સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.50

॥ અતિથિરુવાચ ॥ ॥
સાધ્વબાલમતે બાલ કમઠૈતત્ત્વયોચ્યતે ॥
શરીરલક્ષણં શ્રોતું પુનરિચ્છામિ તદ્વદ

॥ કમઠ ઉવાચ ॥ ॥
યથૈતદ્વેદ બ્રહ્માંડં શરીરં ચ તથા શૃણુ ॥
પાદમૂલં ચ પાતાલં પ્રપદં ચ રસાતલમ્

તલાતલં તથા ગુલ્ફૌ જંઘે ચાસ્ય મહાતલમ્ ॥
જાનુની સુતલં ચોરૂ વિતલં ચાતલં કટિમ્

નાભિં મહીતલં પ્રાહુર્ભુવર્લોકમથોદરમ્ ॥
ઉરઃસ્થલં ચ સ્વર્લોકં મહર્ગ્રીવા મુખં જનમ્

નેત્રે તપઃ સત્યલોકં શીર્ષદેશં વદંતિ ચ ॥
તદ્યથા સપ્ત દ્વીપાનિ પૃથિવ્યાં સંસ્થિતાનિ ચ

તથાત્ર ધાતવઃ સપ્ત નામતસ્તાન્નિબોધ મે ॥
ત્વગસૃઙ્માંસ મેદોઽસ્થિમજ્જાશુક્રાણિ ધાતવઃ

અસ્થ્નામત્ર શતાનિ સ્યુસ્ત્રીણિ ષષ્ટ્યધિકાનિ ચ ॥
ત્રિંશચ્છતસહસ્રાણિ નાડીનાં કથિતાનિ ચ

ષટ્પંચાશત્સહસ્રાણિ તથાન્યાનિ નવૈવ તુ ॥
તા વહંતિ રસં દેહે જલં નદ્યો યથા ભુવિ

સાર્ધાભિસ્તિસૃભિશ્છન્નં સમંતાદ્રોમકોટિભિઃ ॥
શરીરં સ્થૂલસૂક્ષ્માભિર્દૃશ્યાદૃશ્યા હિ તાઃ સ્મૃતાઃ

ષડંગાનિ પ્રધાનાનિ કથ્યમાનાનિ મે શૃણુ ॥
દ્વૌ બાહૂ સક્થિની દ્વે ચ મૂર્ધા જઠરમેવ ચ

અંત્રાણ્યત્ર તથા ત્રીણિ સાર્ધવ્યામત્રયાણિ ચ ॥
ત્રિવ્યામાનિ તથા સ્ત્રીણામાહુર્વેદવિદો દ્વિજાઃ

ઊર્ધ્વનાલમધોવક્ત્રં હૃદિ પદ્મં પ્રકીર્ત્યતે ॥
હૃત્પદ્મવામતઃ પ્લીહો દક્ષિણે સ્યાત્તથા યકૃત્

મજ્જાતો મેદસશ્ચૈવ વસાયાશ્ચ તથા દ્વિજ ॥
મૂત્રસ્ય ચૈવ પિત્તસ્ય શ્લેષ્મણઃ શકૃતસ્તથા ॥

રક્તસ્ય ચરમસ્યાત્ર ગર્તા દ્વ્યંજલયઃ સ્મૃતાઃ ॥
ગેયઃ પ્રવર્તમાનાસ્તે દેહં સંધારયંત્યુત

સીવન્યશ્ચ તથા સપ્ત પંચ મૂર્ધાનમાસ્થિતાઃ ॥
એકા મેઢ્રં ગતા ચૈકા તથા જિહ્વાં ગતા દ્વિજ

નાડ્યઃ સર્વાઃ પ્રવર્તંતે નાભિપદ્માત્તથાત્ર ચ ॥
યાસાં શ્રેષ્ઠા શિરો યાતા સુષુમ્નેડાઽથ પિંગલા

નાસિકાદ્વારમાસાદ્ય સંસ્થિતે દેહવર્ધને ॥
વાયુરગ્નિશ્ચંદ્રમાશ્ચ પંચધા પંચધાત્ર ચ

પ્રાણાપાનસમાનાશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ॥
પંચ ભેદાઃ સ્મૃતા વાયોઃ કર્માર્ણ્યેષાં વદંતિ ચ

ઉચ્છ્વાસશ્ચૈવ નિઃશ્વાસો હ્યન્નપાનપ્રવેશનમ્ ॥
આકંઠાચ્છીર્ષસંસ્થાસ્ય પ્રાણકર્મ પ્રકીર્તિતમ્

ત્યાગો વિણ્મૂત્રશુક્રાણાં ગર્ભવિસ્રવણં તથા ॥
અપાનકર્મ નિર્દિષ્ટં સ્થાનમસ્ય ગુદોપરિ

સમાનો ધારયત્યન્નં વિવેચયતિ ચાપ્યથ ॥
રસયંશ્ચૈવ ચરતિ સર્વશ્રોણિષ્વવારિતઃ

વાક્પ્રવૃત્તિપ્રદોદ્ગારે પ્રયત્ને સર્વકર્મણામ્ ॥
આકંઠસુરસંસ્થાનમુદાનસ્ય પ્રકીર્ત્યતે

વ્યાનો હૃદિ સ્થિતો નિત્યં તથા દેહચરોપિ ચ ॥
ધાતુવૃદ્ધિપ્રદઃ સ્વેદલાલોન્મેષનિમેષકૃત્

પાચકો રજકશ્ચૈવ સાધકાલોચકૌ તથા ॥
ભ્રાજકશ્ચ તથા દેહે પઞ્ચધા પાવકઃ સ્થિતઃ

પાચકસ્તુ પચત્યન્નં નિત્યં પક્વાશયે સ્થિત. ॥।
આમાશયસ્થોઽપિ રસં રંજકઃ કુરુતે ત્વસૃક્

સાધકો હૃદિસંસ્થશ્ચ બુદ્ધ્યાદ્યુત્સાહકારકઃ ॥
આલોચકશ્ચ દૃક્સંસ્થો રૂપદર્શનશક્તિ કૃત

ત્વક્સંસ્થો ભ્રાજકો દેહં ભ્રાજયેન્નિર્મલીકૃતઃ ॥
ક્લેદકો બોધકશ્ચૈવ તર્પણઃ શ્લેષ્મણસ્તથા

આલંબકસ્તથા દેહે પંચધા સોમ ઉચ્યતે ॥
ક્લેદકઃ ક્લેદયત્યન્નં નિત્યં પક્વાશયે સ્થિતઃ

બોધકો રસનાસ્થશ્ચ રસાનામવબોધકઃ ॥
શિરઃસ્થશ્ચક્ષુરાદીનાં તર્પણાત્તર્પણઃ સ્મૃતઃ

સર્વસંધિગતશ્ચૈવ શ્લેષ્મણઃ શ્લેષ્મકૃત્તથા ॥
ઉરઃસ્થઃ સર્વગાત્રાણિ સ વૈ હ્યાલંબકઃ સ્થિતઃ

એવં વાય્વગ્નિસોમૈશ્ચ દેહઃ સંધારિતસ્ત્વસૌ ॥
આકાશજાનિ સ્રોતાંસિ તથા કોષ્ઠવિવિક્તતા

પાર્થિવાનીહ જાનીહિ ઘ્રાણકેશનખાનિ ચ ॥
અસ્થીનિ ધૈર્યં ગુરુતા ત્વઙ્માંસ હૃદયં ગુદમ્

નાભિર્મેદો યકૃન્મજ્જા અંત્રમામાશયઃ શિરા ॥
સ્નાયુઃ પક્વાશયશ્ચૈવ પ્રાહુર્વેદવિદો દ્વિજાઃ

નેત્રયોર્મડલં શુક્લં કફાદ્ભવતિ પૈતૃકમ્ ॥
કૃષ્ણં ચ મણ્ડલં વાતાત્તથા ભવતિ માતૃકમ્

પક્ષ્મમણ્ડલમેકં તુ દ્વિતીયં ચર્મમણ્ડલમ્ ॥
શુક્લં તૃતીયં કથિત ચતુર્થં કૃષ્ણમણ્ડલમ્

દૃઙ્મણ્ડલં પંચમં તુ નેત્રં સ્યાત્પંચમણ્ડલમ્ ॥
અપરે નેત્રભાગે દ્વે ઉપાંગોઽપાંગ એવ ચ

ઉપાંગો નેત્રપર્યંતો નાસા મૂલમપાંગકઃ ॥
વૃષણૌ ચ તથા પ્રોક્તૌ મેદોસૃક્કફમાંસકૌ

અસૃઙ્માંસમયી જિહ્વા સર્વેષામેવ દેહિનામ્ ॥
હસ્તયોરોષ્ઠયોર્મેઢ્રે ગ્રીવાયાં ષટ્ ચ કૂર્ચકાઃ

એવમત્ર સ્થિતે જીવો દેહેઽસ્મિન્સપ્તસપ્તકે ॥
પંચવિંશતિકો વ્યાપ્ય દેહં વાસોઽસ્ય મૂર્ધનિ

ત્વગસૃગ્માંસમિત્યાહુસ્ત્રિકં માતૃસમુદ્ભવમ્ ॥
મેદોમજ્જાસ્થિકં પ્રોક્તં પિતૃજં ષટ્ચ કૌશિકમ્

એવં ભૂતમયં દેહં પંચભૂતસમુદ્ભવૈઃ ॥
અન્નૈર્યથા વૃદ્ધિમેતિ તદહં વર્ણયામિ તે

તદન્નં પિણ્ડકવલૈર્ગ્રાસૈર્ભુક્તં ચ દેહિભિઃ ॥
પૂર્વં સ્થૂલાશયે વાયુઃ પ્રાણઃ પ્રકુરુતે દ્વિધા

સંપ્રવિશ્યાન્નમધ્યે તુ પૃથગન્નપૃથગ્જલમ્॥
અગ્નેરૂર્ધ્વં જલં સ્થાપ્ય તદન્નં તજ્જલોપરિ

જલસ્યાધઃ સ્વયં પ્રાણઃ સ્થિત્વાગ્નિં ધમતે શનૈઃ ॥
વાયુના ધમ્યમાનોગ્નિરત્યુષ્ણં કુરુતે જલમ્

તદન્નમુષ્ણતોયેન સમંતાત્પચ્યતે પુનઃ ॥
દ્વિધા ભવતિ તત્પક્વં પૃથક્કિટ્ટં પૃથગ્રસમ્

મલૈર્દ્વાદશભિઃ કિટ્ટં ભિન્નં દેહાદ્બહિર્વ્રજેત્ ॥
કર્ણાક્ષિનાસિકાજિહ્વાદતાઃ શિશ્નં ગુદં નખાઃ

રોમકૂપાણિ ચૈવ સ્યુર્દ્વાદશૈતે મલાશ્રયાઃ॥
હૃત્પદ્મપ્રતિબદ્ધાશ્ચ સર્વા નાડ્યઃ સમંતતઃ

તાસાં મુખેષુ તં સૂક્ષ્મં વ્યાનઃ સ્થાપયતે રસમ્ ॥
રસેન તેન તા નાડીઃ સમાનઃ પૂરયેત્પુનઃ

તતઃ પ્રયાંતિ સંપૂર્ણાસ્તાશ્ચ દેહં સમંતતઃ ॥
તતઃ સ નાડિમધ્યસ્થો રઞ્જકેનોષ્મણા રસઃ

પચ્યતે પચ્યમાનસ્તુ રુધિરત્વં ભજેત્પુનઃ ॥
તતસ્ત્વગ્લોમકેશાશ્ચ માંસં સ્નાયુ શિરાસ્થિ ચ

નખા મજ્જા ખવૈમલ્યં શુક્રવૃદ્ધિઃ ક્રમાદ્ભવેત્ ॥
એવં દ્વાદશધાન્નસ્ય પરિણામઃ પ્રકીર્ત્યતે

એવમેતદ્વિનિષ્પન્નં શરીરં પુણ્યહેતવે ॥
યથૈવ સ્યંદનઃ શુભ્રો ભારસંવાહનાય ચ

તૈલાભ્યંગાદિભિર્યત્નૈર્બહુભિઃ પાલ્યતે ન ચેત્ ॥
કિં કૃત્યં સાધ્યતે તેન યદિ ભારં વહેન્ન હિ

એવમેતેન દેહેન કિં કૃત્યં ભોજનોત્તમૈઃ ॥
વર્ધિતેન ન ચેત્પુણ્યં કુરુતે પશુવચ્ચ તત્

ભવંતિ ચાત્ર શ્લોકાઃ ॥
યસ્મિન્કાલે ચ દેશે ચ વયસા યાદૃશેન ચ ॥
કૃતં શુભાશુભં કર્મ તત્તથા તેન ભુજ્યતે

તસ્માત્સદા શુભં કાર્યમવિચ્છિન્નસુખાર્થિભિઃ ॥
વિચ્છિદ્યંતેઽન્યથા ભોગા ગ્રીષ્મે કુસરિતો યથા

યસ્માત્પાપેન દુઃખાનિ તીવ્રાણિ સુબહૂન્યપિ ॥
તસ્માત્પાપં ન કર્તવ્યમાત્મપીડાકરં હિ તત્

એવં તે વર્ણિતઃ સાધો પ્રશ્નોઽયં શક્તિતો મયા ॥
યથા સંજાયતે પ્રાણી યથા શૃણુ પ્રલીયતે

આયુષ્યે કર્મણિ ક્ષીણે સંપ્રાપ્તે મરણે નૃણામ્॥
સ્વકર્મવશગો દેહી કૃષ્યતે યમકિંકરૈઃ

પંચતન્માત્રસહિતઃ સમનોબુદ્ધ્યહંકૃતિઃ ॥
પુણ્યપાપમયૈઃ પાશૈર્બદ્ધો જીવસ્ત્યજે દ્વપુઃ

શીર્ષ્ણશ્ચ સપ્તભિશ્છિદ્રૈર્નિર્ગચ્છેત્પુણ્યકર્મણામ્ ॥
અધશ્ચ પાપિનાં યાંતિ યોગિનાં બ્રહ્મરંધ્રતઃ

તત્ક્ષણાત્સોઽથ ગૃહ્ણાતિ શારીરં ચાતિવાહિકમ્ ॥
અંગુષ્ઠપર્વમાત્રં તુ સ્વપ્રાણૈરેવ નિર્મિતમ્

તતસ્તસ્મિન્સ્થિતં જીવં દેહે યમભટાસ્તદા ॥
બદ્ધ્વા નયંતિ માર્ગેણ યામ્યેનાતિ યથાબલમ્

તપ્તાંબરીષતુલ્યેન અયોગુડનિભેન ચ ॥
પ્રતપ્તસિકતેનાપિ તામ્રપાત્રનિભેન ચ

ષડશીતિસહસ્રાણિ યોજનાનાં મહીતલાત્ ॥
કૃષ્યમાણો યમપુરીં નીયતે પાપકૃદ્ભટૈઃ

ક્વચિચ્છીતં મહાદુર્ગમન્ધકારં ક્વચિન્મહત્॥
અગ્નિસંસ્પર્શવદનૈઃ કાકકાકોલજંબુકૈઃ ।૬૬॥
મક્ષિકાદંશમશકૈર્ભક્ષ્યતે સર્પવૃશ્ચિકૈઃ ॥
ભક્ષ્યમાણોઽપિ તૈર્જંતુઃ ક્રંદતે મ્રિયતે ન હિ

ક્વચિચ્ચ ભક્ષ્યતે ઘોરૈ રાક્ષસૈઃ કૃષ્યતેઽસ્યતે ॥
દહ્યમાનોતિઘોરેણ સૈકતેન ચ નીયતે

મુહૂતૈર્દશભિર્યાતિ તં માર્ગમતિદુસ્તરમ્ ॥
તં કાલં સુમહદ્વેત્તિ પુરુષો વર્ષસંમિતમ્

તાર્યતે ચ નદીં ઘોરાં પૂયશોણિતવાહિનીમ્ ॥
નદીં વૈતરણીં નામ કેશશૈવલશાદ્વલામ્

તતો યમસ્ય પુરતઃ સ્થાપ્યતે યમકિંકરૈઃ ॥
પાપી મહાભયં પશ્યેત્કાલાંતકમુખૈર્વૃતમ્

પુણ્યકર્મા સૌમ્યરૂપં ધર્મરાજં તદા કિલ ॥
મનુષ્યા એવ ગચ્છંતિ યમલોકેન ચાપરે ॥

મરણાનંતરં તેષાં જંતૂનાં યોનિપૂરણમ્ ॥
તથાહિ પ્રેતા મનુજાઃ શ્રૂયંતે નાન્યજંતવઃ

ધાર્મિકઃ પૂજ્યતે તત્ર પાપઃ પાશગલો ભવેત્ ॥
ધાર્મિકશ્ચ યથા યાતિ તં માર્ગં શૃણુ વચ્મિ તે

આરામદ્રુમદાતારઃ ફલપુષ્પવતા પથા ॥
છાયયા ચ સુખં યાંતિ તથા યે ચ્છત્રદા નરાઃ ॥

ઉપાનહપ્રદા યાનૈર્વિતૃષાઃ પૂર્તધર્મિણઃ ॥
વિમાનૈર્યાનદા યાંતિ તથા શય્યાસનપ્રદાઃ

ભક્ષ્યભોજ્યૈસ્તથા તૃપ્તા યાંતિ ભોજનદાયિન ॥
દીપપ્રદાઃ પ્રકાશેન ગોપ્રદાસ્તાં નદીં સુખમ્

શ્રીસૂર્યં શ્રીમહાદેવં ભક્તા યે પુરુષોત્તમમ્ ॥
જન્મપ્રભૃતિ તે યાંતિ પૂજ્યમાના યમાનુગૈઃ

મહીં ગાં કાંચનં લોહં તિલાન્કાર્પાસમેવ ચ ॥
લવણં સપ્તધાન્યં ચ દત્ત્વા યાતિ સુખં નરઃ

તેષાં તત્ર ગતાનાં ચ પાપિનાં પુણ્યકર્મિણામ્ ॥
ચિત્રગુપ્તઃ પ્રેતપાય નિરૂપયતિ વૈ તતઃ

પ્રેતલોકે સ વસતિ તતઃ સંવત્સરં નરઃ ॥
વત્સરેણ ચ તેનાસ્ય શરીરમભિજાયતે

સોદકુમ્ભમથાન્નાદ્યં બાંધવૈર્યત્પ્રદીયતે ॥
દિનેદિને સ તદ્ભુક્ત્વા તેન વૃદ્ધિં પ્રયાતિ ચ

પૂર્વદત્તમથાન્નાદ્યં પ્રાપ્નોતિ સ્વયમેવ ચ ॥
સ્વયં યેન ન દત્તં ચ તથા દાતા ન વિદ્યતે

ન ચાપ્યુદકદાતાસૌ ક્ષુત્તૃડ્ભ્યામતિપીડ્યતે ॥
બાંધવૈસ્તૂદકં દત્તં નદીભૂત્વોપતિષ્ઠતિ

માસિમાસિ ચ યચ્છ્રાદ્ધં ષોડશશ્રાદ્ધપૂર્વકમ્ ॥
અત્ર ન ક્રિયતે યસ્ય પ્રેતત્વાત્સ ન મુચ્યતે

માનુષેણ દિનેનૈવ પ્રેતલોકે દિનં સ્મૃતમ્ ॥
તસ્માદ્દિનેદિને દેયં પ્રેતાયાન્નં ચ વત્સરમ્

તં ચ સ્માશાનિકાનામ ગણા યામ્યા ભયાવહાઃ ॥
શીતવાતાતપોપેતં તત્ર રક્ષંતિ પાપિનમ્

યથેહ બન્ધને કશ્ચિદ્રક્ષ્યતે વિષમૈર્નરૈઃ ॥
પ્રેતપિંડા ન દીયંતે ષોડશશ્રાદ્ધપૂર્વકાઃ

યસ્ય તસ્ય ન મોક્ષોઽસ્તિ પ્રેતત્વાદ્વૈ યુગૈરપિ ॥
તતઃ સપિણ્ડીકરણે બાંધવૈઃ સુકૃતે નરઃ

પૂર્ણે સંવત્સરે દેહં સંપૂર્ણં પ્રતિપદ્યતે ॥
પાપાત્મા ઘોરરૂપં તુ ધાર્મિકો દિવ્યમુત્તમમ્

તતઃ સ નરકં યાતિ સ્વર્ગં વા સ્વેન કર્મણા ॥
રૌરવાદ્યાશ્ચ નરકાઃ પાતાલતલસંસ્થિતાઃ

સુરાદ્યાઃ સત્યપર્યંતાઃ સ્વર્લોકસ્યોર્ધ્વમાશ્રિતાઃ ॥
ઇતિહાસપુરાણેષુ વેદસ્મૃતિષુ યચ્છુતમ્

પુણ્યં તેન ભવેત્સ્વર્ગો નરકસ્તદ્વિપર્યયાત્ ॥
તત્રાપિ કાલવસતિ કર્મણામનુરૂપતઃ

અર્વાક્સપિંડીકરણં યસ્ય વર્ષાચ્ચ વા કૃતમ્ ॥
પ્રેતત્વમપિ તસ્યાપિ પ્રોક્તં સંવત્સરં ધુવમ્

યૈરિષ્ટં ચ ત્રિભિર્મેધૈરર્ચિતં વા સુરત્રયમ્ ॥
પ્રેતલોકં ન તે યાંતિ તથા યે સમરે હતાઃ

શુદ્ધેન પુણ્યેન દિવં ચ શુદ્ધાં પાપેન શુદ્ધેન તથા તમોંધમ્॥
મિશ્રેણ સ્વર્ગં નરકં ચ યાતિ દેહસ્તથૈવાસ્ય ભવેચ્ચ તાદૃક્

પ્રશ્નત્રયં ચેતિ તવ પ્રણીતમુત્પત્તિમૃત્યૂ પરલોકવાસઃ ॥
યથા ગુરુર્મે સમુદાજહાર કિં ભૂય ઇચ્છત્યુત તદ્વદામિ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડ કૌમારિકાખણ્ડે આદિત્યકમઠસંવાદે જીવસ્ય પારલૌકિકગત્યાદિવર્ણનંનામ પંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ