Skanda Purana · Verses 1.7-2

// arjuna uvāca//
mahīsāgaramāhātmyamadbhutaṃ kīrtitaṃ tvayā//
vismayaḥ paramo mahyaṃ praharṣaścopajāyate

tadahaṃ vistarācchrotumidamicchāmi nārada//
kasya yajñe mahī glānā vahnitāpābhitāpitā

//nārada uvāca//
mahādākhyānamākhyāsye yathā jātā mahīnadī//
śrṛṇvannetāṃ kathāṃ puṇyāṃ puṇyamāpsyasi pāṃḍava

purābhūdbhūpatirbhūmāvindradyumna iti śrutaḥ//
vadānyaḥ sarvadharmajño mānyo mānayitā prabhuḥ

ucitajño vivekasya nivāso guṇasāgaraḥ//
na tadasti dharāpṛṣṭhe nagaraṃ grāmapattanam

tadīyapūrtadharmasya cihnena na yadaṃkitam//
kanyādānāni bahudhā brāhmeṇa vidhinā vyadhāt

bhūpālo'sau dadau dānamāsahasrāddhanārthinām//
daśamīdivase rātrau gajapṛṣṭhena dundubhiḥ

tāḍyate tatpure prātaḥ kāryamekādaśīvratam//
yajvanā tena bhūpena vicchinnaṃ somapāyinām

svaraṇairāstṛtā darbhairdvyaṃgulotsedhitā mahī//
gaṃgāyāṃ sikatā dhārā varṣato divi tārakāḥ

śakyā gaṇayituṃ prājñaistadīyaṃ sukṛtaṃ na tu//
īdṛśaiḥ sukṛtaireṣa tenaiva vapuṣā nṛpaḥ

dhāma prajāpateḥ prāpto vimānena kurūdvaha//
bubhuje sa tadā bhogāndurlabhānamarairapi

atha kalpaśatasyāṃte vyatīte taṃ mahīpatim//
prāha prajāpatiḥ sevāvasarāyātamātmanaḥ

//brahmovāca//
iṃdradyumna drutaṃ gaccha dharāpṛṣṭhaṃ nṛpottama//
na stātavyaṃ madīyedya loke kṣaṇamapi tvayā

//iṃdradyumna uvāca//
kasmādbrahmannito bhūmau māṃ preṣayasi samprati//
sati puṇye madīye tu bahule vada kāraṇam

//brahmovāca//
na puṇyaṃ kevalaṃ rājanguptaṃ svargasya sādhakam//
vinā niṣkalmaṣāṃ kīrti trilokītalavistṛtām

tava kīrtisamucchedaḥ sāṃprataṃ vasudhātale//
saṃjātaścirakālena gatvā tāṃ kuru nūtanām

yadi vāṃchā mahīpāla mama dhāmani saṃsthitau

//indradyumna uvāca//
madīyaṃ sukṛtaṃ brahmankathaṃ bhūmau bhavediti//
kiṃ kartavyaṃ mayā naitanmama cetasi tiṣṭhati

//brahmovāca//
balavāneṣa bhūpāla kālaḥ kalayati svayam

brahmāṃḍānyapi māṃ caiva gaṇanā kā bhavādṛśām//
tadetadeva manye'haṃ tava bhūpāla sāṃpratam

yatkīrtimātmano vyaktiṃ nītvābhyehi punardivam//
śuśruvāniti vācaṃ sa brahmaṇaḥ pṛthivīpatiḥ

paśyatisma tathātmānaṃ mahītalamupāgatam//
kāṃpilyanagare bhūyaḥ papracchātmānamātmanā

nagaraṃ sa tadā deśamaprākṣīditi vismitaḥ//
//janā ūcuḥ//
na jānīmo vayaṃ bhūpamiṃdradyumnaṃ na tatpuram

yattvaṃ pṛcchasi bho bhadra kañcitpṛccha cirāyuṣam//
//indradyumna uvāca//
kaḥ saṃprati dharāpṛṣṭhe cirāyuḥ prathito janāḥ

pṛthivījayarājyesminyatra prabūta mā ciram//
//janā ūcuḥ//
śrūyate naimiṣāraṇye saptakalpasmaro muniḥ

mārkaṃḍeya iti khyātastaṃ gatvā pṛccha saṃśayam//
tathopadiṣṭastairgatvā tatra taṃ munipuṃgavam

niśamya praṇipatyāha nṛpaḥ svahṛdayasthitam//
//iṃdradyumna uvāca//
cirāyurbhagavānbhūmau viśrutaḥ sāṃprataṃ tataḥ

pṛcchāmyahaṃ bhavānvetti iṃdradyumnaṃ nṛpaṃ na vā

//śrīmārkaṃḍeya uvāca//
saptakalpāntare nābhūtkopīṃdradyumnasaṃjñitaḥ//
bhūpāla kimahaṃ vacmi tavānyatpṛccha saṃśayam

sa nirāśastadākarṇya vaco bhūpognisādhane//
samudyogaṃ tadā cakre taṃ dṛṣṭvāha tadā muniḥ

//mārkaṃḍeya uvāca//
mā sāhasamidaṃ kārṣīrbhadra vācaṃ śrṛṇuṣva me//
eti jīvaṃtamānaṃdo naraṃ varṣaśatādapi

tatkaromi pratīkāraṃ tava duḥkhopaśāṃtaye//
śrṛṇu bhadra mamāstīha bako mitraṃ ciraṃtanaḥ

nāḍījaṃgha iti khyātaḥ sa tvā jñāsyatyasaṃśayam//
tasmādehi drutaṃ yāvadāvāṃ tatra vrajāvahe

paropakāraikaphalaṃ jīvitaṃ hi mahātmanām//
yadi jñāsyatyasaṃdigdhamiṃdradyumnaṃ sa vakṣyati

tau prasthitāviti tadā vipreṃdranṛpapuṃgavau//
himācalaṃ prati prītau nāḍījaṃghālayaṃ prati

bako'tha mitraṃ svaṃ vīkṣya cirakālādupāgatam//
mārkaṃḍeyaṃ yayau prītyutkaṃṭhitaḥ sammukhaṃ dvijaiḥ

kṛtasaṃvidabhūtpūrvaṃ kuśalasvāgatādinā//
papracchānaṃtaraṃ kāryaṃ vadāgamanakāraṇam

mārkaṃḍeyotha taṃ prāha bakaṃ prastutamīpsitam//
iṃdradyumnaṃ bhavānvetti bhūpālaṃ pṛthivītale

etasya mama mitrasya tena jñātena kāraṇam//
no vāyaṃ tyajati prāṇānpurā vahnipraveśanāt

etasya prāṇarakṣārthaṃ brūhi jānāsi cennṛpam

//naḍījaṃgha uvāca//
caturdaśa smarāmyasmi kalpānvipreṃdra sāṃpratam//
āstāṃ taddarśanaṃ vārtāmapi vā na smarāmyaham

iṃdradyumno mahīpālaḥ ko'pi nāsīnmahītale//
etāvanmātramevāhaṃ jānāmi dvijapuṃgava

//nārada uvāca//
tataḥ sa vismayāviṣṭastasyāyuriti śuśruvān//
papraccha rājā ko heturdānasya tapaso'tha vā//
yadāyurīdṛśaṃ dīrghaṃ saṃjātamiti vismitaḥ

//nāḍījaṃgha uvāca//
ghṛtakaṃbalamāhātmyānmama devasya śūlinaḥ//
dīrghamāyuridaṃ vipra śāpādbakavapuḥ śrṛṇu

purā janmanyahaṃ bālo brāhmaṇasyābhavaṃ bhuvi//
pārāśaryasagotrasya viśvarūpasya sanmuneḥ

bālako baka ityevaṃ pratīto'tipriyaḥ pituḥ//
capalo'tīva bālatve nisargādeva bhadraka

atha mārakataṃ liṃgaṃ devatāvasarātpituḥ//
cāpalyādvālabhāvāccāpahṛtya nihitaṃ mayā

ghṛtasya kuṃbhe saṃkrāṃtau makarasyottarāyaṇe//
atha prātarvyatītāyāṃ niśi yāvatpitā mama

nirmālyāpanayaṃ cakre tāvacchūnyaṃ śivālayam//
niśamya kāṃdiśīko māṃ papraccha madhurasvaram

vatsa kva nu tvayā liṃgaṃ nūnaṃ vinihitaṃ vada//
dāsyāmi vāṃchitaṃ yatte bhakṣyamanyattavepsitam

tato mayā bālabhāvādbhakṣyalubdhena tatpituḥ//
ghṛtakuṃbhāṃtarākṛṣya bhadraliṃgaṃ samarpitam

atha kāle tu saṃprāpte pramīto'haṃ nṛpālaye//
jāto jātismārastāvadānartādhipateḥ sutaḥ

ghṛtakaṃbalamāhātmyānmakarasthe divākare//
api bālyādavajñānātsaṃyogād‌ghṛtaliṃgayoḥ

tataḥ saṃsthāpitaṃ liṃgaṃ prāgjanma smaratā mayā//
tataḥ prabhṛti liṃgāni ghṛtenācchādayāmyaham

pitṛpaitāmahaṃ prāpya rājyaṃ śaktyanurūpataḥ//
tataḥ prasanno bhagavānpārvatīpatirāha mām

pūrvajanmani tuṣṭo'haṃ ghṛtakaṃbalapūjayā//
prayacchāmyasmi ta rājyamadhunābhimataṃ vṛṇu

tato mayā vṛtaḥ prādādgāṇapatyaṃ madīpsitam//
kailāse māṃ śivo nityaṃ saṃtuṣṭaḥ prāha ceti ca

tenaiva hi śarireṇa praṇataṃ purataḥ sthitam//
adyaprabhṛti saṃkrāṃtau makarasyāparopi yaḥ

ghṛtena pūjāṃ kartāsau bhāvī mama gaṇaḥ sphuṭam//
ityuktvā māṃ śivo bhadra gaṇakoṭīśvaraṃ vyadhāt

pratīpapālakaṃnāma saṃsthitaṃ śivaśāsanam//
tataḥ kāmādibhiḥ ṣaḍbhiḥ padaiścaṃkramaṇātmikām

nisargacapalāṃ prāpya bhramarīmiva tāṃ śriyam//
naivālamabhavaṃ tasyā dhāraṇe daivayogataḥ

vicacāra tadā mattaḥ kilāhaṃ vāraṇo yathā//
kṛtyākṛtyavicāreṇa vimukto'tīva garvitaḥ

vidyāmabhijanaṃ lakṣmīṃ prāpya nīcanaro yathā//
āpadāṃ pātratāmeti siṃdhūnāmiva sāgaraḥ

atha kāle vyatikrāṃte kiyanmātre yadṛcchayā//
vicarannagamaṃ śailaṃ himānīruddhakaṃdaram

tapasyati munistatra gālavo bhāryayā saha//
sadaiva tīvratapasā kṛśo dhamanisaṃtataḥ

brāhmaṇasya hi dehoyaṃ naivaihikaphalapriyaḥ//
kṛcchrāya tapase ceha pretyānaṃtasukhāya ca

tasya bhāryā'tirūpeṇa vijigye viśvavarṇinī//
tanvī śyāmā mṛgākṣī sā pīnonnatapayodharā

haṃsagadgadasaṃbhāṣā mattamātaṃgagāminī//
vistīrṇajaghanā madhye kṣāmā dīrghaśiroruhā

nimnanābhirvidhātraiṣā nirmitā saṃdidṛkṣuṇā//
vikīrṇamiva sauṃdaryamekapātramiva sthitam

tato'vinītastāṃ vīkṣya bhadra gālavavallabhām//
ahamāsaṃ śaravrātaistāḍitaḥ puṣpadhanvinā//
vivekino'pi munayastāvadeva vivekinaḥ

yāvanna hariṇākṣīṇāmapāṃgavivarekṣitāḥ//
mayā vyavasitaṃ citte tadānīṃ tāṃ jihīrṣuṇā

iti ceti hariṣyāmi tapasā rakṣitāṃ muneḥ//
asyāḥ kṛte yadi śapenmunistatra parābhavaḥ

mama bhāvī bhavedeṣā bhāryā mṛtyurutāpi me//
tasmācchiṣyo bhavāmyasya śuśrūṣānirato muneḥ

prāpyāṃtaraṃ hariṣyāmi nāsya yogyeyamaṃganā//
iti vyavasya vidyārthimūrtimāsthāya gālavam

namaskṛtya vaco'vocamiti bhāvyarthanoditaḥ//
tathā matistathā mitraṃ vyavasāyastathā nṛṇām

bhavedavaśyaṃ tadbhāvi yathā puṃbhiḥ purā kṛtam//
vivekavairāgyayuto bhagavaṃstvāsamupasthitaḥ

śiṣyo'haṃ bhavatā pāṭhyaṃ karṇadhāraṃ mahāmunim//
apārapāradaṃ viṣṇuṃ vipramūrtimupāśritam

namasye cetanaṃ brahmā pratyakṣaṃ gālavākhyayā//
avidyākṛṣṇasarpeṇa daṣṭaṃ tadviṣapīḍitam

upadeśamahāmaṃtrairmāṃ jāṃgulika jīvaya//
mahāmohamahā vṛkṣo hṛdyāvāpasamutthitaḥ

tvadvākyatīkṣṇadhāreṇa kuṭhāreṇa kṣayaṃ vrajet//
apavargapathavyāpī mūḍhasaṃsargasecanaḥ

chidyatāṃ sūtradhāreṇa vidyāparaśunādhunā//
bhajāmi tava śiṣyo'haṃ varivasyāparaściram

samiddarbhānmūlaphalaṃ dārūṇi jalameva ca//
āhariṣye'nugṛhṇīṣva vinītaṃ māmupasthitam

itthaṃ purā bakābhikhyaṃ bakavṛttimupāśritam//
tadā''rjave kṛtamatiranujagrāha māṃ muniḥ

tato'tīva vinīto'haṃ bhūtvā taṃ brāhmaṇīyutam//
viśvāsanāya sudṛḍhaṃ toṣayāmi dinedine

sa ca jānanmuniḥ patnīṃ pātrabhūtāmaviśvasan//
strīcaritravidaṃke tāṃ vidhāya svapiti dvijaḥ

athānyasmindine sābhūdbrāhmaṇyatha rajasvalā//
taddūraśāyinī rātrau viśvāsānme tapasvinī

idamantaramityaṃtarviciṃtyāhaṃ praharṣitaḥ//
malimlucākṛtirbhūtvā niśīthe tāmathāharam

vilalāpa tadā bālā hriyamāṇā mayoccakaiḥ//
maivaṃ maivamiti jñātvā māṃ svareṇābravīnmunim

bakavṛttirayaṃ duṣṭo dharmakaṃcukamāśritaḥ//
harate māṃ durācārastasmāttvaṃ trāhi gālava

tava śiṣyaḥ purā bhūtvā kopveṣodya malimlucaḥ//
māṃ jihīrṣati tadrakṣa śaraṇya śaraṇaṃ bhava

tadvākyasamakālaṃ sa prabuddho gālavo muniḥ//
tiṣṭhatiṣṭheti māmuktvā gatistambhaṃ vyadhānmama

tataścitrākṛtirahaṃ stambhito muninā'bhavam//
vrīḍitaṃ praviśāmīva svāṃgāni kila lajjayā

tataḥ prakupitaḥ prāha māmabhyetyātha gālavaḥ//
tadvajraduḥsahaṃ vākyaṃ yenāhamabhavaṃ bakaḥ

//gālava uvāca//
bakavṛttimupāśritya vaṃcito'haṃ yatastvayā//
tasmādbakastvaṃ bhavitā cirakālaṃ narādhama

iti śapto'hamabhavaṃ muninā'dharmamāśritaḥ//
paradāropasevārthamanarthamimamāgataḥ

na hīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiṃcana vidyate//
yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam

tataḥ satī sā matsparśadūṣitāṃgī tapasvinī//
mayā vimuktā snātvā māṃ tathaivānuśaśāpa ha

evaṃ tābhyāmahaṃ śapto hyaśvatthaparṇavadbhayāt//
kaṃpamānaḥ praṇamyobhāvavocaṃ tatra dampatī

gaṇo'hamīśvarasyaiva durvinītataro yuvām//
nirodhamevaṃ kurutaṃ bhagavaṃtāvanugraham

vāci kṣuro nāvanītaṃ hṛdayaṃ hi dvijanmanām//
prakupyaṃti prasīdaṃti kṣaṇenāpi prasāditāḥ

tvayi vipratipannasya tvameva śaraṇaṃ mama//
bhūmau skhalitapādānāṃ bhūmirevāvalaṃbanam

gaṇādhipatyamapi me jātaṃ paribhavāspadam//
viṣadaṃtā hi jāyante durvinītasya sampadaḥ

vidureṣyaddhiyā'pāyaṃ parato'nye vivekinaḥ//
naivobhayaṃ vidurnīcā vinā'nubhavamātmanaḥ

durvīnītaḥ śriyaṃ prāpya vidyāmaiśvaryameva vā//
na tiṣṭhati ciraṃ sthāne yathāhaṃ madagarvitaḥ

vidyāmado dhanamadastṛtīyo'bhijano madaḥ//
ete madā madāṃdhānāmeta eva satāṃ damāḥ

nodarkaśālinī buddhiryeṣāmavijitātmanām//
taiḥ śriyaścapalā vācyaṃ nīyaṃte mādṛśairjanaiḥ

tatprasīda muniśreṣṭha śāpāṃtaṃ me'dhunā kuru//
durvinīteṣvapi sadā kṣamācārā hi sādhavaḥ

itthaṃ vacasi vijñapte vinītenāpi vai mayā//
prasādapravaṇo bhūtvā śāpāṃtaṃ me tadā vyadhāt

//gālava uvāca//
channakīrtisamuddhārasahāyastvaṃ bhaviṣyasi//
yadendradyumnabhūpasya tadā mokṣamavāpsyasi

ityahaṃ muniśāpena tadāprabhṛti parvate//
himācale bako bhūtvā kāśyapeyo vasāmi ca

rājyaṃ cirāyuriti me ghṛtakambalasya jātismaratvamadhunāpi tathānu bhāvān//
śāpādbakatvamabhavanmunigālavasya tadbhadra sarvamuditaṃ bhavatādya pṛṣṭam

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe mahīprādurbhāve saptamo'dhyāyaḥ