Skanda Purana · Chapter 1.9

//lomaśa uvāca//
ekadā tu sabhāmadhya āsthito devarāṭ svayam//
lokapālaiḥ parivṛto devaiśca ṛṣibhistathā

apsarogaṇasaṃvīto gaṃdharvaiśca puraskṛtaḥ//
upagīyamānavijayaḥ siddhavidyādharairapi

tadā śiṣyaiḥ parivṛto devarājaguruḥ sudhīḥ//
āgato'sau mahābhāgo bṛhaspati rudāradhīḥ

taṃ dṛṣṭvā sahasā devāḥ praṇemuḥ samupasthitāḥ//
iṃdropi dadṛśe tatra prāptaṃ vācaspatiṃ tadā

novāca kiṃciddurmedhāvaco mānupuraḥsaram//
nāhvānaṃ nāsanaṃ tasya na visarjanameva ca

śakraṃ pramattaṃ jñātvātha madādrājyasya durmatim//
tirodhānamanuprāpto bṛhaspatī ruṣānvitaḥ

gate devagurau tasminvimanaskā'bhavansurāḥ//
yakṣā nāgāḥ sagaṃdharvā ṛṣayo'pi tathā dvijāḥ

gāṃdharvasyā vasāne tu labdhasaṃjño hariḥ surān//
papraccha tvaritenavai kva gato hi mahātapāḥ

tadaiva nāradenoktaḥ śakro devādhipastathā//
tvayā kṛtā hyavajñā ca gurornastyatra saṃśayaḥ

guroravajñayā rājyaṃ gataṃ te balasūdana//
tasmātkṣamāpanīyo'sau sarvabhāvena hi tvayā

etacchrutvā vacastasya nāradasya mahātmanaḥ//
āsanātsahasotthāya taiḥ sarvaiḥ parivāritaḥ//
āgacchattvarayā śakro gurorgehamataṃdritaḥ

pṛṣṭvā tārāṃ praṇamyādau kva gato hi mahātapāḥ//
na jānāmītyuvācedaṃ tārā śakraṃ nirīkṣatī

tadā ciṃtānvito bhūtvā śakraḥ svagṛhamāvrajat//
etasminnaṃtare svarge hyaniṣṭāndbhutāni ca

abhavansarvaduḥkhārthe śakrasya ca mahātmanaḥ//
pātālasthena balinā jñātaṃ śakrasya ceṣṭitam

yayau daityaiḥ parivṛtaḥ pātālādamarāvatīm//
tadā yuddhamatīvāsīddevānāṃ dānavaiḥ saha

devāḥ parājitā daityai rājyaṃ śakrasya tatkṣaṇāt//
saṃprāptaṃ sakalaṃ tasya mūḍhasya ca durātmanaḥ

nītaṃ sarvaprayatnena pātālaṃ tvaritaṃ gatāḥ//
śukraprasādātte sarve tathā vijayino'bhavan

śakro'pi niḥśriko jāto devaistyaktastato bhṛśam//
devī tirodhānagatā babhūva kamalekṣaṇā

airāvato mahānāgastathaivoccaiḥśravā hayaḥ//
evamādīni ratnāni anekāni bahūnyapi//
nītāni sahasā daityairlobhādasādhuvṛttibhiḥ

puṇyabhāṃji ca tānyeva patitāni ca sāgare//
tadā sa vismayāviṣṭo balirāha guruṃ prati

devānnirjitya cāsmābhirānītāni bahūni ca//
ratnāni tu samudre'tha patitāni tadadbhutam

balestadvacanaṃ śrutvā uśanā pratyuvāca tam//
aśvamedhaśatenaiva surarājyaṃ bhaviṣyati//
dīkṣitasya na saṃdehastasmādbhokta sa eva ca

aśvamedhaṃ vinā kiṃcitsvargaṃ bhoktaṃ na pāryate

gurorvacanamājñāya tūṣṇīṃbhūto balistataḥ//
babhūva devaiḥ sārddhaṃ ca yathocitamakārayat

indropi śocyatāṃ prāpto jagāma parameṣṭhinam.//
vijñāpayāmāsa tathā sarvaṃ rājyabhayādikam

śakrasya vacanaṃ śrutvā parameṣṭhī uvāca ha

saṃmilitvā surānsarvāṃstvayā sākaṃ tvarānvitāḥ//
ārādhanārthaṃ gacchāmo viṣṇuṃ sarveśvareśvaram

tatheti gatvā te sarve śakrādyā lokapālakāḥ//
brahmāṇaṃ ca puraskṛtya taṭaṃ kṣīrārṇavasya ca//
prāpyopaviśya te sarve hariṃ stotuṃ pracakramuḥ

//brahmovāca//
devadeva jagānnātha surāsuranamaskṛta//
puṇyaślokāvyayānaṃta paramātmannamo'stu te

yajño'si yajñarūpo'si yajñāṃgo'si ramāpate//
tato'dya kṛpayā viṣṇo devānāṃ varado bhava

guroravajñayā cādya bhraṣṭarājyaḥ śatakratuḥ//
jātaḥ surarṣibhiḥ sākaṃ tasmādenaṃ samuddhara

//śrībhagavānuvāca//
dukokalajñayā sarvaṃ nasyatīti kimadbhutam//
ye pāpino hyadharmiṣṭhāḥ kevalaṃ viṣayātmakāḥ//
pitarau niṃditau yaiśca nirdaivātvena saṃśayaḥ

anena yatkṛtaṃ brahmansadyastatphalamāgatam//
karmaṇā cāsya śakrasya sarveṣāṃ saṃkaṭāgamaḥ

viparīto yadā kālaḥ puruṣasya bhavettadā//
bhūtamaitrīṃ prakurvaṃti sarvakāryārthasiddhaye

tena vai kāraṇeneṃdra madīyaṃ vacanaṃ kuru//
kāryahetostvayā kāryo daityaiḥ saha samāgamaḥ

evaṃ bhagavatādiṣṭaḥ śakraḥ paramabuddhimān//
amarāvatīṃ yayau hitvā sutalaṃ daivataiḥ saha

indraṃ samāgataṃ śrutvā iṃdraseno ruṣānvitaḥ//
babhūva saha sainyena haṃtukāmaḥ puraṃdaram

nāradena tadā daityā baliśca balināṃ varaḥ//
nivāritastadvadhācca vākyairuccāvacaistathā

ṛṣestasyaiva vacanāttyaktamanyurbalistadā//
babhūva saha sainyena āgato hi śatakratuḥ

indrasenena dṛṣṭo'sau lokapālaiḥ samāvṛtaḥ//
uvāca tvarayā yuktaḥ prahasanniva daityarāṭ

kasmādihāgataḥ śakra sutalaṃ prati kathyatām//
tasyaitadvacanaṃ śrutvā smayamāna uvācatam./ ९.४१ //
vayaṃ kaśyapadāyādā yūyaṃ sarve tathaiva ca//
yathā vayaṃ tathā yūyaṃ vigraho hi nirarthakaḥ

mama rājyaṃ kṣaṇenaiva nītaṃ daivavaśāttavayā//
tathā hyetāni tānyena ratnāni subahūnyapi//
gatāni tatkṣaṇādeva yatnānītāni vai tvayā

tasmādvimarśaḥ kartavyaḥ puruṣeṇa vipaścitā//
vimarśajjāyate jñānaṃ jñānānmokṣo bhaviṣyati

kiṃ tu me bata uktena jāne na ca tavāgrataḥ//
śaraṇārthī hyahaṃ prāptaḥ suraiḥ saha tavāṃtikam

etacchrutvā tu śakrasya vākyaṃ vākyavidāṃ varaḥ//
prahasyovāca matimāñchakraṃ prati vidāṃ varaḥ

tvamāgatosi deveṃdra kimarthaṃ tanna vedmayaham

śakrastadvacanaṃ śrutvā hyaśrupūrṇākulekṣaṇaḥ//
kiṃcinnovāca tatrainaṃ nārado vākyamabravīt

bale tvaṃ kiṃ na jānāsi kāryākāryavicāraṇām//
dharmo hi mahatāmeṣa śaraṇāgatapālanam

śaraṇāgataṃ ca vipraṃ ca rogiṇaṃ vṛddhameva ca//
yaetānna ca rakṣaṃti te vai brahmahaṇo narāḥ

śaraṇāgataśabdena āgatastava sannidhau//
saṃrakṣaṇāya yogyaśca tvayā nāstyatra saṃśayaḥ//
evamukto nāradena tadā daityapatiḥ svayam

vimṛśya parayā buddhyā kāryākāryavicāraṇām//
śakraṃ prapūjayāmāsa bahumānapuraḥsaram//
lokapālaiḥ sametaṃ ca tathā suragaṇaiḥ saha

pratyayārthaṃ ca sattvāni hyanekāni vratāni vai//
balipratyayabhūtāni sa cakāraḥ puraṃdaraḥ

evaṃ sa samayaṃ kṛtvā śakraḥ svārthaparāyaṇaḥ//
balinā saha cāvāsīdarthaśāstraparo mahān

evaṃ nivasatastasya sutale'pi śatakratoḥ//
vatsarā bahavo hyāsaṃstadā buddhimakalpayat//
saṃsmṛtya vacanaṃ viṣṇorvimṛśya ca punaḥpunaḥ

ekadā tu sabhāmadhya āsīno devarāṭ‌svayam//
uvāca prahasanvākyaṃ balimuddiśya nītimān

prāptavyāni tvayā vīra asmākaṃ ca tvayā bale//
gajādīni bahūnyeva ratnāni vividhāni ca

gatāni tatkṣaṇādeva sāgare patitāni vai//
prayatno hi prakartavyo hyasmābhistvayānvitaiḥ

teṣāṃ coddharaṇe daitya ratnānāmiha sāgarāt//
tarhi nirmathanaṃ kāryaṃ bhavatā kāryasiddhaye

baliḥ pravartitastena śakreṇa surasūdanaḥ//
uvāca śakraṃ tvaritaḥ kenedaṃ mathanaṃ bhavet

tadā nabhogatā vāṇī meghagaṃbhīraniḥsvanā//
uvāca devā daityāśca maṃthadhvaṃ kṣīrasāgaram

bhavatāṃ balavṛddhiśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ

maṃdaraṃ caiva maṃthānaṃ rajjuṃ kuruta vāsukim//
paścāddevāśca daityāśca melayitvā vimathyatām

nabhogatāṃ ca tāṃ vāṇīṃ niśamyātha tadāḥsurāḥ//
daityaiḥ sārddhaṃ tataḥ sarva udyamaṃ cakrurudyatāḥ

pātālānnirgatāḥ sarve tadā te'tha surāsurāḥ//
ājagmuratulaṃ sarve maṃdaraṃ parvatottamam

daityāśca koṭisaṃkhyākāstathā devā na saṃśayaḥ//
udyuktāḥ sahasā prā'yurmaṃdaraṃ kanakaprabham

saratnaṃ vartulākāraṃ sthūlaṃ caiva mahāprabham//
anekaratnasaṃvītaṃ nānādrumaniṣevitam

caṃdanaiḥ pārijātaiśca nāgapunnāgacaṃpakaiḥ//
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siṃhaśārdūlasevitam

mahāśailaṃ dṛṣṭvā te surasattamāḥ//
ūcuḥ prāṃjalayaḥ sarve tadā te surasattamāḥ

//devā ūcuḥ//
adre surā vayaṃ sarve vijñaptumiha cāgatāḥ//
tacchṛṇuṣva mahāśaila pareṣāmupakārakaḥ

evamuktastadā śailo davairdaityaiḥ sa maṃdaraḥ//
uvāca niḥsṛto bhūtvā paraṃ vigrahavānvacaḥ

tena rūpeṇa rūpī sa parvato maṃdarācalaḥ//
kimarthamāgatāḥ sarve matsamīpaṃ taducyatām

tadā baliruvācedaṃ prastāvasadṛśaṃ vacaḥ//
iṃdropi tvarayā yukto babhāṣe sūnṛtaṃ vacaḥ

asmābhiḥ saha kāryārthe bhava tvaṃ maṃdarācala//
amṛtotpādanārthe tvaṃ maṃthānaṃ bhava suvrata

tatheti matvā tadvākyaṃ devānāṃ kāryasiddhaye//
ūce devāsurāṃścedamindraṃ prati viśeṣataḥ

cheditau ca tvayā pakṣau vajreṇa śataparvaṇā//
gaṃtuṃ kathaṃ samartho'haṃ bhavatāṃ kāryasiddhaye

tadā devāsurāḥ sarve stūyamānā mahācalam//
utpāṭayeyuratulaṃ maṃdaraṃ ca tatodbhutam

kṣīrārṇavaṃ netukāmā hyaśaktāste tato'bhavan//
parvataḥ patitaḥ sadyo devadaityopari dhruvam

kecidbhagnā mṛtāḥ kecitkecinmūrchāparā bhavan//
parīvādaratāḥ kecitkecitkleśatvamāgatāḥ

evaṃ bhagnodyamā jātā asurāḥsuradānavāḥ//
cetanāṃ paramāṃ prāptāstuṣṭuvurjagadīśvaram

rakṣarakṣa mahāviṣṇo śaraṇāgatavatsala//
tvayā tatamidaṃ sarvaṃ jaṃgamājaṃgamaṃ ca yat

devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ prādurbhūto haristadā//
tāndṛṣṭvā sahasā viṣṇurgaruḍopari saṃsthitaḥ

līlayā parvataśreṣṭhamuttabhyāropayatkṣaṇāt//
garutmati tadā devaḥ sarveṣāmabhayaṃ dadau

tata utthāya tāndevānkṣīrosyottaraṃ taṭam//
nītvā taṃ parvataṃ vṛddhaṃ nikṣipyāpsu tato yayau

tadā sarve suragaṇāḥ svāgatya asuraiḥ saha//
vāsukiṃ ca samādāya cakrire samayaṃca tam

maṃthānaṃ maṃdaraṃ caiva vāsukiṃ rajjumeva ca//
kṛtvā surā'surāḥ sarve mamaṃthuḥ śrīrasāgaram

kṣīrābdhermathyamānasya parvato hi rasātalam//
gataḥ sa tatkṣaṇādeva kūrmo bhūtvā ramāpatiḥ//
uddhṛtastatkṣaṇādeva tadadbhutamivābhavat

bhrāmyamāṇastataḥ śailo noditaḥ suradānavaiḥ//
bhramamāṇo nirādhāro bodhaśceva guruṃ vinā

paramātmā tadā viṣṇurādhāro maṃdarasya ca//
dorbhiścaturbhiḥ saṃgṛhya mamaṃthābdhiṃ sukhāvaham

tadā surāsurāḥ sarve mamaṃthuḥ kṣīrasāgaram//
ekībhūtvā balenaivamatimātraṃ balotkaṭāḥ

pṛṣṭhakaṃṭhorujānvaṃtaḥ kamaṭhasya mahātmanaḥ//
tathāsau parvataśreṣṭho vajrasāramayo dṛḍhaḥ//
ubhayorgharṣaṇādeva vaḍavāgniḥ samutthitaḥ

halāhalaṃ ca saṃjātaṃ tadṝṣṭvā nāradena hi//
tato devānuvācedaṃ devarṣiramitadyutiḥ

na kāryaṃ mathanaṃ cābdherbhavadbhiradhunā'khilaiḥ//
prārthayadhvaṃ śivaṃ devāḥ sarve dakṣasya yājanam//
tadvismṛtiṃ ca voyātaṃ vīrabhadreṇa yatkṛtam

tasmācchivaḥ smaryatāṃ cāśu devāḥ paraḥ parāṇāmapi vā paraśca//
parātparaḥ paramānaṃdarūpo yogidhyeyo niṣprapaṃco hyarūpaḥ

te mathyamānāstvaritā devāḥ svātmārthasādhakāḥ//
abhilāṣaparāḥ sarve na śrṛṇvaṃti yato jaḍāḥ

upadeśaiśca bahubhirnopadeśyāḥ kadācana//
te rāgadveṣasaṃghātāḥ sarve śivaparāṅ‌mukhāḥ

kevalodyamasaṃvītā mamaṃthuḥ kṣīrasāgaram//
atinirmathanājjātaṃ kṣīrābdheścahalāhalam

trailokyadahane prauḍhaṃ prāptaṃ haṃtuṃ divaukasaḥ//
ata ūrdhvaṃ diśaḥ sarvā vyāptaṃ kṛtsnaṃ nabhastalam//
grasituṃ sarvabhūtānāṃ kālakūṭaṃ samabhyayāt

dṛṣṭvā bṛhaṃtaṃ svakarasthamojasā taṃ sarparājaṃ saha parvatena//
tatraiva hitvāpayayustadānīṃ palāyamānā hyasuraiḥ sametāḥ

tathaiva sarva ṛṣayo bhṛgvādyāḥ śataśāmyati//
dakṣasya yajanaṃ tena yathā jātaṃ tathābhavat

satyalokaṃ gatāḥ sarve bhuguṇā noditā bhṛśam//
vedavākyaiśca vividhaiḥ kālakūṭaṃ śataśastataḥ//
devā nāstyatra saṃdehaḥ satyaṃ satyaṃ vadāmi vaḥ

bhṛguṇoktaṃ vacaḥ śrutvā kālakūṭaviṣārdditāḥ//
satyalokaṃ samāsādya brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

tadā jājvalyamānaṃ vai kālakūṭaṃ prabhojjavalam//
dṛṣṭvā brahmātha tāndṛṣṭvā hyakarmajñānasurāsurān//
teṣāṃ śapitumārebhe nāradena nivāritaḥ

//brahmovāca//
akāryaṃ kiṃ kṛtaṃ devāḥ kasmātkṣobhoyamudyataḥ//
īśvarasya ca jāto'dya nānyathā mama bhāṣitam

tato devaiḥ parivṛto vedopaniṣadaistathā//
nānāgamaiḥ parivṛtaḥ kālakūṭabhayādyayau

tataściṃtānvitā devā idamūcuḥ parasparam//
avidyākāmasaṃvītāḥ kuryāmaḥ śaṃkaraṃ ca kam

brahmāṇaṃ ca puraskṛtya tadā devāstvarānvitāḥ//
vaikuṇṭhamāvrajansarve kālakūṭa bhayārdditāḥ

brahmādayaścarṣigaṇāśca tadā pareśaṃ viṣṇuṃ purāṇapuruṣaṃ prabhaviṣṇumīśam//
vaikuṇṭhamāśritamadhokṣajamādhavaṃ te sarve surāsuragaṇāḥ śaraṇaṃ prayātāḥ

tāvatpravṛddhaṃ sumahatkālakūṭaṃ samabhyayāt//
dagdhvādo brahmaṇo lokaṃ vaikuṇṭhaṃ ca dadāha vai

kālakūṭāgninā dagdho viṣṇuḥ sarvaguhāśayaḥ//
pārṣadaiḥ sahitaḥ sadyastamālasadṛśacchaviḥ

vaikuṇṭhaṃ ca sunīlaṃ ca sarvalokaiḥ samāvṛtam//
jalakalmaṣasaṃvītāḥ sarve lokāstadābhavan

aṣṭāvaraṇasaṃvītaṃ brahmāṃḍaṃ brahmaṇā saha//
bhasmībhūtaṃ cakārāśu jalakalmaṣamadbhutam

nobhūmirna jalaṃ cāgnirna vāyurna nabhastadā//
nāhaṃkāro na ca mahānmūlāvidyā tathaiva ca//
śivasya kopātsaṃjātaṃ tadā bhasmākulaṃ jagat

iti śrīskāṃde mahāpurāṇaṃ ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamamāheśvarakhaṇḍāntargate kedārakhaṇḍe navamo'dhyāyaḥ