Skanda Purana · Chapter 2.11

// nārada uvāca // //
bhagavanpraṣṭumicchāmi tvāmahaṃ vinayānvitaḥ //
tadvrataṃ brūhi me martyo mṛtyuṃ yena na paśyati

// brahmovāca // //
yadi pṛcchasi viprendra vratānāmuttamaṃ vratam //
vrataṃ yamadvitīyākhyaṃ śṛṇu tvaṃ mṛtyunāśanam

kārtike māsi śuddhāyāṃ dvitīyāyāṃ munīśvara //
kartavyaṃ tadvidhānena sarvamṛtyunivāraṇam

brāhme muhūrte copthāya dvitīyāyāṃ munīśvara //
manasā ciṃtayedātmahitaṃ naivā'hitaṃ smaret

prātaḥsnānaṃ tataḥ kuryāddantadhāvanapūrvakam // tataḥ
śuklāṃbaradharaḥ śuklamālyānulepanaḥ

kṛtanityakriyo hṛṣṭaḥ kuṇḍalāṃgadabhūṣitaḥ //
audumbara taruṃ gatvā kṛtvā maṇḍalamuttamam

padmamaṣṭadalaṃ kṛtvā tasminnaudumbare śubhe// //
vidhiṃ viṣṇuṃ ca rudraṃ ca varadāṃ ca sarasvatīm

vīṇāpustakasaṃyuktāṃ pūjayetsvasthamānasaḥ //
candanāgarukastūrīkuṃkumairdvijasattama

puṣpairdhūpaiśca naivedyairnārikelaphalādibhiḥ //
tato mṛtyuvināśātha sālaṃkārāṃ payasvinīm

viprāya vedaviduṣe gāṃ dadyācca savatsakām //
apamṛtyuvināśārthaṃ saṃsārārṇavatārakām

he vipra te tvimāṃ saumyāṃ dhenuṃ saṃpradadāmyaham //
iti maṃtreṇa gāṃ dadyādviprāya brahmavādine

tadalābhe tu viprāya bhaktyā dadyādupānahau //
tataḥ pūjāṃ samāpyātha bhaktimānpuruṣottame

jñātiśreṣṭhānvayovṛddhānsamyagbhaktyā'bhivādayet //
nānāvidhaiḥ phalai ramyaistarppayetsvajanānapi

tataḥ sodarasaṃpannā bhaginī yā bhavenmune //
tasyā gṛhaṃ samāgatya samyagbhaktyā'bhivādayet

bhagini subhage bhadre tvadaṃghrisarasīruham //
śreyase'tha namaskartumāgato'smi tavālayam

ityuktvā bhaginīṃ tāṃ tu viṣṇubuddhyā'bhivādayet //
tadā tu bhaginī śrutvā bhrāturvacanamuttamam

bhaginyā bhrātaraṃ vākyaṃ vaktavyaṃ prati nārada //
adya bhrātarahaṃ jātā tvatto dhanyā'smi maṃgalā

bhoktavyaṃ te'dya madgehe svāyuṣe kuladīpaka //
kārtike śuklapakṣasya dvitīyāyāṃ sahodara

yamo yamunayā pūrvaṃ bhojitaḥ svagṛhercitaḥ //
asmindine yamenā'pi nārakīyāśca mocitāḥ //
api baddhāḥ karmapāśaiḥ svecchayā paryaṭaṃti te

svasurnaro veśmani yo na bhuṃkte yamadvitīyādinamatra labdhvā //
taṃ pāpinaṃ prāpya vayaṃ suhṛṣṭāḥ prabhakṣayāmo'dya ca bhakṣyahīnāḥ

iti pāpā raṭaṃtīha brahmahatyādayastathā //
tasmādbhrātarmadgṛhe tu bhojanaṃ kuru kārtike

śuklāyāṃ tu dvitīyāyāṃ viśrutāyāṃ jagattraye //
asyāṃ nijagṛhe putra bhujyate na budhairapi

ityuktaḥ sa tathetyuktā bhaginīṃ pūjayedvratī //
praharṣāstumahābhāga vastrālaṃkārabhūṣaṇaiḥ

agrajāmabhivaṃdyā'tha āśiṣaṃ ca pragṛhya ca //
sarvā bhaginyaḥ saṃtoṣyā vastrālaṃkāradānataḥ

abhāve svasya tu svasuḥ pitṛvyāḥ svapituḥ svasā //
tasyā gṛhaṃ samāgatya kuryādbhojanamādarāt

evaṃ yaḥ kurute putra dvitīyāṃ yamanāmikām //
apamṛtyuvinirmuktaḥ putrapautrādibhirvṛtaḥ

iha bhuktvā tu vipulānbhogānanyānyathepsitān //
aṃte mokṣamavāpnoti nānyathā madvaco bhavet

vratānyetāni sarvāṇi dānāni vividhāni ca //
gṛhasthasyaiva yujyaṃte tasmādgārhasthyamāśrayet

kathāṃ yamadvitīyāyā vratasthaḥ śṛṇuyānnaraḥ //
tasya sarvāṇi pāpāni naśyaṃtītyāha mādhavaḥ

// sūta uvāca // //
kārtike ca dvitīyāyāṃ pūrvāhṇe yamamarcayet //
bhānujāyāṃ naraḥ snātvā yamalokaṃ na paśyati //

kārtike śuklapakṣe tu dvitīyāyāṃ tu śaunaka //
yamo yamunayā pūrvaṃ bhojitaḥ svagṛhe'rcitaḥ

dvitīyāyāṃ mahotsargo nārakīyāśca tarpitāḥ //
pāpebhyo viprayuktāste muktāḥ sarve nibaṃdhanāt

atrā''śitāśca saṃtuṣṭāḥ sthitāḥ sarve yadṛcchayā //
teṣāṃ mahotsavo vṛtto yamarāṣṭrasukhāvahaḥ

ato yamadvitīyeyaṃ triṣu lokeṣu viśrutā //
tasmānnijagṛhe vipra na bhoktavyaṃ tato budhaiḥ

snehena bhaginīhastādbhoktavyaṃ balavardhanam //
ūrje śukladvitīyāyāṃ pūjitastarpito yamaḥ

mahiṣāsanamārūḍho daṃḍamudgarabhṛtprabhuḥ //
veṣṭitaḥ kiṃkarairhṛṣṭaistasmai yāmyātmane namaḥ

yairbhaginyaḥ suvāsinyo vastradānāditoṣitāḥ //
na teṣāṃ vatsaraṃ yāvatkalaho na riporbhayam

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ dharmakāmārthasādhanam//
vyākhyātaṃ sakalaṃ putra sarahasyaṃ mayā'nagha

yasyāṃ tithau yamunayā yamarājadevaḥ saṃbhojitaḥ pratitithau svasṛsauhṛdena //
tasmātsvasuḥ karatalādiha yo bhunakti prāpnoti vittaśubhasaṃpadamuttamāṃ saḥ

// sūta uvāca // //
viśeṣaścātra saṃprokto vālakhilyairmaharṣibhiḥ //
tadahaṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ

// vālakhilyā ūcuḥ // //
kārtikasya site pakṣe dvitīyā yamasaṃjñitā //
tatrā'parāhne kartavyaṃ sarvathaiva yamārcanam

pratyahaṃ yamunā''gatya yamaṃ saṃprārthayatpurā //
bhrātarmama gṛhe yāhi bhojanārthaṃ gaṇāvṛtaḥ

adyaśvo vā paraśvo vā pratyahaṃ vadate yamaḥ //
kāryavyākulacittānāmavakāśo na jāyate

tadaikadā yamunayā balātkārānnimaṃtritaḥ //
sa gataḥ kārtike māsi dvitīyāyāṃ munīśvarāḥ

nārakīyajanānmuktvā gaṇaiḥ saha raveḥ sutaḥ //
kṛtā''tithyo yamunayā nānāpākāḥ kṛtāḥ khaga

kṛtābhyaṃgo yamunayā tailairgaṃdhamanoharaiḥ //
udvartanaṃ lāpayitvā snāpitaḥ sūryanaṃdanaḥ

tato'laṃkārakaṃ dattaṃ nānāvastrāṇi caṃdanam //
mālyāni ca pradattāni maṃcopari upāviśat

pakvānnāni vicitrāṇi kṛtvā sā svarṇabhājane //
yamāyābhojayaddevī yamunā prītamānasā

bhuktvā yamo'pi bhaginīmalaṃkāraiḥ samarcayat //
nānāvastraistataḥ prāha varaṃ varaya bhāmini //
iti tadvacanaṃ śrutvā yamunā vākyamabravīt

//yamunovāca // //
prativarṣaṃ samāgaccha bhojanārthaṃ tu madgṛhe

adya sarve mocanīyāḥ pāpino narakādyama //
ye'dyaiva bhaginīhastātkariṣyaṃti ca bhojanam //
teṣāṃ saukhyaṃ pradehi tvametadeva vṛṇomyaham

// yama uvāca // //
yamunāyāṃ tu yaḥ snātvā saṃtarpya pitṛdevatāḥ

bhuṃkte ca bhaginīgehe bhaginīṃ pūjayedapi //
kadācidapi madvāraṃ na sa paśyati bhānuje

vīreśaiśānadigbhāge yamatīrthaṃ prakīrtitam //
tatra snātvā ca vidhivatsaṃtarpya pitṛdevatāḥ

paṭhedetāni nāmāni āmadhyāhnaṃ narottamaḥ //
sūryasyābhimukho maunī hṛtacittaḥ sthirāsanaḥ

yamo nihaṃtā pitṛdharmarājo vaivasvato daṃḍadharaśca kālaḥ //
bhūtādhipo dattakṛtānusārī kṛtāṃtametaddaśabhirjapaṃti

tato yameśvaraṃ pūjya bhaginīgṛhamāvrajet //
maṃtreṇā'nena ca tayā bhojitaḥ pūrvamādarāt

bhrātastavānujātā'haṃ bhuṃkṣva bhaktamidaṃ śubham //
prītaye yamarājasya yamunāyā viśeṣataḥ

tataḥ saṃtoṣya bhaginīṃ vastrālaṃkaraṇādibhiḥ //
svapne'pi yamalokasya bhaviṣyati na darśanam

nṛpaiḥ kārāgṛhe ye ca sthāpitā mama vāsare //
avaśyaṃ te preṣaṇīyā bhojanārthaṃ svasurgṛhe

vimoktavyā mayā pāpā narakebhyo'dya vāsare //
ye'dya baṃdī kariṣyaṃti te tāḍyā mama sarvathā

kanīyasī svasā nāsti tadā jyeṣṭhāgṛhaṃ vrajet//
tadabhāve sapatyāyāḥ pitṛvyajāgṛhe tataḥ

tadabhāve mātṛṣvasurmātulasyā''tmajā tathā //
sāpatnagotrasaṃbaṃdhaiḥ kalpayedathavā kramam

sarvā'bhāve mānanīyā bhaginī kācideva hi //
gonadyādyathavā tasyā abhāve sati kārayet

tadabhāvepyaraṇyānīṃ kalpayitvā sahodarām //
asyāṃ nijagṛhe devi na bhoktavyaṃ kadācana

ye bhuṃjate durācārā narake te pataṃti ca //
evamuktvā dharmarājo yayau saṃyaminīṃ tataḥ

tasmādṛṣivarāḥ sarve kārtikavratakāriṇaḥ //
bhuṃjate bhaginīhastātsatyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ

yamadvitīyāṃ yaḥ prāpya bhaginīgṛhabhojanam //
na kuryādvarṣajaṃ puṇyaṃ naśyatīti raveḥ śrutiḥ

yā tu bhojayate nārī bhrātaraṃ bhrātṛke tithau //
arcayeccā'pi tāṃbūlairna sā vaidhavyamāpnuyāt

bhrāturāyuḥkṣayo nūnaṃ na bhavettatra karhicit //
aparāhnavyāpinī sā dvitīyā bhrātṛbhojane

ajñānādyadi vā mohānna bhuktaṃ bhaginīgṛhe //
pravāsinā hyabhāvādvā jvaritenā'tha baṃdinā //

etadākhyānakaṃ śrutvā bhojanasya phalaṃ bhavet //
kārtike tu viśeṣeṇa dhātrīchāyāṃ samāśritaḥ

bhojanaṃ kurute yastu sa vaikuṃṭhamavāpnuyāt

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye yamadvitīyāmāhātmyavarṇanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

cha //
ṭīkā
atha yamadvitīyāvidhānamāha-yadīti /
yamadvitīyākhyāyāḥ prayojanaṃ vaktumanyāsāmapyāha pādme-
'skaṃdaitāstithayo nūnaṃ dvitīyādyāśca viśrutāḥ //
māsaiścaturbhiśca tataḥ prāvṛṭkāle sukhāvahāḥ //
prathamā śrāvaṇe māsi tathā bhādrapade'parā //
tṛtīyā'śvayuje māsi caturthī kārtike bhavet //
kaluṣā śrāvaṇe māsi tathā bhādrapade'malā //
āśvine pretasaṃcārā kārtike yāmyakā matā //
purā vṛtravadhe vṛtte prāptarājye puraṃdare //
brahmahatyāpanodārthamaśvamedhaḥ prakīrtitaḥ //
krodhādiṃdreṇa vajreṇa brahmahatyā niṣūditā //
ṣaḍvidhā sā kṣitau kṣiptā vṛkṣatoyamahītale //
nāryā bhrūṇahane vahnau saṃvibhajya yathākramam //
tatpāpaśravaṇātpūrvaṃ dvitīyāyā dine'nagha //
nārīvṛkṣanadībhūmivahnibhūṇahanastathā //
kaluṣībhavanaṃ jātā hyato'rtha kaluṣā smṛtā //
madhukaiṭabhayo rakte purā magnā tu medinī //
aṣṭāṃ'gulā pavitrā sā nārīṇāṃ tu rajo malam //
nadyaḥ prāvṛṇmalāḥ sarvā vahnerūrdhvaṃ maṣī malaḥ //
niryāsamalino vṛkṣāḥ saṃgādbhrūṇahano malāḥ //
kaluṣāṇi caraṃtyasyāṃ tenaiṣā kaluṣā matā //
devarṣipitṛdharmāṇāṃ niṃdakā nāstikāḥ śaṭhāḥ //
teṣāṃ sā vāṅmalātpūtā dvitīyā tena nirmalā //
anadhyāyeṣu śāstrāṇi pāṭhayaṃti paṭhaṃti ca //
sāṃkhyakāstārkikāḥ śrautāsteṣāṃ śabdā'paśabdajāt //
malātpūtā dvitīyāyāṃ tato'rthe nirmalā ca sā //
kṛṣṇasya janmanā vatsa trailokyaṃ pāvitaṃ bhavet //
nabhasyetena nirdiṣṭā nirmalā sā tithirbudhaiḥ //
agniṣvāttā barhiṣada ājyapāḥ somapāstathā //
pitṝnpitāmahānpretasaṃcarātpretasaṃcarā //
pretāstu pitaraḥ proktāsteṣāṃ tasyāṃ tu saṃcaraḥ //
putrapautraistu dauhitraiḥ svadhāmaṃtraistu pūjitāḥ //
śrāddhadānamakhaistṛptā yāṃtyataḥ pretasaṃcarā //
mahālaye tu pretānāṃ saṃcāro bhuvi dṛśyate //
tenaiṣā pretasaṃcārā kīrtitā śikhivāhana //
yamasya kriyate pūjā yato'syāṃ pāvake naraiḥ //
tenaiṣā yāmyakā proktā satyaṃsatyaṃ mayoditam //
iti /
sanatkumārasaṃhitāyām-
asyāṃ nijagṛhe devi na bhoktavyaṃ kadācana //
ye bhuṃjate durācārā narake te pataṃti ca //
śrāvaṇe tu pitṛvyasya kanyāhastena bhojanam //
mātulasya sutāhastādbhoktavyaṃ bhādramāsake //
piturbhrātuḥ svasuḥ kanye āśvine tu tayoḥ kramāt //
avaśyaṃ kārtike māsi bhoktavyaṃ bhaginīkarāt ///७ iti //