સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.11

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્પ્રષ્ટુમિચ્છામિ ત્વામહં વિનયાન્વિતઃ ॥
તદ્વ્રતં બ્રૂહિ મે મર્ત્યો મૃત્યું યેન ન પશ્યતિ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
યદિ પૃચ્છસિ વિપ્રેન્દ્ર વ્રતાનામુત્તમં વ્રતમ્ ॥
વ્રતં યમદ્વિતીયાખ્યં શૃણુ ત્વં મૃત્યુનાશનમ્

કાર્તિકે માસિ શુદ્ધાયાં દ્વિતીયાયાં મુનીશ્વર ॥
કર્તવ્યં તદ્વિધાનેન સર્વમૃત્યુનિવારણમ્

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોપ્થાય દ્વિતીયાયાં મુનીશ્વર ॥
મનસા ચિંતયેદાત્મહિતં નૈવાઽહિતં સ્મરેત્

પ્રાતઃસ્નાનં તતઃ કુર્યાદ્દન્તધાવનપૂર્વકમ્ ॥ તતઃ
શુક્લાંબરધરઃ શુક્લમાલ્યાનુલેપનઃ

કૃતનિત્યક્રિયો હૃષ્ટઃ કુણ્ડલાંગદભૂષિતઃ ॥
ઔદુમ્બર તરું ગત્વા કૃત્વા મણ્ડલમુત્તમમ્

પદ્મમષ્ટદલં કૃત્વા તસ્મિન્નૌદુમ્બરે શુભે॥ ॥
વિધિં વિષ્ણું ચ રુદ્રં ચ વરદાં ચ સરસ્વતીમ્

વીણાપુસ્તકસંયુક્તાં પૂજયેત્સ્વસ્થમાનસઃ ॥
ચન્દનાગરુકસ્તૂરીકુંકુમૈર્દ્વિજસત્તમ

પુષ્પૈર્ધૂપૈશ્ચ નૈવેદ્યૈર્નારિકેલફલાદિભિઃ ॥
તતો મૃત્યુવિનાશાથ સાલંકારાં પયસ્વિનીમ્

વિપ્રાય વેદવિદુષે ગાં દદ્યાચ્ચ સવત્સકામ્ ॥
અપમૃત્યુવિનાશાર્થં સંસારાર્ણવતારકામ્

હે વિપ્ર તે ત્વિમાં સૌમ્યાં ધેનું સંપ્રદદામ્યહમ્ ॥
ઇતિ મંત્રેણ ગાં દદ્યાદ્વિપ્રાય બ્રહ્મવાદિને

તદલાભે તુ વિપ્રાય ભક્ત્યા દદ્યાદુપાનહૌ ॥
તતઃ પૂજાં સમાપ્યાથ ભક્તિમાન્પુરુષોત્તમે

જ્ઞાતિશ્રેષ્ઠાન્વયોવૃદ્ધાન્સમ્યગ્ભક્ત્યાઽભિવાદયેત્ ॥
નાનાવિધૈઃ ફલૈ રમ્યૈસ્તર્પ્પયેત્સ્વજનાનપિ

તતઃ સોદરસંપન્ના ભગિની યા ભવેન્મુને ॥
તસ્યા ગૃહં સમાગત્ય સમ્યગ્ભક્ત્યાઽભિવાદયેત્

ભગિનિ સુભગે ભદ્રે ત્વદંઘ્રિસરસીરુહમ્ ॥
શ્રેયસેઽથ નમસ્કર્તુમાગતોઽસ્મિ તવાલયમ્

ઇત્યુક્ત્વા ભગિનીં તાં તુ વિષ્ણુબુદ્ધ્યાઽભિવાદયેત્ ॥
તદા તુ ભગિની શ્રુત્વા ભ્રાતુર્વચનમુત્તમમ્

ભગિન્યા ભ્રાતરં વાક્યં વક્તવ્યં પ્રતિ નારદ ॥
અદ્ય ભ્રાતરહં જાતા ત્વત્તો ધન્યાઽસ્મિ મંગલા

ભોક્તવ્યં તેઽદ્ય મદ્ગેહે સ્વાયુષે કુલદીપક ॥
કાર્તિકે શુક્લપક્ષસ્ય દ્વિતીયાયાં સહોદર

યમો યમુનયા પૂર્વં ભોજિતઃ સ્વગૃહેર્ચિતઃ ॥
અસ્મિન્દિને યમેનાઽપિ નારકીયાશ્ચ મોચિતાઃ ॥
અપિ બદ્ધાઃ કર્મપાશૈઃ સ્વેચ્છયા પર્યટંતિ તે

સ્વસુર્નરો વેશ્મનિ યો ન ભુંક્તે યમદ્વિતીયાદિનમત્ર લબ્ધ્વા ॥
તં પાપિનં પ્રાપ્ય વયં સુહૃષ્ટાઃ પ્રભક્ષયામોઽદ્ય ચ ભક્ષ્યહીનાઃ

ઇતિ પાપા રટંતીહ બ્રહ્મહત્યાદયસ્તથા ॥
તસ્માદ્ભ્રાતર્મદ્ગૃહે તુ ભોજનં કુરુ કાર્તિકે

શુક્લાયાં તુ દ્વિતીયાયાં વિશ્રુતાયાં જગત્ત્રયે ॥
અસ્યાં નિજગૃહે પુત્ર ભુજ્યતે ન બુધૈરપિ

ઇત્યુક્તઃ સ તથેત્યુક્તા ભગિનીં પૂજયેદ્વ્રતી ॥
પ્રહર્ષાસ્તુમહાભાગ વસ્ત્રાલંકારભૂષણૈઃ

અગ્રજામભિવંદ્યાઽથ આશિષં ચ પ્રગૃહ્ય ચ ॥
સર્વા ભગિન્યઃ સંતોષ્યા વસ્ત્રાલંકારદાનતઃ

અભાવે સ્વસ્ય તુ સ્વસુઃ પિતૃવ્યાઃ સ્વપિતુઃ સ્વસા ॥
તસ્યા ગૃહં સમાગત્ય કુર્યાદ્ભોજનમાદરાત્

એવં યઃ કુરુતે પુત્ર દ્વિતીયાં યમનામિકામ્ ॥
અપમૃત્યુવિનિર્મુક્તઃ પુત્રપૌત્રાદિભિર્વૃતઃ

ઇહ ભુક્ત્વા તુ વિપુલાન્ભોગાનન્યાન્યથેપ્સિતાન્ ॥
અંતે મોક્ષમવાપ્નોતિ નાન્યથા મદ્વચો ભવેત્

વ્રતાન્યેતાનિ સર્વાણિ દાનાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
ગૃહસ્થસ્યૈવ યુજ્યંતે તસ્માદ્ગાર્હસ્થ્યમાશ્રયેત્

કથાં યમદ્વિતીયાયા વ્રતસ્થઃ શૃણુયાન્નરઃ ॥
તસ્ય સર્વાણિ પાપાનિ નશ્યંતીત્યાહ માધવઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
કાર્તિકે ચ દ્વિતીયાયાં પૂર્વાહ્ણે યમમર્ચયેત્ ॥
ભાનુજાયાં નરઃ સ્નાત્વા યમલોકં ન પશ્યતિ ॥

કાર્તિકે શુક્લપક્ષે તુ દ્વિતીયાયાં તુ શૌનક ॥
યમો યમુનયા પૂર્વં ભોજિતઃ સ્વગૃહેઽર્ચિતઃ

દ્વિતીયાયાં મહોત્સર્ગો નારકીયાશ્ચ તર્પિતાઃ ॥
પાપેભ્યો વિપ્રયુક્તાસ્તે મુક્તાઃ સર્વે નિબંધનાત્

અત્રાઽઽશિતાશ્ચ સંતુષ્ટાઃ સ્થિતાઃ સર્વે યદૃચ્છયા ॥
તેષાં મહોત્સવો વૃત્તો યમરાષ્ટ્રસુખાવહઃ

અતો યમદ્વિતીયેયં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતા ॥
તસ્માન્નિજગૃહે વિપ્ર ન ભોક્તવ્યં તતો બુધૈઃ

સ્નેહેન ભગિનીહસ્તાદ્ભોક્તવ્યં બલવર્ધનમ્ ॥
ઊર્જે શુક્લદ્વિતીયાયાં પૂજિતસ્તર્પિતો યમઃ

મહિષાસનમારૂઢો દંડમુદ્ગરભૃત્પ્રભુઃ ॥
વેષ્ટિતઃ કિંકરૈર્હૃષ્ટૈસ્તસ્મૈ યામ્યાત્મને નમઃ

યૈર્ભગિન્યઃ સુવાસિન્યો વસ્ત્રદાનાદિતોષિતાઃ ॥
ન તેષાં વત્સરં યાવત્કલહો ન રિપોર્ભયમ્

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં ધર્મકામાર્થસાધનમ્॥
વ્યાખ્યાતં સકલં પુત્ર સરહસ્યં મયાઽનઘ

યસ્યાં તિથૌ યમુનયા યમરાજદેવઃ સંભોજિતઃ પ્રતિતિથૌ સ્વસૃસૌહૃદેન ॥
તસ્માત્સ્વસુઃ કરતલાદિહ યો ભુનક્તિ પ્રાપ્નોતિ વિત્તશુભસંપદમુત્તમાં સઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
વિશેષશ્ચાત્ર સંપ્રોક્તો વાલખિલ્યૈર્મહર્ષિભિઃ ॥
તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં મુનિસત્તમાઃ

॥ વાલખિલ્યા ઊચુઃ ॥ ॥
કાર્તિકસ્ય સિતે પક્ષે દ્વિતીયા યમસંજ્ઞિતા ॥
તત્રાઽપરાહ્ને કર્તવ્યં સર્વથૈવ યમાર્ચનમ્

પ્રત્યહં યમુનાઽઽગત્ય યમં સંપ્રાર્થયત્પુરા ॥
ભ્રાતર્મમ ગૃહે યાહિ ભોજનાર્થં ગણાવૃતઃ

અદ્યશ્વો વા પરશ્વો વા પ્રત્યહં વદતે યમઃ ॥
કાર્યવ્યાકુલચિત્તાનામવકાશો ન જાયતે

તદૈકદા યમુનયા બલાત્કારાન્નિમંત્રિતઃ ॥
સ ગતઃ કાર્તિકે માસિ દ્વિતીયાયાં મુનીશ્વરાઃ

નારકીયજનાન્મુક્ત્વા ગણૈઃ સહ રવેઃ સુતઃ ॥
કૃતાઽઽતિથ્યો યમુનયા નાનાપાકાઃ કૃતાઃ ખગ

કૃતાભ્યંગો યમુનયા તૈલૈર્ગંધમનોહરૈઃ ॥
ઉદ્વર્તનં લાપયિત્વા સ્નાપિતઃ સૂર્યનંદનઃ

તતોઽલંકારકં દત્તં નાનાવસ્ત્રાણિ ચંદનમ્ ॥
માલ્યાનિ ચ પ્રદત્તાનિ મંચોપરિ ઉપાવિશત્

પક્વાન્નાનિ વિચિત્રાણિ કૃત્વા સા સ્વર્ણભાજને ॥
યમાયાભોજયદ્દેવી યમુના પ્રીતમાનસા

ભુક્ત્વા યમોઽપિ ભગિનીમલંકારૈઃ સમર્ચયત્ ॥
નાનાવસ્ત્રૈસ્તતઃ પ્રાહ વરં વરય ભામિનિ ॥
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા યમુના વાક્યમબ્રવીત્

॥યમુનોવાચ ॥ ॥
પ્રતિવર્ષં સમાગચ્છ ભોજનાર્થં તુ મદ્ગૃહે

અદ્ય સર્વે મોચનીયાઃ પાપિનો નરકાદ્યમ ॥
યેઽદ્યૈવ ભગિનીહસ્તાત્કરિષ્યંતિ ચ ભોજનમ્ ॥
તેષાં સૌખ્યં પ્રદેહિ ત્વમેતદેવ વૃણોમ્યહમ્

॥ યમ ઉવાચ ॥ ॥
યમુનાયાં તુ યઃ સ્નાત્વા સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ

ભુંક્તે ચ ભગિનીગેહે ભગિનીં પૂજયેદપિ ॥
કદાચિદપિ મદ્વારં ન સ પશ્યતિ ભાનુજે

વીરેશૈશાનદિગ્ભાગે યમતીર્થં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
તત્ર સ્નાત્વા ચ વિધિવત્સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ

પઠેદેતાનિ નામાનિ આમધ્યાહ્નં નરોત્તમઃ ॥
સૂર્યસ્યાભિમુખો મૌની હૃતચિત્તઃ સ્થિરાસનઃ

યમો નિહંતા પિતૃધર્મરાજો વૈવસ્વતો દંડધરશ્ચ કાલઃ ॥
ભૂતાધિપો દત્તકૃતાનુસારી કૃતાંતમેતદ્દશભિર્જપંતિ

તતો યમેશ્વરં પૂજ્ય ભગિનીગૃહમાવ્રજેત્ ॥
મંત્રેણાઽનેન ચ તયા ભોજિતઃ પૂર્વમાદરાત્

ભ્રાતસ્તવાનુજાતાઽહં ભુંક્ષ્વ ભક્તમિદં શુભમ્ ॥
પ્રીતયે યમરાજસ્ય યમુનાયા વિશેષતઃ

તતઃ સંતોષ્ય ભગિનીં વસ્ત્રાલંકરણાદિભિઃ ॥
સ્વપ્નેઽપિ યમલોકસ્ય ભવિષ્યતિ ન દર્શનમ્

નૃપૈઃ કારાગૃહે યે ચ સ્થાપિતા મમ વાસરે ॥
અવશ્યં તે પ્રેષણીયા ભોજનાર્થં સ્વસુર્ગૃહે

વિમોક્તવ્યા મયા પાપા નરકેભ્યોઽદ્ય વાસરે ॥
યેઽદ્ય બંદી કરિષ્યંતિ તે તાડ્યા મમ સર્વથા

કનીયસી સ્વસા નાસ્તિ તદા જ્યેષ્ઠાગૃહં વ્રજેત્॥
તદભાવે સપત્યાયાઃ પિતૃવ્યજાગૃહે તતઃ

તદભાવે માતૃષ્વસુર્માતુલસ્યાઽઽત્મજા તથા ॥
સાપત્નગોત્રસંબંધૈઃ કલ્પયેદથવા ક્રમમ્

સર્વાઽભાવે માનનીયા ભગિની કાચિદેવ હિ ॥
ગોનદ્યાદ્યથવા તસ્યા અભાવે સતિ કારયેત્

તદભાવેપ્યરણ્યાનીં કલ્પયિત્વા સહોદરામ્ ॥
અસ્યાં નિજગૃહે દેવિ ન ભોક્તવ્યં કદાચન

યે ભુંજતે દુરાચારા નરકે તે પતંતિ ચ ॥
એવમુક્ત્વા ધર્મરાજો યયૌ સંયમિનીં તતઃ

તસ્માદૃષિવરાઃ સર્વે કાર્તિકવ્રતકારિણઃ ॥
ભુંજતે ભગિનીહસ્તાત્સત્યં સત્યં ન સંશયઃ

યમદ્વિતીયાં યઃ પ્રાપ્ય ભગિનીગૃહભોજનમ્ ॥
ન કુર્યાદ્વર્ષજં પુણ્યં નશ્યતીતિ રવેઃ શ્રુતિઃ

યા તુ ભોજયતે નારી ભ્રાતરં ભ્રાતૃકે તિથૌ ॥
અર્ચયેચ્ચાઽપિ તાંબૂલૈર્ન સા વૈધવ્યમાપ્નુયાત્

ભ્રાતુરાયુઃક્ષયો નૂનં ન ભવેત્તત્ર કર્હિચિત્ ॥
અપરાહ્નવ્યાપિની સા દ્વિતીયા ભ્રાતૃભોજને

અજ્ઞાનાદ્યદિ વા મોહાન્ન ભુક્તં ભગિનીગૃહે ॥
પ્રવાસિના હ્યભાવાદ્વા જ્વરિતેનાઽથ બંદિના ॥

એતદાખ્યાનકં શ્રુત્વા ભોજનસ્ય ફલં ભવેત્ ॥
કાર્તિકે તુ વિશેષેણ ધાત્રીછાયાં સમાશ્રિતઃ

ભોજનં કુરુતે યસ્તુ સ વૈકુંઠમવાપ્નુયાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે યમદ્વિતીયામાહાત્મ્યવર્ણનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ

છ ॥
ટીકા
અથ યમદ્વિતીયાવિધાનમાહ-યદીતિ ।
યમદ્વિતીયાખ્યાયાઃ પ્રયોજનં વક્તુમન્યાસામપ્યાહ પાદ્મે-
ઽસ્કંદૈતાસ્તિથયો નૂનં દ્વિતીયાદ્યાશ્ચ વિશ્રુતાઃ ॥
માસૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ તતઃ પ્રાવૃટ્કાલે સુખાવહાઃ ॥
પ્રથમા શ્રાવણે માસિ તથા ભાદ્રપદેઽપરા ॥
તૃતીયાઽશ્વયુજે માસિ ચતુર્થી કાર્તિકે ભવેત્ ॥
કલુષા શ્રાવણે માસિ તથા ભાદ્રપદેઽમલા ॥
આશ્વિને પ્રેતસંચારા કાર્તિકે યામ્યકા મતા ॥
પુરા વૃત્રવધે વૃત્તે પ્રાપ્તરાજ્યે પુરંદરે ॥
બ્રહ્મહત્યાપનોદાર્થમશ્વમેધઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
ક્રોધાદિંદ્રેણ વજ્રેણ બ્રહ્મહત્યા નિષૂદિતા ॥
ષડ્વિધા સા ક્ષિતૌ ક્ષિપ્તા વૃક્ષતોયમહીતલે ॥
નાર્યા ભ્રૂણહને વહ્નૌ સંવિભજ્ય યથાક્રમમ્ ॥
તત્પાપશ્રવણાત્પૂર્વં દ્વિતીયાયા દિનેઽનઘ ॥
નારીવૃક્ષનદીભૂમિવહ્નિભૂણહનસ્તથા ॥
કલુષીભવનં જાતા હ્યતોઽર્થ કલુષા સ્મૃતા ॥
મધુકૈટભયો રક્તે પુરા મગ્ના તુ મેદિની ॥
અષ્ટાંઽગુલા પવિત્રા સા નારીણાં તુ રજો મલમ્ ॥
નદ્યઃ પ્રાવૃણ્મલાઃ સર્વા વહ્નેરૂર્ધ્વં મષી મલઃ ॥
નિર્યાસમલિનો વૃક્ષાઃ સંગાદ્ભ્રૂણહનો મલાઃ ॥
કલુષાણિ ચરંત્યસ્યાં તેનૈષા કલુષા મતા ॥
દેવર્ષિપિતૃધર્માણાં નિંદકા નાસ્તિકાઃ શઠાઃ ॥
તેષાં સા વાઙ્મલાત્પૂતા દ્વિતીયા તેન નિર્મલા ॥
અનધ્યાયેષુ શાસ્ત્રાણિ પાઠયંતિ પઠંતિ ચ ॥
સાંખ્યકાસ્તાર્કિકાઃ શ્રૌતાસ્તેષાં શબ્દાઽપશબ્દજાત્ ॥
મલાત્પૂતા દ્વિતીયાયાં તતોઽર્થે નિર્મલા ચ સા ॥
કૃષ્ણસ્ય જન્મના વત્સ ત્રૈલોક્યં પાવિતં ભવેત્ ॥
નભસ્યેતેન નિર્દિષ્ટા નિર્મલા સા તિથિર્બુધૈઃ ॥
અગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદ આજ્યપાઃ સોમપાસ્તથા ॥
પિતૄન્પિતામહાન્પ્રેતસંચરાત્પ્રેતસંચરા ॥
પ્રેતાસ્તુ પિતરઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં તસ્યાં તુ સંચરઃ ॥
પુત્રપૌત્રૈસ્તુ દૌહિત્રૈઃ સ્વધામંત્રૈસ્તુ પૂજિતાઃ ॥
શ્રાદ્ધદાનમખૈસ્તૃપ્તા યાંત્યતઃ પ્રેતસંચરા ॥
મહાલયે તુ પ્રેતાનાં સંચારો ભુવિ દૃશ્યતે ॥
તેનૈષા પ્રેતસંચારા કીર્તિતા શિખિવાહન ॥
યમસ્ય ક્રિયતે પૂજા યતોઽસ્યાં પાવકે નરૈઃ ॥
તેનૈષા યામ્યકા પ્રોક્તા સત્યંસત્યં મયોદિતમ્ ॥
ઇતિ ।
સનત્કુમારસંહિતાયામ્-
અસ્યાં નિજગૃહે દેવિ ન ભોક્તવ્યં કદાચન ॥
યે ભુંજતે દુરાચારા નરકે તે પતંતિ ચ ॥
શ્રાવણે તુ પિતૃવ્યસ્ય કન્યાહસ્તેન ભોજનમ્ ॥
માતુલસ્ય સુતાહસ્તાદ્ભોક્તવ્યં ભાદ્રમાસકે ॥
પિતુર્ભ્રાતુઃ સ્વસુઃ કન્યે આશ્વિને તુ તયોઃ ક્રમાત્ ॥
અવશ્યં કાર્તિકે માસિ ભોક્તવ્યં ભગિનીકરાત્ ॥।૭ ઇતિ ॥