Skanda Purana · Verses 1.6-2

//śrīnārada uvāca//
iti śrutvā phālgunāhaṃ romāṃcapulakīkṛtaḥ//
svarūpaṃ prakaṭīkṛtya brāhmaṇānidamabravam

aho dhanyaḥ pitāsmākaṃ yasya sṛṣṭasya pālakāḥ//
yuṣmadvidhā brāhmaṇeṃdrāḥ satyamāha purā hariḥ

matto'pyanaṃtātparataḥ parasmātsamastabhūtādhipaterna kiṃcit//
teṣāṃ kimusyāditareṇa yeṣāṃ dvijeśvarāṇāṃ mama mārgavādinām

tatsarvathādyā dhanyo'smi saṃprāptaṃ janmanaḥ phalam//
yadbhavanto mayā dṛṣṭāḥ pāpopadravavarjitāḥ

tataste sahasotthāya śātātapapurogamāḥ//
arghyapādyādisatkāraiḥ pūjayāmāsurmāṃ dvijāḥ

proktavantaśca māṃ pārtha vacaḥ sādhujano citam//
dhanyā vayaṃ hi devarṣe tvamasmānyadihāgataḥ

kuto vā''gamanaṃ tubhyaṃ gantavyaṃ vā kva sāṃpratam//
atrāpyāgamane kāryamucyatāṃ munisattama

śrutvā prītikaraṃ vākyaṃ dvijānāmiti pāṃḍava//
pratyavocaṃ munīndrāṃstāñchrūyatāṃ dvijasattamāḥ

ahaṃ hi brahmaṇo vākyādviprāṇāṃ sthānakaṃ śubham//
dātukāmo mahātīrthe mahīsāgarasaṃgame

parīkṣanbrāhmaṇānatra prāpto yūyaṃ parīkṣitāḥ//
ahaṃ vaḥ sthāyiṣyāmi cānujānīta taddvijāḥ

evamukto vilokyaiva dvijāñchātātapo'bravīt//
devānāmapi duṣprāpyaṃ satyaṃ nārada bhāratam

kiṃ punaścāpi tatraiva mahī sāgarasaṃgamaḥ//
yatra snāto mahātīrthaphalaṃ sarvamupāśnute

punareko mahāndoṣo bibhīmo nitarāṃ yataḥ//
tatra caurāḥ subahavo nirghṛṇāḥ priyasāhasāḥ

sparśeṣu ṣoḍaśaṃ caikaviṃśaṃ gṛhṇaṃti no dhanam//
dhanena tena hīnānāṃ kīdṛśaṃ janma no bhavet

varaṃ bubhukṣayā vāso mā caurakaragā vayam//
//arjuna uvāca//
adbhutaṃ varṇyate vipra ke hi caurāḥ prakīrtitāḥ

kiṃ dhanaṃ ca haraṃtyete yebhyo bibhyati brāhmaṇāḥ//
//nārada uvāca//
kāmakrodhādayaścaurāstapa eva dhanaṃ tathā

tasyāpahārabhītāste māmūcuriti brāhmaṇāḥ//
tānahaṃ prābravaṃ paścādvi jānīta dvijottamāḥ

jāgratāṃ tu manuṣyāṇāṃ caurāḥ kurvaṃti kiṃ khalāḥ//
bhayabhītaścālasaśca tathā cāśucireva yaḥ

tena kiṃ nāma saṃsādhyaṃ bhūmistaṃ grasate naram

//śātātapa uvāca//
vayaṃ caurabhayādbhītāste haraṃti dhanaṃ mahat//
kartuṃ tadā kathaṃ śakyamaṃga jāgaraṇaṃ tathā

khalāścaurā gatāḥ kvāpi tato natvā''gatā vayam//
tasmāsarvaṃ saṃtyajāmo bhayabhītā vayaṃ mune

pratigrahaśca vai ghoraḥ ṣaṣṭhāṃ'śaphaladastathā//
evaṃ bruvati tasmiṃśca hārītonāma cābravīt

mūḍhabuddhyā hi ko nāma mahīsāgarasaṃgamam//
tyajecca yatra mokṣaśca svargaśca karago'tha vā

kalāpādiṣu grāmeṣu ko vaseta vicakṣaṇaḥ//
yadi vāsaḥ stambhatīrthe kṣaṇārdhamapi labhyate

bhayaṃ ca caurajaṃ sarvaṃ kiṃ kariṣyati tatra na//
kumāranāthaṃ manasi pālakaṃ kurvatāṃ dṛḍham

sāhasaṃ ca vinā bhūtirna kathaṃcana prāpyate//
tasmānnārada tatrāhamāyāsye tava vākyataḥ

ṣaḍviṃśatisahasrāṇi brāhmaṇā me parigrahe//
ṣaṭkarmaniratāḥ śuddhā lobhadambhavivarjitāḥ

taiḥ sārdhamāgamiṣyāmi mamedaṃ matamuttamam//
ityukte vacane tāṃśca kṛtvāhaṃ daṃḍamūrdhani

nivṛttaḥ sahasā pārtha khecaro'timudānvitaḥ//
śatayojanamātraṃ tu himamārgamatītya ca

kedāraṃ samupāyāto yuktastairdvijasattamaiḥ//
ākāśena suśakyaśca bilenātha sa deśakaḥ

atikrāṃtuṃ nānyathā ca tathā skaṃdaprasādataḥ

//arjuna uvāca//
kva kalāpaṃ ca tadgrāmaṃ kathaṃ śakyaṃ bilena ca//
kathaṃ skaṃdaprasādaḥ syādetanme brūhi nārada

//nārada uvāca//
kedārāddhimasaṃyuktaṃ yojanānāṃ śataṃ smṛtam//
tadaṃte yojanaśataṃ vistṛtaṃ tatkalāpakam

tadaṃte yojanaśataṃ vāsukārṇava mucyate//
śatayojanamātraḥ sa bhūmisvargastataḥ smṛtaḥ

bilena ca yathā śakyaṃ gaṃtuṃ tatra śrṛṇuṣva tat//
nirannaṃ vai nirudakaṃ devamārādhayedguham

dakṣiṇāyāṃ diśi tato niṣpāpaṃ manyate yadā//
tadā guho'sya svapne gaccheti bhārata

tato guhātpaścimato bilamasti bṛhattaram//
tatra praviśya gaṃtavyaṃ kramāṇāṃ śatasaptakam

tatra mārakataṃ liṃgamasti sūryasamaprabham//
tadagre mṛttikā cāsti svarṇavarṇā sunirmalā

namaskṛtya ca talliṃgaṃ gṛhītvā mṛttikāṃ ca tām//
āgaṃtavyaṃ staṃbhatīrthe samārādhya kumārakam

kolaṃ vā kūpato grāhyaṃ bhūtāyāṃ niśi tajjalam//
tenodakena mṛttikayā kṛtvā netradvayāñjanam

udvartanaṃ ca dehasya kadācitṣaṣṭime pade//
netrāṃjanaprabhāvācca bilaṃ paśyati śobhanam

tanmadhyena tato yāti gātrodvarttaprabhāvataḥ//
kārīṣairnāma cātyugrairbhakṣyate naiva kīṭakaiḥ

bilamadhye ca saṃpaśyansiddhānbhāskarasannibhān//
yātyevaṃ yātyasau pārtha kalāpaṃ grāmamuttamam

tatra varṣasahasrāṇi catvāryāyuḥprakīrtitam//
phalānāṃ bhojanaṃ ca syātpunaḥ puṇyaṃ ca nārjjayet

ityetatkathitaṃ tubhyamataścābhūcchṛṇuṣva tat//
tapaḥ sāmarthyataḥ sūkṣmāndaṇḍasyāgre nidhāya tān

dvijānahaṃ samāyāto mahīsāgarasaṃgamam

tadottārya mayā muktāstīre puṇyajalāśaye//
tato mayā kṛtaṃ snānaṃ saha tairdvijasattamaiḥ

niḥśeṣadoṣadāvāgnau mahīsāgarasaṃgame//
pitṝṇāṃ devatānāṃ ca kṛtvā tarpaṇasatkriyāḥ

japamānāḥ paraṃ japyaṃ niviṣṭāḥ saṃgame vayam//
bhāskaraṃ samavekṣaṃtaściṃtayaṃto hariṃ hṛdi

tasmiṃścaivāṃtare pārtha devāḥ śakrapurogamāḥ//
ādityādyā grahāḥ sarve lokapālāśca saṃgatāḥ

devānāṃ yonayo hyaṣṭau gaṃdharvāpsarasāṃ gaṇāḥ//
mahotsave tatastasmingītavāditra uttame

pādaprakṣālanaṃ kartuṃ viprāṇāmudyatastvaham//
tasminkāle cāśrṛṇavamahamātithyavākyatām

sāmadhvanisamāyuktāṃ tṛtīyasvaranāditām//
atīva manaso ramyāṃ śiva bhaktimivottamām

viprairutthāya saṃpṛṣṭaḥ kastvaṃ vipra kva cāgataḥ//
kiṃ vā prārthayase brūhi yatte manasi rocate

//vipra uvāca//
muniḥ kapilanāmāhaṃ nāradāya nivedyatām//
āgataḥ prārthanāyaiva tacchrutvāhamathābravam

dhanyohaṃ yadihāyātaḥ kapila tvaṃ mahāmune//
nāstyadeyaṃ tavāsmābhiḥ pātraṃ nāsti tavādhikam

//kapila uvāca//
brahmaputra tvayā deyaṃ yadi me tvaṃ śrṛṇuṣva tat//
aṣṭau viprasahasrāṇi mama dehīti nārada

bhūmidānaṃ kariṣyāmi kalāpagrāmavāsinām//
brāhmaṇānāmahaṃ caiṣāṃ tadidaṃ kriyatāṃ vibho

tato mayā pratijñātamevamastu mahāmune//
tvayāpi kriyatāṃ sthānaṃ kāpilaṃ kapilottamam

śrāddhe vā prāptakāle vā hyatithirvimukhībhavet//
yasyāśramamupāyātasyasya sarvaṃ hi niṣphalam

sa gacchedrauravām̐llokānyo'tithiṃ nābhipūjayet//
atithiḥ pūjito yena sa devairapi pūjyate

dānairyajñaista tastasminbhojitaḥ kapilo muniḥ//
tato mahāmuniḥ śrīmānhārīto hvayitastadā

pādaprakṣālanārthāya siddhadevasamāgame//
hārītaśca puraskṛtya vāmapādaṃ tadā sthitaḥ

tato hāso mahāñjajñe siddhāpsaraḥ suparvaṇām//
viciṃtya bahudhā pṛthvīṃ sādhu sādhukṛtā dvijāḥ

tato mamāpi manasi śokavego mahānabhūt//
satyāṃ caiva tathā mene gāthāṃ pūrvabudheritām

sarveṣvapi ca kāryeṣu hetiśabdo vigarhitaḥ//
kurvatāmatikāryāṇi śilāpāto dhruvaṃ bhavet

tatohamabraṃvaṃ viprānyūyaṃ mūrkhā bhaviṣyatha//
dhanadhānyālpasaṃyuktā dāridryakalilāvṛtāḥ

evamukte prahasyaiva hārītaḥ prābravīdidam//
tavaiveyaṃ mune hāniryadasmāñchapate bhavān

kaḥ śāpo dīyate tubhyaṃ śāpoyamayameva te//
tato vimṛśya bhūyo'habravaṃ kimahaṃdvija

tathāvidhasya bhavato vāmapādapradānataḥ

//hārīta uvāca//
śrṛṇu tatkāraṇaṃ dhīmañchūnyatā me yato bhavet

iti ciṃtayataścitte hā duḥkho'yaṃ pratigrahaḥ//
pratigraheṇa viprāṇāṃ brāhmyaṃ tejo hi śāmyati

mahādānaṃ hi gṛhṇāno brāhmaṇaḥ svaṃ śubhaṃ hi yat//
dadāti dāturdātā ca aśubhaṃ yacchati svakam

dātā pratigrahītā ca vacanaṃ hi parasparam//
manyate'dhaḥkaro yasya so'lpabuddhiḥ prahīyate

iti ciṃtayato mahyaṃ śūnyatābhūddhi nārada//
nidrārtaśca bhayārtaśca kāmārtaḥ śokapīḍitaḥ

hṛtasvaścānyacittaśca śūnyāhyete bhavaṃti ca//
tadeṣu matimānkopaṃ na kurvīta yadi tvayā

kṛtaḥ kopastatastubhyamevaṃ hāniriyaṃ mune//
tatastāpānvitaścāhaṃ tānvi prānabravaṃ punaḥ

dhiṅmāmastu ca durbuddhimavimṛśyārthakāriṇam//
kurvatāmavimṛśyaiva tatkimasti na yadbhavet

sahasā na kriyāṃ kuryātpadametanmahāpadām//
vimṛśyakāriṇaṃ dhīraṃ vṛṇate sarvasaṃpadaḥ

satyamāha mahābuddhiścirakārī purā hi saḥ//
purā hi brāhmaṇaḥ kaścitprakhyātoṃ girasāṃ kule

cirakāri mahāprājño gautamasyābhavatsutaḥ//
cireṇa sarvakāryāṇi yo vimṛśya prapadyate

cirakāryābhisaṃpateścirakārī tathocyate//
alasagrahaṇaṃ prāpto durmedhāvī tathocyate

buddhilāghavayuktena janenādīrghadarśinā//
vyabhicāreṇa kasminsa vyatikramyā parānsutān

pitroktaḥ kupitenātha jahīmāṃ jananīmiti//
sa tatheti cireṇoktaḥ svabhāvāccirakārakaḥ

vimṛśya cirakāritvācciṃ tayāmāsa vai ciram//
piturājñāṃ kathaṃ kuryāṃ na hanyāṃ mātaraṃ katham

kathaṃ dharmacchalenāsminnimajjeyamasādhuvat//
piturājñā paro dharmo hyadharmo mātṛrakṣaṇam

asvataṃtraṃ ca putratvaṃ kiṃ tu māṃ nātra pīḍayet//
striyaṃ hatvā mātaraṃ ca ko hi jātu sukhī bhavet

pitaraṃ cāpyavajñāya kaḥ pratiṣṭhāmavāpnuyāt//
anavajñā pituryuktā yuktaṃ mātuśca rakṣaṇam

kṣamāyogyāvubhāvetau nātivarteta vai katham//
pitā hyātmānamādhatte jāyāyāṃ jajñivāniti

śīlacāritragotrasya dhāraṇārthaṃ kulasya ca//
so'hamātmā svayaṃ pitrā putratve parikalpitaḥ

jātakarmaṇi yatprāha pitā yaccopakarmaṇi//
paryāptaḥ sa dṛḍhīkāraḥ piturgauravalipsayā

śarīrādīni deyāni pitā tvekaḥ prayaccati//
tasmātpiturvacaḥ kāryaṃ na vicāryaṃ kathaṃcana

pātakānyapi cūryaṃte piturvacanakāriṇaḥ//
pitā svargaḥ pitā dharmaḥ pitā paramakaṃ tapaḥ

pitari prītimāpanne sarvāḥ prīṇaṃti devatāḥ//
āśiṣastā bhajaṃtyenaṃ puruṣaṃ prāha yāḥ pitā

niṣkṛtiḥ sarvapāpānāṃ pitā yadabhinaṃdati//
mucyate baṃdhanātpuṣpaṃ phalaṃ vṛṃtātpramucyate

kliśyannapi sutaḥ snehaṃ pitā snehaṃ na muṃcati//
etadviciṃtyataṃ tāvatputrasya pitṛgauravam

pitā nālpataraṃ sthānaṃ ciṃtayiṣyāmi mātaram//
yo hyayaṃ mayi saṃghāto martyatve pāṃcabhautikaḥ

asya me jananī hetuḥ pāvakasya yathāraṇiḥ//
mātā dehāraṇiḥ puṃsaḥ sarvasyārthasya nirvṛtiḥ

mātṛlābhe sanāthatvamanāthatvaṃ viparyaye//
na sa śocati nāpyenaṃ sthāvaryamapi karṣati

śriyā hīno'pi yo gehe aṃbeti pratipadyate//
putrapautrasamāpanno jananīṃ yaḥ samāśritaḥ

api varṣaśatasyāṃte sa dvihāyanavaccaret//
samarthaṃ vā'samarthaṃ vā kṛśaṃ vāpyakṛśaṃ tathā

rakṣayecca sutaṃ mātā nānyaḥ poṣyavidhānataḥ//
tadā sa vṛddho bhavati tadā bhavati duḥkhitaḥ

tadā śunyaṃ jagattasya yadā mātrā viyujyate//
nāsti mātṛsamā cchāyā nāsti mātṛsamā gatiḥ

nāsti mātṛsamaṃ trāṇaṃ nāsti mātṛsamā prapā//
kukṣisaṃdhāraṇāddhātrī jananājjananī tathā

aṃgānāṃ vardhanādaṃbā vīrasūtve ca vīrasūḥ//
śiśoḥ śuśrūṣaṇācchvaśrūrmātā syānmānanāttathā

devatānāṃ samāvāpamekatvaṃ pitaraṃ viduḥ
martyānāṃ devatānāṃ ca pūgo nātyeti mātaram

patitā guravastyājyā mātā ca na kathaṃcana//
garbhadhāraṇapoṣābhyāṃ tena mātā garīyasī

evaṃ sa kauśikītīre baliṃ rājānamīkṣatīm//
strīvṛttiṃ cirakālatvāddhantuṃ diṣṭaḥ svamātaram

vimṛśya cirakālaṃ hi ciṃtāṃtaṃ nābhyapadyata//
etasminnaṃtare śakro rūpamāsthitaḥ

gāyangākhāmupāyātaḥ pitustasyāśramāṃtike//
anṛnā hi striyaḥ sarvāḥ sūtrakāro yadabravīt

atastābhyaḥ phalaṃ grāhyaṃ na syāddoṣekṣaṇaḥ sudhīḥ//
iti śrutvā tamānarca medhātithirudāradhīḥ

duḥkhitaściṃtayanprāpto bhṛśamaśrūṇi vartayan//
aho'hamīrṣyayākṣipto magno'haṃ duḥkhasāgare

hatvā nārīṃ ca sādhvīṃ ca ko nu māṃ tārayiṣyati//
satvareṇa mayājñaptaścirakārī hyudāradhīḥ

yadyayaṃ cirakārī syātsa māṃ trāyeta pātakāt//
cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika

yadadya cirakārī tvaṃ tato'si cirakārikaḥ//
trāhi māṃ mātaraṃ caiva tapo yaccārjitaṃ mayā

ātmānaṃ pātake viṣṭaṃ śubhāhva cirakārika//
evaṃ sa duḥkhitaḥ prāpto gautamo'ciṃtayattadā

cirakārikaṃ dadarśātha putraṃ māturupāṃtike//
cirakārī tu pitaraṃ dṛṣṭvā paramaduḥkhitaḥ

śastraṃ tyaktvā sthito mūrdhnā prasādāyopacakrame//
medhātithiḥ sutaṃ dṛṣṭvā śirasā patitaṃ bhuvi

patnīṃ caiva tu jīvaṃtīṃ parāmabhyagamanmudam//
hanyāditi na sā veda śastrapāṇau sthite sute

buddhirāsītsutaṃ dṛṣṭvā pituścaraṇayornatam//
śastragrahaṇacāpalyaṃ saṃvṛṇoti bhayāditi

tataḥ pitrā ciraṃ smṛtvā ciraṃ cāghrāya mūrdhani//
ciraṃ dorbhyāṃ pariṣvajya ciraṃjīvetyu dāhṛtaḥ

ciraṃ mudānvitaḥ putraṃ medhātithirathābravīt//
cirakārika bhadraṃ te cirakārī bhavecciram

cirāya yatkṛtaṃ saumya ciramasmin duḥkhitaḥ//
gāthāścāpyabravīdvidvāngautamo munisattamaḥ

cireṇa maṃtraṃ saṃdhīyāccirema ca kṛtaṃ tyajet//
cireṇa vihataṃ mitraṃ ciraṃ dhāraṇamarhati

roge darpe ca māne ca drohe pāpe ca karmaṇi//
apriye caiva kartavye cirakārī praśasyate

baṃdhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhṛtyānāṃ strījanasya ca//
avyakteṣvaparādheṣu cirakārī praśasyate

ciraṃ dharmānniṣeveta kuryāccānveṣaṇaṃ ciram//
ciramanvāsya viduṣaściramiṣṭānupāsya ca

ciraṃ vinīya cātmānaṃ ciraṃ yātyanavajñatām//
bruvataśca parasyāpi vākyaṃ dharmopasaṃhitam

ciraṃ pṛcchecca śrṛṇuyācciraṃ na paribhūyate//
dharme śatrau śastrahaste pātre ca nikaṭasthite

bhaye ca sādhupūjāyāṃ cirakārī na śasyate//
evamuktvā putrabhāryāsahitaḥ prāpya cāśramam

tataściramupāsyātha divaṃ yātiściraṃ muniḥ//
vayaṃ tvevaṃ bruvanto'pi mohenaivaṃ pratāritāḥ

kalau ca bhavatāṃ viprā macchāpo nipatiṣyati//
kecitsadā bhaviṣyaṃti viprāḥ sarvaguṇairyutāḥ

pādaprakṣālanaṃ kṛtvā tato'haṃ dharmavarmaṇaḥ//
samīpe sākṣiṇo devānkṛtvā saṃkalpamācaram

kāṃcanairarnopradānaiśca gṛhadānairdhanādibhiḥ//
bhāryābhūṣaṇavastraiśca kṛtārthā brāhmaṇāḥ kṛtāḥ

tataḥ karaṃ samudyamya prāhendro devasaṃgame//
harāṃgaruddhavāmārddha yāvaddevī gireḥ sutā

gaṇādhīśo vayaṃ yāvadyāvattribhuvanaṃ tvidam//
tāvannandyādide sthānaṃ nāradasthāpitaṃ surāḥ

brahmaśāpo rudraśāpo viṣṇuśāpastathaiva ca//
dvijaśāpastathā bhūyādidaṃ sthānaṃ viluṃpataḥ

tatastatheti taiḥ sarvairhṛṣṭaistatra tathoditam//
evaṃ mayā sthāpite sthānake'sminsaṃsthāpayāmāsa ca kāpilaṃ muniḥ//
sthāne ubhe devakṛte prasannāstato yayurdevatā devasadma

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe nārīyasthānapratiṣṭhāvarṇanaṃnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ६ // cha //