvaṃ matsamīpaṃ mahāmate

evamuktaḥ śamīkena yayau gauramukho nṛpam //
sametya cābravīdbhūpaṃ saubhadreyaṃ parīkṣitam

dṛṣṭvā sarpaṃ pituḥ skaṃdhe tvayā vinihitaṃ mṛtam //
śamīkasya sutaḥ śṛṅgī śaśāpa tvāṃ ruṣānvitaḥ

etaddinātsaptame'hni takṣakeṇa mahāhinā //
daṣṭo viṣāgninā dagdho bhūyādāśvabhimanyujaḥ

evaṃ śaśāpa tvāṃ rājañchṛṃgī tasya muneḥ sutaḥ //
etadvaktuṃ pitā tasya prāhiṇonmāṃ tvadaṃtikam

itīrayitvā taṃ bhūpamāśu gauramukho yayau //
gate gauramukhe paścādrājā śokaparāyaṇaḥ

abhraṃlihamathottuṅgamekastaṃbhaṃ suvistṛtam //
madhye gaṅgaṃ vyatanuta maṇḍapaṃ nṛpapuṅgavaḥ

mahāgāruḍamantrajñairoṣadhijñaiścikitsakaiḥ //
takṣakasya viṣaṃ hantuṃ yatnaṃ kurvansamāhitaḥ

anekadevabrahmarṣirājarṣipravarānvitaḥ //
āste tasminnṛpastuṅge maṇḍape viṣṇubhaktimān

tasminnavasare vipraḥ kāśyapo māntrikottamaḥ //
rājānaṃ rakṣituṃ prāyāttakṣakasya mahāviṣāt //

saptame'hani viprendro daridro dhanakāmukaḥ //
atrāṃtare takṣako'pi viprarūpī samāyayau

madhyemārgaṃ vilokyātha kāśyapaṃ pratyabhāṣata //
brāhmaṇa tvaṃ kutra yāsi vada me'dya mahāmune

iti pṛṣṭastadā'vādītkāśyapastakṣakaṃ dvijaḥ //
parīkṣitaṃ mahārājaṃ takṣako'dya viṣāgninā

dhakṣyate taṃ śamayituṃ tatsamīpamupaimyaham //
ityuktaḥ sa ca taṃ vipraṃ takṣakaḥ punarabravīt

takṣako'haṃ dvijaśreṣṭha mayā daṣṭaścikitsitum //
na śakyobdaśatenā'pi mahāmantrāyutairapi

cikitsituṃ cenmaddaṣṭaṃ śaktirasti tavādhunā //
anekayojanocchrāyaṃ daśāmyujjīvaya drumam

tato bhavānsamartho hītyevaṃ me bhāti he dvija //
itīrayitvā taṃ vṛkṣamadaśattakṣakastadā

abhavadbhasmasātso'pi vṛkṣotyantasamucchritaḥ //
pūrvameva naraḥ kaścittaṃ vṛkṣamadhirūḍhavān

takṣakasya viṣolkābhiḥ so'pi dagdho'bhavattadā //
tannaraṃ na vijajñāte tau ca kāśyapatakṣakau

kāśyapaḥ pratijajñe'tha takṣakasyāpi śṛṇvataḥ //
manmantraśaktiṃ paśyantu sarve viprādayo'dhunā

itīrayitvā taṃ vṛkṣaṃ bhasmībhūtaṃ viṣāgninā //
ājīvayanmantraśaktyā kāśyapo māntrikottamaḥ

sa narastena vṛkṣeṇa sākamujjīvito'bhavat //
athābravīttakṣakastaṃ kāśyapaṃ mantrakovidam

yathā na munivāṅmithyā bhavedevaṃ kuru dvija //
yatte rājā dhanaṃ dadyāttato'pi dviguṇaṃ dhanam

dadāmyahaṃ nivartasva śīghrameva dvijottama //
ityuktvānargharatnāni tasmai dattvā sa takṣakaḥ

nyavartayatkāśyapaṃ taṃ brāhmaṇaṃ mantrakovidam //
alpāyuṣaṃ nṛpaṃ matvā jñānadṛṣṭyā sa kāśyapaḥ

svāśramaṃ prayayau tūṣṇīṃ labdharatnaśca takṣakāt //
so'bravīttakṣakaḥ sarpānsarvānāhūya tatkṣaṇe

yūyaṃ taṃ nṛpatiṃ prāpya munīnāṃ veṣadhāriṇaḥ //
upahāraphalānyāśu prayacchata parīkṣite

tathetyuktvā sarvasarpā dadū rājñe phalānyamī //
takṣako'pi tathā tatra kasmiṃścidbadarīphale

kṛmiveṣadharo bhūtvā vyatiṣṭhaddaṃśituṃ nṛpam //
atha rājā pradattāni sarvairbrāhmaṇarūpakaiḥ

parīkṣinmantrivṛddhebhyo dattvā sarvaphalānyapi

kautūhalena jagrāha sthūlamekaṃ kare phalam //
tasminnavasare sūryo'pyastācalamagāhata

mithyā ṛṣivaco mābhūditi tatratyamānavāḥ //
anyo'nyamavadansarve brāhmaṇāśca nṛpāstadā

evaṃ vadatsu sarveṣu phale tasminnadṛśyata //
sādhu raktaḥ kṛmiḥ sarvai rājñā cāpi parīkṣitā

ayaṃ kiṃ māṃ daśedadya krimirityuktavānnṛpaḥ //
nidadhe tatphalaṃ kaṇṭhe sakṛmi dvijasattamāḥ

takṣako'sminsthitaḥ kaṇṭhe kṛmirūpī phale tadā //
nirgatya tatphalādāśu nṛpadehamaveṣṭayat

takṣakāveṣṭite bhūpe pārśvasthā dudruvurbhayāt //
anantaraṃ nṛpo viprāstakṣakasya viṣāgninā

dagdhobhūdbhasmasādāśu saprāsādo balīyasā //
kṛtvaurdhvadehikaṃ tasya nṛpasya sapurohitāḥ

maṃtriṇastatsutaṃ rājye janamejayanāmakam //
rājānamabhyaṣiñcanvai jagadrakṣaṇavācchayā

takṣakādrakṣituṃ bhūpamāyātaḥ kāśyapābhidhaḥ //
yo brāhmaṇo muniśreṣṭhaḥ sa sarvairniṃdito janaiḥ

babhrāma sakalāndeśāñchiṣṭaiḥ sarvaiśca dūṣitaḥ //
avasthānaṃ na lebhe sa grāme vāpyāśrame'pi vā

yānyāndeśānasau yātastatra tatra mahājanaiḥ //
tattaddeśānnirastaḥ sañchākalyaṃ śaraṇaṃ yayau

praṇamya śākalyamuniṃ kāśyapo nindito janaiḥ //
idaṃ vijñāpayāmāsa śākalyāya mahātmane//

// kāśyapa uvāca // //
bhagavansarvadharmajña śākalya harivallabha //
munayo brāhmaṇāścānye māṃ nindaṃti suhṛjjanāḥ

nāsyāhaṃ kāraṇaṃ jāne kiṃ māṃ nindaṃti mānavāḥ //
brahmahatyā surāpānagurustrīgamanaṃ tathā

steyaṃ saṃsargadoṣo vā mayā nācaritaṃ kvacit //
anyānyapi ca pāpāni na kṛtāni mayā mune

tathā'pi nindaṃti janā vṛthā māṃ bāndhavādayaḥ //
jānāsi cettvaṃ śākalya mayā doṣaṃ kṛtaṃ vada //

ukto'tha kāśyapenaiva śākalyākhyo mahāmuniḥ //
kṣaṇaṃ dhyātvā babhāṣe taṃ kāśyapaṃ dvijasattamāḥ

atha śākalyoktadharmāḥ //
// śākalya uvāca // //
parīkṣitaṃ mahārājaṃ takṣakādrakṣituṃ bhavān //
āyāsīdardhamārge tu takṣakeṇa nivāritaḥ

cikitsituṃ samartho'pi viṣarogādipīḍitam //
yo na rakṣati lokesmiṃstamāhurbrahmaghātakam

krodhātkāmādbhayāllobhānmātsaryānmohato'pi vā //
yo na rakṣati vipreṃdra viṣarogāturaṃ naram

brahmahā ca surāpī vā steyī ca gurutalpagaḥ //
saṃsargadoṣaduṣṭaśca nāpi tasya viniṣkṛtiḥ

kanyāvikrayiṇaścāpi hayavikrayiṇastathā //
kṛtaghnasyā'pi śāstreṣu prāyaścittaṃ tu vidyate

viṣarogāturaṃ yastu samartho'pi na rakṣati //
na tasya niṣkṛtiḥ proktā prāyaścittāyutairapi

na tena saha paṅktau ca bhuñjīta sukṛtī janaḥ //
na tena saha bhāṣeta na paśyettaṃ naraṃ kvacit

tatsaṃbhāṣaṇamātreṇa mahāpātakabhāgbhavet //
parīkṣitsa mahārājaḥ puṇyaślokaśca dhārmikaḥ

viṣṇubhakto mahāyogī cāturvarṇyasya rakṣitā //
vyāsaputrāddharikathāṃ śrutavānbhaktipūrvakam

arakṣitvā nṛpaṃ taṃ tu vacasā takṣakasya yat //
nivṛttastena viprendrairbāndhavairapi dūṣyase

sa parīkṣinmahārājo yadyapi kṣaṇajīvitaḥ //
tathāpi yāvanmaraṇaṃ budhaiḥ kāryaṃ cikitsitam

yāvatkaṇṭhagatāḥ prāṇā mumūṣormānavasya hi //
tāvaccikitsā kartavyā kālasya kuṭilā gatiḥ

iti prāhuḥ purā ślokaṃ bhiṣagvidyābdhipāragāḥ //
tataścikitsāśakto'pi yasmādakṛtabheṣajaḥ

ardhamārge nivṛttaśca tena tvaṃ garhito hyasi //
śākalyenaivamuditaḥ kāśyapaḥ pratyabhāṣata

// kāśyapa uvāca // //
mamaitaddoṣaśāṃtyarthamupāyaṃ vada suvrata //
yena māṃ pratigṛhṇīyurbāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ

kṛpāṃ mayi kuruṣva tvaṃ śākalya harivallabha //
kāśyapenaivamuktastu śākalyo'pi munīśvaraḥ

kṣaṇaṃ dhyātvā jagādaivaṃ kāśyapaṃ kṛpayā tadā

// śākalya uvāca //
asya pāpasya śāntyarthamupāyaṃ pravadāmi te //
tatkartavyaṃ tvayā śīghraṃ vilambaṃ mā kṛthā dvija

suvarṇamukharītīre lakṣmīpatinivāsabhūḥ //
veṃkaṭādririti khyātaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ

tasmiñcheṣagirau puṇye surāsuranamaskṛte //
brahmahatyāsurāpānasvarṇasteyādināśake

svāmipuṣkariṇī ceti sarvapāpāpanodinī //
uttare śrīnivāsasya vartate maṃgalapradā

taṃ gatvā veṃkaṭaṃ śailaṃ svāmipuṣkariṇīṃ śubhām //
snātvā saṃkalpapūrvaṃ tu varāhasvāminaṃ harim

sevitvā paścime tīre nirgatya harimandiram //
gatvā tatra vidhānena svarṇācalanivāsinam

śrīnivāsaṃ paraṃ devaṃ bhaktānāmabhayapradam//
śaṅkhacakradharaṃ devaṃ vanamālāvibhūṣitam

dṛṣṭvā nirdhūtapāpo'si saṃśayaṃ mā kṛthā dvija //
śākalyenaivamuktastu kāśyapo munipuṃgavaḥ

gatvā veṃkaṭaśailendraṃ surāsuranamaskṛtam //
puṣkariṇyāṃ śubhāyāṃ tu snāto niyamapūrvakam

svastho'bhūtkāśyapo vipro bhiṣagvidyābdhipāragaḥ //
sarve baṃdhujanā viprāḥ kāśyapaṃ brāhmaṇottamam

pūjayitvā vidhānena pūjyo'si na ca saṃśayaḥ //
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprā veṃkaṭācalavaibhavam

yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā viṣṇuloke mahīyate

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṃḍe śrīveṅkaṭācalasthasvāmipuṣkariṇīmāhātmye kāśyapadoṣanivṛttirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ