Skanda Purana · Verses 1.5-2

'
// nārada uvāca//
tato'haṃ dharmavarmāṇaṃ procya tiṣṭheddhanaṃ tvayi//
kṛtyakāle grahīṣyāmītyāgamaṃ raivataṃ girim

āsaṃ pramuditaścāhaṃ paśyaṃstaṃ girisattamam//
āhvayānaṃ narānsādhūnbhūmerbhujamivocchritam

yasminnānāvidhā vṛkṣāḥ prakāśaṃte samaṃtataḥ//
sādhuṃ gṛhapatiṃ prāpya putrabhāryādayo yathā

muditā yatra saṃtṛptā vāśaṃte kokilādayaḥ//
sadgurorjñānasaṃpannā yathā śiṣyagaṇā bhuvi

yatra taptvā tapo martyā yathepsitamavāpnuyuḥ//
śrīmahādevamāsādya bhakto yadvanmanoratham

tasyāhaṃ ca gireḥ pārtha samāsādya mahāśilām//
śītasaurabhyamaṃdena prīṇīto'ciṃtayaṃ hṛdi

tāvanmayā sthānamāptaṃ yadatīva sudurlabham//
idānīṃ brāhmaṇārthe'haṃ kurve tāvadupakramam

brāhmaṇāśca vilokya me ye hi pātratamā matāḥ//
tathā hi cātra śrūyaṃte vacāṃsi śrutivādinām

na jalottaraṇe śaktā yadvannauḥ karṇavarjitā//
tadvacchreṣṭho'pyanācāro vipro noddharaṇakṣamaḥ

brāhmaṇo hyanadhīyānastṛṇāgniriva śāmyati//
tasmai havyaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate

dānapātramatikramya yadapātre pradīyate//
taddattaṃ gāmatikramya gardabhasya gavāhnikam

ūṣare vāpitaṃ bījaṃ bhinnabhāṃḍe ca goduham//
bhasmanīva hutaṃ havyaṃ mūrkhe dānamaśāśvatam

vidhihīne tathā'pātre yo dadāti pratigraham//
na kevalaṃ hi tadyāti śeṣaṃ puṇyaṃ praṇaśyati

bhūrāptā gaustathā bhogāḥ suvarṇaṃ dehameva ca//
aśvaścakṣustathā vāso ghṛtaṃ tejastilāḥ prajāḥ

ghnaṃti tasmādavidvāṃstu bibhiyācca pratigrahāt//
svalpaka kenāpyavidvāṃstu paṃke gauriva sīdati

tasmādye gūḍhatapaso gūḍhasvādhyāyasādhakāḥ//
svadāraniratāḥ śāṃtāsteṣu dattaṃ sadā'kṣayam

deśe kāla upāyena dravyaṃ śraddhāsamanvitam//
pātre pradīyate yattatsakalaṃ dharmalakṣaṇam

na vidyayā kevalayā tapasā vāpi pātratā//
yatra vṛttimime cobhe tadvi pātraṃ pracakṣate

teṣāṃ trayāṇāṃ madhye ca vidyā mukhyo mahāguṇaḥ//
vidyāṃ vināṃdhavadviprāścakṣuṣmaṃto hi te matāḥ

tasmāccakṣuṣmato vidvāndeśe deśe parīkṣayet//
praśrānye mama vakṣyaṃti tebhyo dāsyāmyahaṃ tataḥ

iti saṃciṃtya manasā tasmāddeśātsamutthitaḥ//
āśrameṣu maharṣīṇāṃ vicarāmyasmi phālguna

imāñchlokāngāyamānaḥ praśrarūpāñchṛṇuṣva tān//
mātṛkāṃ ko vijānāti katidhā kīdṛśākṣarām

paṃcapaṃcādbhutaṃ gehaṃ ko vijānāti vā dvijaḥ//
bahurūpāṃ striyaṃ kartumekarūpāṃ ca vetti kaḥ

ko vā citrakathābaṃdhaṃ vetti saṃsāragocaraḥ//
ko vārṇavamahāgrāhaṃ vetti vidyāparāyaṇaḥ

ko vāṣṭavidhaṃ brāhmaṇyaṃ vetti brāhmaṇasattamaḥ//
yugānāṃ ca caturṇāṃ vā ko mūladivasānvadet

caturdaśamanūnāṃ vā mūlavāsaraṃ vetti kaḥ//
kasmiṃścaiva dine prāpa pūrvaṃ vā bhāskaro ratham

udvejayati bhūtāni kṛṣṇāhiriva vetti kaḥ//
ko vāsminghorasaṃsāre dakṣadakṣatamo bhavet

paṃthānāvapi dvau kaścidvetti vakti ca brāhmaṇaḥ//
iti me dvādaśa praśrānye vidurbrāhmaṇottamāḥ

te me pūjyatamāsteṣāmahāmārādhakaściram//
ityahaṃ gāyamāno vai bhramitaḥ sakalāṃ mahīm

te cāhurduḥkhadāḥ khyātāḥ praśrāste kurmahe namaḥ//
ityahaṃ sakalāṃ pṛthvīṃ viciṃtyālabdhabrāhmaṇaḥ

himādriśikharāsīno bhūyaściṃtāmavāptavān//
sarve vilokitā viprāḥ kimataḥ kartumutsahe

tato me ciṃtayānasya punarjātā matistviyam//
adyāpi na gataścāhaṃ kalāpagrāmamuttamam

yasminviprāḥ saṃvasaṃti mūrtānīva tapāṃsi ca//
caturāśītisāhasrāḥ śrutādhyayanaśālinaḥ

sthāne tasmingamiṣyāmītyuktvāhaṃ calitastadā//
khecaro himamākramya paraṃ pāraṃ gatastataḥ

adrākṣaṃ puṇyabhūmisthaṃ grāmaratnamahaṃ mahat//
śatayojanavistīrṇaṃ nānāvṛkṣasamākulam

yatra puṇyavatāṃ saṃti śataśaḥ pravarāśramāḥ//
sarveṣāmapi jīvānāṃ yatrānyonyaṃ na duṣṭatā

yajñabhājāṃ munīnāṃ yadupakārakaraṃ sadā//
satāṃ dharmavatāṃ yadvadupakāro na śāmyati

munīnāṃ yatra paramaṃ sthānaṃ cāpyavināśakṛt//
svāhāsvadhāvaṣaṭkāra hantakāro na naśyati

yatra kṛtayugastārthaṃ bījaṃ pārthāvaśiṣyate//
sūryasya somavaṃśasya brāhmaṇānāṃ tathaiva ca

sthānakaṃ tatsamāsādya praviṣṭo'haṃ dvijāśramān//
tatra te vividhānvādānvivadaṃte dvijottamāḥ

parasparaṃ ciṃtayānā vedā mūrtidharā yathā//
tatra medhāvinaḥ kecidarthamanyaiḥ prapūritam

vicikṣipurmahātmāno nabhogatamivāmiṣam//
tatrā'haṃ karamudyamya prāvocaṃ pūryatāṃ dvijāḥ

kākārāvaiḥ kimatairvo yadyasti jñānaśālitā//
vyākurudhvaṃ tataḥ praśrānmama durviṣahānbahūn

//brāhmaṇā ūcuḥ//
vada brāhmaṇa praśrānsvāñchrutvā''dhāsyāmahe vayam//
paramo hyeṣa no lābhaḥ praśnānpṛcchati yadbhavān

ahaṃ pūrvikayā te vai nyaṣedhaṃta parasparam//
ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamiti vīrā yathā raṇe

tatastānabravaṃ praśrānahaṃ dvādaśa pūrvakān//
śrutvā te māmavocaṃta līlāyaṃto munīśvarāḥ

kiṃ te dvija bālapraśnairamībhiḥ svalpakairapi//
asmākaṃ yannihīnaṃ tvaṃ manyase sa bravītvamūn

tatotivismitaścāhaṃ manyamānaḥ kṛtārthatām//
teṣāṃ nihīnaṃ saṃciṃtya prāvocaṃ prabravītvayam

tataḥ sutanunāmā sa bālo'bālo'bhyuvāca mām//
mama maṃdāyate vāṇī praśnaiḥ svalpaistava dvija//
tathāpi vacmi māṃ yasmānnihīnaṃ manyate bhavān

//sutanuruvāca//
akṣarāstu dvipaṃcāśanmātṛkāyāḥ prakīrtitāḥ

ॐkāraḥ prathamastatra caturdaśa svarāstathā//
sparśāścaiva trayastriṃśadanusvārastathaiva ca

visarjjanīyaśca paro jihvāmūlīya eva ca//
upadhmānīya evāpi dvipaṃcāśadamī smṛtāḥ

iti te kathitā saṃkhyā arthaṃ caiṣāṃ śrṛṇu dvija//
asminnarthe cetihāsaṃ tava vakṣyāmi yaḥ purā

mithilāyāṃ pravṛtto'bhūdbrāhmaṇasya niveśane//
mithilāyāṃ purā puryāṃ brāhmaṇaḥ kauthumābhidhaḥ

yena vidyāḥ prapaṭhitā vartaṃte bhuvi yā dvija//
ekatriṃśatsahasrāṇi varṣāṇāṃ sa kṛtādaraḥ

kṣaṇamapyanavacchinnaṃ paṭhitvā gehavānabhūt//
tataḥ kenāpi kālena kauthumasyābhavatsutaḥ

jaḍavadvarttamānaḥ sa mātṛkāṃ pratyapadyata//
paṭhitvā mātṛkāmanyannādhyeti sa kathaṃcana

tataḥ pitā khinnarūpī jaḍaṃ taṃ samabhāṣata//
adhīṣva putrakādhīṣva tava dāsyāmi modakān

athānyasmai pradāsyāmi karṇāvutpāṭayāmi te

//putra uvāca//
tāta kiṃ modakārthāya paṭhyate lobhahetave//
paṭhanaṃnāma yatpuṃsāṃ parāmārthaṃ hi tatsmṛtam

//kauthuma uvāca//
evaṃ te vadamānasya āyurbhavatu brahmaṇaḥ//
sādhvī buddhiriyaṃ te'stu kuto nādhyeṣyataḥ param

//putra uvāca//
tāta sarvaṃ parijñeyaṃ jñānamatraiva vai yataḥ//
tataḥ paraṃ kaṃṭhaśoṣaḥ kimarthaṃ kriyate vada

//pitovāca//
vicitraṃ bhāṣase bāla jñāto'trārthaśca kastvayā//
brūhi brūhi punarvatsa śrotumicchāmi te giram

//putra uvāca//
ekatriṃśatsahasrāṇi paṭhitvāpi tvayā pitaḥ//
nānātarkānbhrāṃtireva saṃdhitā manasi svake

ayamayaṃ cāyamiti dharmo yo darśanoditaḥ//
teṣu vātāyate cetastava tannāśayāmi te

upadeśaṃ paṭhasyeva naivārthajño'si tattvataḥ//
pāṭhamātrā hi ye viprā dvipadāḥ paśavo hi te

tatte bravīmi tadvākyaṃ mohamārtaṃḍamadbhutam

akāraḥ kathito brahmā ukāro viṣṇurucyate//
makāraśca smṛto rudrastrayaścaite guṇāḥ smṛtāḥ

ardhamātrā ca yā mūrdhni paramaḥ sa sadāśivaḥ//
evamoṃkāramāhātmyaṃ śrutireṣā sanātanī

ॐkārasya ca māhātmyaṃ yāthātmyena na śakyate//
varṣāṇāmayutenāpi graṃthakoṭibhireva vā

punaryatsārasarvasvaṃ proktaṃ tacchrūyatāṃ param//
aḥkārāṃtā akārādyā manavaste caturdaśa

svāyaṃbhuvaśca svārocirauttamo raivatastathā//
tāmasaścākṣuṣaḥ ṣaṣṭhastathā vaivasvato'dhunā

sāvarṇirbrahmasāvarṇī rudrasāvarṇireva ca//
dakṣasāvarṇirevāpi dharmasāvarṇireva ca

raucyo bhautyastathā cāpi manavo'mī caturdaśa//
śvetaḥ pāṃḍustathā raktastāmraḥ pītaśca kāpilaḥ

kṛṣṇaḥ śyāmastathā dhūmraḥ supiśaṃgaḥ piśaṃgakaḥ//
trivarṇaḥ śabalo varṇaiḥ karkaṃdhura iti kramāt

vaivasvataḥ kṣakāraśca tāta kṛṣṇaḥ pradṛśyate//
kakārādya hakārāṃtāstrayastriṃśacca devatāḥ

kakārādyāṣṭhakārāṃtā ādityā dvādaśa smṛtāḥ//
dhātā mitro'ryamā śakro varuṇāścāṃśureva ca

bhago vivasvānpūṣā ca savitā daśamastathā//
ekādaśastathā tvaṣṭā viṣṇurdvādaśa ucyate

jaghanyajaḥ sa sarveṣāmādityānāṃ guṇādhikaḥ//
ḍakārādyā bakārāṃtā rudrāścaikādaśaiva tu

kapālī piṃgalo bhīmo virupākṣo vilohitaḥ//
ajakaḥ śāsanaḥ śāstā śaṃbhuścaṇḍo bhavastathā

bhakārādyāḥ ṣakārāṃtā aṣṭau hi vasavo matāḥ//
dhruvo ghoraśca somaśca āpaścaiva nalo'nilaḥ

pratyūṣaśca prabhāsaśca aṣṭau te vasavaḥ smṛtāḥ//
sau haścetyaśvinau khyātau trayastriṃśadime smṛtāḥ

anusvāro visargaśca jihvāmūlīya eva ca//
upadhmānīya ityete jarāyujāstathāṃḍajāḥ

svedajāścodbhijāśceti tata jīvāḥ prakīrtitāḥ//
bhāvārthaḥ kathitaścāyaṃ tattvārthaṃ śrṛṇu sāṃpratam

ye pumāṃsastvamūndevānsamāśritya kriyāparāḥ//
ardhamātrātmake nitye pade līnāsta eva hi

caturṇāṃ jīvayonīnāṃ tadaiva parimucyate//
yadābhūnmanasā vācā karmaṇā ca yajetsurān

yasmiñchāstre tvamī devā mānitā naiva pāpibhiḥ//
tacchāstraṃ hi na maṃtavyaṃ yadi brahmā svayaṃ vadet

amī ca devāḥ sarvatra śraute mārge pratiṣṭhitāḥ//
pāṣaṇḍaśāstre sarvatra niṣiddhāḥ pāpakarmabhiḥ

tadamūnye vyatikramya tapo dānamatho japam//
prakurvaṃti durātmāno vepate marutaḥ pathi

aho mohasya māhātmyaṃ paśyatāvijitātmanām//
paṭhaṃti mātṛkāṃ pāpā manyaṃte na surāniha

//sutanuruvāca//
iti tasya vacaḥ śrutvā pitābhūdativismitaḥ//
papraccha ca bahūnpraśrānsopyavādīttathātathā

mayāpi tava prokto'yaṃ mātṛkāpraśra uttamaḥ//
dvitīyaṃ śrṛṇu taṃ praśnaṃ paṃcapaṃcādbhutaṃ gṛham

paṃcabhūtāni pañcaiva karmajñāneṃdriyāṇi ca//
paṃca paṃcāpi viṣayā manobuddhyahameva ca

prakṛtiḥ puruṣaścaiva pañcaviṃśaḥ sadāśivaḥ//
pañcapañcabhiretataistu niṣpannaṃ gṛhamucyate

dehametadidaṃ veda tattvato yātyasau śivam//
bahurūpāṃ striyaṃ prāhurbuddhiṃ vedāṃtavādinaḥ

sā hi nānārthabhajanānnānārūpaṃ prapadyate//
dharmasyaikasya saṃyogādbahudhāpyekikaiva sā

iti yo vede tattvārthaṃ nāsau narakamāpnuyāt//
munibhiryaśca na proktaṃ yanna manyeta daivatān

vacanaṃ tadbudhāḥ prahurbaṃdhaṃ citrakathaṃ tviti//
yacca kāmānvitaṃ vākyaṃ paṃcamaṃ vāpyataḥ śruṇu

eko lobho mahāngrāho lobhātpāpaṃ pravartate//
lobhātkrodhaḥ prabhavati lobhātkāmaḥ pravartate

lobhānmohaśca māyā ca mānaḥ stambhaḥ pareṣsutā//
avidyā'prajñatā caiva sarvaṃ lobhātpravartate

haraṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanam//
sāhasānāṃ ca sarveṣāmakāryāṇaāṃ kriyāstathā

sa lobhaḥ saha mohena vijetavyo jitātmanā//
dambho drohaśca niṃdā ca paiśunyaṃ matsarastathā

bhavantyetāni sarvāṇi lubdhānāmakṛtātmanām//
sumahāṃ tyapi sāstrāṇi dhārayaṃti bahuśrutāḥ

chettāraḥ saṃśayānāṃ ca lobhagrastā vrajaṃtyadhaḥ//
lobhakrodhaprasaktāśca śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥ

antaḥkṣurā vāṅmadhurāḥ kūpāśdhannāstṛṇauriva//
kurvate ye bahūnmārgāṃstāṃstānhetubalanvitāḥ

sarvamārgaṃ viluṃmapaṃti lobhājjātiṣu niṣṭhurāḥ//
dharmāvataṃsakāḥ kṣudrā muṣṇaṃti dhvajino jagat

ete'tipāpino jñeyā nityaṃ lobhasamanvitāḥ//
janako yuvanāśvaśca vṛṣādarbhiḥ prasenajit

lobhakṣayāddivaṃ prāptāstathaivānye janādhipāḥ//
tasmāttyajaṃti ye lobhaṃ te'tikrāmaṃti sāgaram

saṃsārākhyamato'naye ye grāhagrastā na saṃśayaḥ//
atha brāhmaṇabhedāṃstvamaṣṭo viprāvadhāraya

mātraśca brāhmaṇaścaiva śrotriyaśca tataḥ param//
anūcānastathā bhrūṇa ṛṣikalpa ṛṣirmuniḥ

ete hyaṣṭau samuddiṣṭā brāhmaṇāḥ prathamaṃ śrutau//
teṣāṃ paraḥ paraḥ śreṣṭho vidyāvṛttaviśeṣataḥ

brāhmaṇānāṃ kule jāto jātimātro yadā bhavet//
anupetaḥ kriyāhīno mātra ityabhidhīyate

ekoddeśyamatikramya vedasyācāravānṛjuḥ//
sa brāhmaṇa iti prokto nibhṛtaḥ satyavāgghṛṇī

ekāṃ śākhāṃ sakalpāṃ ca ṣaḍbhiraṃgairadhītya ca//
ṣaṭkarmanirato vipraḥ śrotriyonāma dharmavit

vedavedāṃgatattvajñaḥ śuddhātmā pāpavarjitaḥ//
śreṣṭhaḥ śrotriyavānprājñaḥ so'nūcāna iti smṛtaḥ

anūcānaguṇopeto yajñasvādhyāyayaṃtritaḥ//
bhrūṇa ityucyate śiṣṭaiḥ śeṣabhojī jiteṃdriyaḥ

vaidikaṃ laukikaṃ caiva sarvajñānamavāpya yaḥ//
āśramastho vaśī nityamṛṣikalpa iti smṛtaḥ

ūrdhvaretā bhavatyagryo niyatāśī nasaṃśa yī//
śāpānugrahayoḥ śaktaḥ satyasaṃdho bhavedṛṣiḥ

nivṛttaḥ sarvatattvajñaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ//
dhyānasthāniṣkriyo dāṃtastulyamṛtkāṃcano muniḥ

evamanvayavidyābhyāṃ vṛttena ca samucchritāḥ//
triśuklānāma vipreṃdrāḥ pūjyante savanādiṣu

ityevaṃvidhavipratvamuktaṃ śrṛṇu yugādayaḥ//
navamī kārtike śuklā kṛtādiḥ parikīrtitā

vaiśākhasya tṛtīyā yā śuklā tretādirucyate//
māghe pañcadaśīnāma dvāparādiḥ smṛtā budhaiḥ

trayodaśī nabhasye ca kṛṣṇā sā hi kaleḥ smṛtā//
yugādayaḥ smṛtā hyetā dattasyākṣayakārakāḥ

etāścatasrastithayo yugādyā dattaṃ hutaṃ cākṣayamāśu vidyāt//
yugeyuge varṣaśatena dānaṃ yugādikāle divasena tatphalam

yugādyāḥ kathitā hyetā manvādyāḥ śrṛṇu sāṃpratam//
aśvayukchuklanavamī dvādaśī kārtike tathā

tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca//
phālgunasya tvamāvāsyā pauṣasyaikādaśī tathā

āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī//
śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhī ca pūrṇimā

kārtikī phālgunī caitrī jyeṣṭhe pañcadaśī sitā//
manvaṃtarādayaścaitā dattasyākṣayakārakāḥ

yasyāṃ tithau rathaṃ pūrvaṃ prāpa devo divākaraḥ//
sā tithiḥ kathitā viprairmāghe yā rathasaptamī

tasyāṃ dattaṃ hutaṃ ceṣṭaṃ sarvamevākṣayaṃ matam//
sarvadāridryaśamanaṃ bhāskaraprītaye matam

nityodvejakamāhuryaṃ budhāstaṃ śrṛṇu tattvataḥ//
yaśca yācaniko nityaṃ na sa svargasya bhājanam

udvejayati bhūtāni yathā caurāstathaiva saḥ//
narakaṃ yāti pāpātmā nityodvegakarastvasau

ihopapattirmama kena karmaṇā kva ca prayātavyamito mayeti//
vicārya caivaṃ pratikārakārī budhaiḥ sa cokto dvija dakṣadakṣaḥ

māsairaṣṭabhirahnā ca pūrveṇa vayasāyuṣā//
tatkarma puruṣaḥ kuryādyenāṃte sukhamedhate

arcirdhūmaśca mārgau dvāvāhurvedāṃtavādinaḥ//
arciṣā yāti mokṣaṃ ca dhūmenāvartate punaḥ

yajñairāsādyate dhūmo naiṣkarmyeṇārcirāpyate//
etayoraparo mārgaḥ pākhaṃḍa iti kīrtyate

yo devānmanyate naiva dharmāṃśca manusūcitān//
naitau sa yāti paṃthānau tattvārtho'yaṃ nirūpitaḥ

ite te kīrtitāḥ praśrāḥ śaktyā brāhmaṇasattama//
sādhu vā'sādhu vā brūhī khyāpayātmānameva ca

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kalāpagrāmavāsisutanubrāhmaṇena nāradapraśnottarakathanaṃnāma paṃcamo'dhyāyaḥ