Skanda Purana · Chapter 1.50

// atithiruvāca // //
sādhvabālamate bāla kamaṭhaitattvayocyate //
śarīralakṣaṇaṃ śrotuṃ punaricchāmi tadvada

// kamaṭha uvāca // //
yathaitadveda brahmāṃḍaṃ śarīraṃ ca tathā śṛṇu //
pādamūlaṃ ca pātālaṃ prapadaṃ ca rasātalam

talātalaṃ tathā gulphau jaṃghe cāsya mahātalam //
jānunī sutalaṃ corū vitalaṃ cātalaṃ kaṭim

nābhiṃ mahītalaṃ prāhurbhuvarlokamathodaram //
uraḥsthalaṃ ca svarlokaṃ mahargrīvā mukhaṃ janam

netre tapaḥ satyalokaṃ śīrṣadeśaṃ vadaṃti ca //
tadyathā sapta dvīpāni pṛthivyāṃ saṃsthitāni ca

tathātra dhātavaḥ sapta nāmatastānnibodha me //
tvagasṛṅmāṃsa medo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ

asthnāmatra śatāni syustrīṇi ṣaṣṭyadhikāni ca //
triṃśacchatasahasrāṇi nāḍīnāṃ kathitāni ca

ṣaṭpaṃcāśatsahasrāṇi tathānyāni navaiva tu //
tā vahaṃti rasaṃ dehe jalaṃ nadyo yathā bhuvi

sārdhābhistisṛbhiśchannaṃ samaṃtādromakoṭibhiḥ //
śarīraṃ sthūlasūkṣmābhirdṛśyādṛśyā hi tāḥ smṛtāḥ

ṣaḍaṃgāni pradhānāni kathyamānāni me śṛṇu //
dvau bāhū sakthinī dve ca mūrdhā jaṭharameva ca

aṃtrāṇyatra tathā trīṇi sārdhavyāmatrayāṇi ca //
trivyāmāni tathā strīṇāmāhurvedavido dvijāḥ

ūrdhvanālamadhovaktraṃ hṛdi padmaṃ prakīrtyate //
hṛtpadmavāmataḥ plīho dakṣiṇe syāttathā yakṛt

majjāto medasaścaiva vasāyāśca tathā dvija //
mūtrasya caiva pittasya śleṣmaṇaḥ śakṛtastathā //

raktasya caramasyātra gartā dvyaṃjalayaḥ smṛtāḥ //
geyaḥ pravartamānāste dehaṃ saṃdhārayaṃtyuta

sīvanyaśca tathā sapta paṃca mūrdhānamāsthitāḥ //
ekā meḍhraṃ gatā caikā tathā jihvāṃ gatā dvija

nāḍyaḥ sarvāḥ pravartaṃte nābhipadmāttathātra ca //
yāsāṃ śreṣṭhā śiro yātā suṣumneḍā'tha piṃgalā

nāsikādvāramāsādya saṃsthite dehavardhane //
vāyuragniścaṃdramāśca paṃcadhā paṃcadhātra ca

prāṇāpānasamānāśca udāno vyāna eva ca //
paṃca bhedāḥ smṛtā vāyoḥ karmārṇyeṣāṃ vadaṃti ca

ucchvāsaścaiva niḥśvāso hyannapānapraveśanam //
ākaṃṭhācchīrṣasaṃsthāsya prāṇakarma prakīrtitam

tyāgo viṇmūtraśukrāṇāṃ garbhavisravaṇaṃ tathā //
apānakarma nirdiṣṭaṃ sthānamasya gudopari

samāno dhārayatyannaṃ vivecayati cāpyatha //
rasayaṃścaiva carati sarvaśroṇiṣvavāritaḥ

vākpravṛttipradodgāre prayatne sarvakarmaṇām //
ākaṃṭhasurasaṃsthānamudānasya prakīrtyate

vyāno hṛdi sthito nityaṃ tathā dehacaropi ca //
dhātuvṛddhipradaḥ svedalālonmeṣanimeṣakṛt

pācako rajakaścaiva sādhakālocakau tathā //
bhrājakaśca tathā dehe pañcadhā pāvakaḥ sthitaḥ

pācakastu pacatyannaṃ nityaṃ pakvāśaye sthita. ///
āmāśayastho'pi rasaṃ raṃjakaḥ kurute tvasṛk

sādhako hṛdisaṃsthaśca buddhyādyutsāhakārakaḥ //
ālocakaśca dṛksaṃstho rūpadarśanaśakti kṛta

tvaksaṃstho bhrājako dehaṃ bhrājayennirmalīkṛtaḥ //
kledako bodhakaścaiva tarpaṇaḥ śleṣmaṇastathā

ālaṃbakastathā dehe paṃcadhā soma ucyate //
kledakaḥ kledayatyannaṃ nityaṃ pakvāśaye sthitaḥ

bodhako rasanāsthaśca rasānāmavabodhakaḥ //
śiraḥsthaścakṣurādīnāṃ tarpaṇāttarpaṇaḥ smṛtaḥ

sarvasaṃdhigataścaiva śleṣmaṇaḥ śleṣmakṛttathā //
uraḥsthaḥ sarvagātrāṇi sa vai hyālaṃbakaḥ sthitaḥ

evaṃ vāyvagnisomaiśca dehaḥ saṃdhāritastvasau //
ākāśajāni srotāṃsi tathā koṣṭhaviviktatā

pārthivānīha jānīhi ghrāṇakeśanakhāni ca //
asthīni dhairyaṃ gurutā tvaṅmāṃsa hṛdayaṃ gudam

nābhirmedo yakṛnmajjā aṃtramāmāśayaḥ śirā //
snāyuḥ pakvāśayaścaiva prāhurvedavido dvijāḥ

netrayormaḍalaṃ śuklaṃ kaphādbhavati paitṛkam //
kṛṣṇaṃ ca maṇḍalaṃ vātāttathā bhavati mātṛkam

pakṣmamaṇḍalamekaṃ tu dvitīyaṃ carmamaṇḍalam //
śuklaṃ tṛtīyaṃ kathita caturthaṃ kṛṣṇamaṇḍalam

dṛṅmaṇḍalaṃ paṃcamaṃ tu netraṃ syātpaṃcamaṇḍalam //
apare netrabhāge dve upāṃgo'pāṃga eva ca

upāṃgo netraparyaṃto nāsā mūlamapāṃgakaḥ //
vṛṣaṇau ca tathā proktau medosṛkkaphamāṃsakau

asṛṅmāṃsamayī jihvā sarveṣāmeva dehinām //
hastayoroṣṭhayormeḍhre grīvāyāṃ ṣaṭ ca kūrcakāḥ

evamatra sthite jīvo dehe'sminsaptasaptake //
paṃcaviṃśatiko vyāpya dehaṃ vāso'sya mūrdhani

tvagasṛgmāṃsamityāhustrikaṃ mātṛsamudbhavam //
medomajjāsthikaṃ proktaṃ pitṛjaṃ ṣaṭca kauśikam

evaṃ bhūtamayaṃ dehaṃ paṃcabhūtasamudbhavaiḥ //
annairyathā vṛddhimeti tadahaṃ varṇayāmi te

tadannaṃ piṇḍakavalairgrāsairbhuktaṃ ca dehibhiḥ //
pūrvaṃ sthūlāśaye vāyuḥ prāṇaḥ prakurute dvidhā

saṃpraviśyānnamadhye tu pṛthagannapṛthagjalam//
agnerūrdhvaṃ jalaṃ sthāpya tadannaṃ tajjalopari

jalasyādhaḥ svayaṃ prāṇaḥ sthitvāgniṃ dhamate śanaiḥ //
vāyunā dhamyamānogniratyuṣṇaṃ kurute jalam

tadannamuṣṇatoyena samaṃtātpacyate punaḥ //
dvidhā bhavati tatpakvaṃ pṛthakkiṭṭaṃ pṛthagrasam

malairdvādaśabhiḥ kiṭṭaṃ bhinnaṃ dehādbahirvrajet //
karṇākṣināsikājihvādatāḥ śiśnaṃ gudaṃ nakhāḥ

romakūpāṇi caiva syurdvādaśaite malāśrayāḥ//
hṛtpadmapratibaddhāśca sarvā nāḍyaḥ samaṃtataḥ

tāsāṃ mukheṣu taṃ sūkṣmaṃ vyānaḥ sthāpayate rasam //
rasena tena tā nāḍīḥ samānaḥ pūrayetpunaḥ

tataḥ prayāṃti saṃpūrṇāstāśca dehaṃ samaṃtataḥ //
tataḥ sa nāḍimadhyastho rañjakenoṣmaṇā rasaḥ

pacyate pacyamānastu rudhiratvaṃ bhajetpunaḥ //
tatastvaglomakeśāśca māṃsaṃ snāyu śirāsthi ca

nakhā majjā khavaimalyaṃ śukravṛddhiḥ kramādbhavet //
evaṃ dvādaśadhānnasya pariṇāmaḥ prakīrtyate

evametadviniṣpannaṃ śarīraṃ puṇyahetave //
yathaiva syaṃdanaḥ śubhro bhārasaṃvāhanāya ca

tailābhyaṃgādibhiryatnairbahubhiḥ pālyate na cet //
kiṃ kṛtyaṃ sādhyate tena yadi bhāraṃ vahenna hi

evametena dehena kiṃ kṛtyaṃ bhojanottamaiḥ //
vardhitena na cetpuṇyaṃ kurute paśuvacca tat

bhavaṃti cātra ślokāḥ //
yasminkāle ca deśe ca vayasā yādṛśena ca //
kṛtaṃ śubhāśubhaṃ karma tattathā tena bhujyate

tasmātsadā śubhaṃ kāryamavicchinnasukhārthibhiḥ //
vicchidyaṃte'nyathā bhogā grīṣme kusarito yathā

yasmātpāpena duḥkhāni tīvrāṇi subahūnyapi //
tasmātpāpaṃ na kartavyamātmapīḍākaraṃ hi tat

evaṃ te varṇitaḥ sādho praśno'yaṃ śaktito mayā //
yathā saṃjāyate prāṇī yathā śṛṇu pralīyate

āyuṣye karmaṇi kṣīṇe saṃprāpte maraṇe nṛṇām//
svakarmavaśago dehī kṛṣyate yamakiṃkaraiḥ

paṃcatanmātrasahitaḥ samanobuddhyahaṃkṛtiḥ //
puṇyapāpamayaiḥ pāśairbaddho jīvastyaje dvapuḥ

śīrṣṇaśca saptabhiśchidrairnirgacchetpuṇyakarmaṇām //
adhaśca pāpināṃ yāṃti yogināṃ brahmaraṃdhrataḥ

tatkṣaṇātso'tha gṛhṇāti śārīraṃ cātivāhikam //
aṃguṣṭhaparvamātraṃ tu svaprāṇaireva nirmitam

tatastasminsthitaṃ jīvaṃ dehe yamabhaṭāstadā //
baddhvā nayaṃti mārgeṇa yāmyenāti yathābalam

taptāṃbarīṣatulyena ayoguḍanibhena ca //
prataptasikatenāpi tāmrapātranibhena ca

ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ mahītalāt //
kṛṣyamāṇo yamapurīṃ nīyate pāpakṛdbhaṭaiḥ

kvacicchītaṃ mahādurgamandhakāraṃ kvacinmahat//
agnisaṃsparśavadanaiḥ kākakākolajaṃbukaiḥ /६६//
makṣikādaṃśamaśakairbhakṣyate sarpavṛścikaiḥ //
bhakṣyamāṇo'pi tairjaṃtuḥ kraṃdate mriyate na hi

kvacicca bhakṣyate ghorai rākṣasaiḥ kṛṣyate'syate //
dahyamānotighoreṇa saikatena ca nīyate

muhūtairdaśabhiryāti taṃ mārgamatidustaram //
taṃ kālaṃ sumahadvetti puruṣo varṣasaṃmitam

tāryate ca nadīṃ ghorāṃ pūyaśoṇitavāhinīm //
nadīṃ vaitaraṇīṃ nāma keśaśaivalaśādvalām

tato yamasya purataḥ sthāpyate yamakiṃkaraiḥ //
pāpī mahābhayaṃ paśyetkālāṃtakamukhairvṛtam

puṇyakarmā saumyarūpaṃ dharmarājaṃ tadā kila //
manuṣyā eva gacchaṃti yamalokena cāpare //

maraṇānaṃtaraṃ teṣāṃ jaṃtūnāṃ yonipūraṇam //
tathāhi pretā manujāḥ śrūyaṃte nānyajaṃtavaḥ

dhārmikaḥ pūjyate tatra pāpaḥ pāśagalo bhavet //
dhārmikaśca yathā yāti taṃ mārgaṃ śṛṇu vacmi te

ārāmadrumadātāraḥ phalapuṣpavatā pathā //
chāyayā ca sukhaṃ yāṃti tathā ye cchatradā narāḥ //

upānahapradā yānairvitṛṣāḥ pūrtadharmiṇaḥ //
vimānairyānadā yāṃti tathā śayyāsanapradāḥ

bhakṣyabhojyaistathā tṛptā yāṃti bhojanadāyina //
dīpapradāḥ prakāśena gopradāstāṃ nadīṃ sukham

śrīsūryaṃ śrīmahādevaṃ bhaktā ye puruṣottamam //
janmaprabhṛti te yāṃti pūjyamānā yamānugaiḥ

mahīṃ gāṃ kāṃcanaṃ lohaṃ tilānkārpāsameva ca //
lavaṇaṃ saptadhānyaṃ ca dattvā yāti sukhaṃ naraḥ

teṣāṃ tatra gatānāṃ ca pāpināṃ puṇyakarmiṇām //
citraguptaḥ pretapāya nirūpayati vai tataḥ

pretaloke sa vasati tataḥ saṃvatsaraṃ naraḥ //
vatsareṇa ca tenāsya śarīramabhijāyate

sodakumbhamathānnādyaṃ bāṃdhavairyatpradīyate //
dinedine sa tadbhuktvā tena vṛddhiṃ prayāti ca

pūrvadattamathānnādyaṃ prāpnoti svayameva ca //
svayaṃ yena na dattaṃ ca tathā dātā na vidyate

na cāpyudakadātāsau kṣuttṛḍbhyāmatipīḍyate //
bāṃdhavaistūdakaṃ dattaṃ nadībhūtvopatiṣṭhati

māsimāsi ca yacchrāddhaṃ ṣoḍaśaśrāddhapūrvakam //
atra na kriyate yasya pretatvātsa na mucyate

mānuṣeṇa dinenaiva pretaloke dinaṃ smṛtam //
tasmāddinedine deyaṃ pretāyānnaṃ ca vatsaram

taṃ ca smāśānikānāma gaṇā yāmyā bhayāvahāḥ //
śītavātātapopetaṃ tatra rakṣaṃti pāpinam

yatheha bandhane kaścidrakṣyate viṣamairnaraiḥ //
pretapiṃḍā na dīyaṃte ṣoḍaśaśrāddhapūrvakāḥ

yasya tasya na mokṣo'sti pretatvādvai yugairapi //
tataḥ sapiṇḍīkaraṇe bāṃdhavaiḥ sukṛte naraḥ

pūrṇe saṃvatsare dehaṃ saṃpūrṇaṃ pratipadyate //
pāpātmā ghorarūpaṃ tu dhārmiko divyamuttamam

tataḥ sa narakaṃ yāti svargaṃ vā svena karmaṇā //
rauravādyāśca narakāḥ pātālatalasaṃsthitāḥ

surādyāḥ satyaparyaṃtāḥ svarlokasyordhvamāśritāḥ //
itihāsapurāṇeṣu vedasmṛtiṣu yacchutam

puṇyaṃ tena bhavetsvargo narakastadviparyayāt //
tatrāpi kālavasati karmaṇāmanurūpataḥ

arvāksapiṃḍīkaraṇaṃ yasya varṣācca vā kṛtam //
pretatvamapi tasyāpi proktaṃ saṃvatsaraṃ dhuvam

yairiṣṭaṃ ca tribhirmedhairarcitaṃ vā suratrayam //
pretalokaṃ na te yāṃti tathā ye samare hatāḥ

śuddhena puṇyena divaṃ ca śuddhāṃ pāpena śuddhena tathā tamoṃdham//
miśreṇa svargaṃ narakaṃ ca yāti dehastathaivāsya bhavecca tādṛk

praśnatrayaṃ ceti tava praṇītamutpattimṛtyū paralokavāsaḥ //
yathā gururme samudājahāra kiṃ bhūya icchatyuta tadvadāmi

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍa kaumārikākhaṇḍe ādityakamaṭhasaṃvāde jīvasya pāralaukikagatyādivarṇanaṃnāma paṃcāśattamo'dhyāyaḥ