સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.5-2

ઽ
॥ નારદ ઉવાચ॥
તતોઽહં ધર્મવર્માણં પ્રોચ્ય તિષ્ઠેદ્ધનં ત્વયિ॥
કૃત્યકાલે ગ્રહીષ્યામીત્યાગમં રૈવતં ગિરિમ્

આસં પ્રમુદિતશ્ચાહં પશ્યંસ્તં ગિરિસત્તમમ્॥
આહ્વયાનં નરાન્સાધૂન્ભૂમેર્ભુજમિવોચ્છ્રિતમ્

યસ્મિન્નાનાવિધા વૃક્ષાઃ પ્રકાશંતે સમંતતઃ॥
સાધું ગૃહપતિં પ્રાપ્ય પુત્રભાર્યાદયો યથા

મુદિતા યત્ર સંતૃપ્તા વાશંતે કોકિલાદયઃ॥
સદ્ગુરોર્જ્ઞાનસંપન્ના યથા શિષ્યગણા ભુવિ

યત્ર તપ્ત્વા તપો મર્ત્યા યથેપ્સિતમવાપ્નુયુઃ॥
શ્રીમહાદેવમાસાદ્ય ભક્તો યદ્વન્મનોરથમ્

તસ્યાહં ચ ગિરેઃ પાર્થ સમાસાદ્ય મહાશિલામ્॥
શીતસૌરભ્યમંદેન પ્રીણીતોઽચિંતયં હૃદિ

તાવન્મયા સ્થાનમાપ્તં યદતીવ સુદુર્લભમ્॥
ઇદાનીં બ્રાહ્મણાર્થેઽહં કુર્વે તાવદુપક્રમમ્

બ્રાહ્મણાશ્ચ વિલોક્ય મે યે હિ પાત્રતમા મતાઃ॥
તથા હિ ચાત્ર શ્રૂયંતે વચાંસિ શ્રુતિવાદિનામ્

ન જલોત્તરણે શક્તા યદ્વન્નૌઃ કર્ણવર્જિતા॥
તદ્વચ્છ્રેષ્ઠોઽપ્યનાચારો વિપ્રો નોદ્ધરણક્ષમઃ

બ્રાહ્મણો હ્યનધીયાનસ્તૃણાગ્નિરિવ શામ્યતિ॥
તસ્મૈ હવ્યં ન દાતવ્યં ન હિ ભસ્મનિ હૂયતે

દાનપાત્રમતિક્રમ્ય યદપાત્રે પ્રદીયતે॥
તદ્દત્તં ગામતિક્રમ્ય ગર્દભસ્ય ગવાહ્નિકમ્

ઊષરે વાપિતં બીજં ભિન્નભાંડે ચ ગોદુહમ્॥
ભસ્મનીવ હુતં હવ્યં મૂર્ખે દાનમશાશ્વતમ્

વિધિહીને તથાઽપાત્રે યો દદાતિ પ્રતિગ્રહમ્॥
ન કેવલં હિ તદ્યાતિ શેષં પુણ્યં પ્રણશ્યતિ

ભૂરાપ્તા ગૌસ્તથા ભોગાઃ સુવર્ણં દેહમેવ ચ॥
અશ્વશ્ચક્ષુસ્તથા વાસો ઘૃતં તેજસ્તિલાઃ પ્રજાઃ

ઘ્નંતિ તસ્માદવિદ્વાંસ્તુ બિભિયાચ્ચ પ્રતિગ્રહાત્॥
સ્વલ્પક કેનાપ્યવિદ્વાંસ્તુ પંકે ગૌરિવ સીદતિ

તસ્માદ્યે ગૂઢતપસો ગૂઢસ્વાધ્યાયસાધકાઃ॥
સ્વદારનિરતાઃ શાંતાસ્તેષુ દત્તં સદાઽક્ષયમ્

દેશે કાલ ઉપાયેન દ્રવ્યં શ્રદ્ધાસમન્વિતમ્॥
પાત્રે પ્રદીયતે યત્તત્સકલં ધર્મલક્ષણમ્

ન વિદ્યયા કેવલયા તપસા વાપિ પાત્રતા॥
યત્ર વૃત્તિમિમે ચોભે તદ્વિ પાત્રં પ્રચક્ષતે

તેષાં ત્રયાણાં મધ્યે ચ વિદ્યા મુખ્યો મહાગુણઃ॥
વિદ્યાં વિનાંધવદ્વિપ્રાશ્ચક્ષુષ્મંતો હિ તે મતાઃ

તસ્માચ્ચક્ષુષ્મતો વિદ્વાન્દેશે દેશે પરીક્ષયેત્॥
પ્રશ્રાન્યે મમ વક્ષ્યંતિ તેભ્યો દાસ્યામ્યહં તતઃ

ઇતિ સંચિંત્ય મનસા તસ્માદ્દેશાત્સમુત્થિતઃ॥
આશ્રમેષુ મહર્ષીણાં વિચરામ્યસ્મિ ફાલ્ગુન

ઇમાઞ્છ્લોકાન્ગાયમાનઃ પ્રશ્રરૂપાઞ્છૃણુષ્વ તાન્॥
માતૃકાં કો વિજાનાતિ કતિધા કીદૃશાક્ષરામ્

પંચપંચાદ્ભુતં ગેહં કો વિજાનાતિ વા દ્વિજઃ॥
બહુરૂપાં સ્ત્રિયં કર્તુમેકરૂપાં ચ વેત્તિ કઃ

કો વા ચિત્રકથાબંધં વેત્તિ સંસારગોચરઃ॥
કો વાર્ણવમહાગ્રાહં વેત્તિ વિદ્યાપરાયણઃ

કો વાષ્ટવિધં બ્રાહ્મણ્યં વેત્તિ બ્રાહ્મણસત્તમઃ॥
યુગાનાં ચ ચતુર્ણાં વા કો મૂલદિવસાન્વદેત્

ચતુર્દશમનૂનાં વા મૂલવાસરં વેત્તિ કઃ॥
કસ્મિંશ્ચૈવ દિને પ્રાપ પૂર્વં વા ભાસ્કરો રથમ્

ઉદ્વેજયતિ ભૂતાનિ કૃષ્ણાહિરિવ વેત્તિ કઃ॥
કો વાસ્મિન્ઘોરસંસારે દક્ષદક્ષતમો ભવેત્

પંથાનાવપિ દ્વૌ કશ્ચિદ્વેત્તિ વક્તિ ચ બ્રાહ્મણઃ॥
ઇતિ મે દ્વાદશ પ્રશ્રાન્યે વિદુર્બ્રાહ્મણોત્તમાઃ

તે મે પૂજ્યતમાસ્તેષામહામારાધકશ્ચિરમ્॥
ઇત્યહં ગાયમાનો વૈ ભ્રમિતઃ સકલાં મહીમ્

તે ચાહુર્દુઃખદાઃ ખ્યાતાઃ પ્રશ્રાસ્તે કુર્મહે નમઃ॥
ઇત્યહં સકલાં પૃથ્વીં વિચિંત્યાલબ્ધબ્રાહ્મણઃ

હિમાદ્રિશિખરાસીનો ભૂયશ્ચિંતામવાપ્તવાન્॥
સર્વે વિલોકિતા વિપ્રાઃ કિમતઃ કર્તુમુત્સહે

તતો મે ચિંતયાનસ્ય પુનર્જાતા મતિસ્ત્વિયમ્॥
અદ્યાપિ ન ગતશ્ચાહં કલાપગ્રામમુત્તમમ્

યસ્મિન્વિપ્રાઃ સંવસંતિ મૂર્તાનીવ તપાંસિ ચ॥
ચતુરાશીતિસાહસ્રાઃ શ્રુતાધ્યયનશાલિનઃ

સ્થાને તસ્મિન્ગમિષ્યામીત્યુક્ત્વાહં ચલિતસ્તદા॥
ખેચરો હિમમાક્રમ્ય પરં પારં ગતસ્તતઃ

અદ્રાક્ષં પુણ્યભૂમિસ્થં ગ્રામરત્નમહં મહત્॥
શતયોજનવિસ્તીર્ણં નાનાવૃક્ષસમાકુલમ્

યત્ર પુણ્યવતાં સંતિ શતશઃ પ્રવરાશ્રમાઃ॥
સર્વેષામપિ જીવાનાં યત્રાન્યોન્યં ન દુષ્ટતા

યજ્ઞભાજાં મુનીનાં યદુપકારકરં સદા॥
સતાં ધર્મવતાં યદ્વદુપકારો ન શામ્યતિ

મુનીનાં યત્ર પરમં સ્થાનં ચાપ્યવિનાશકૃત્॥
સ્વાહાસ્વધાવષટ્કાર હન્તકારો ન નશ્યતિ

યત્ર કૃતયુગસ્તાર્થં બીજં પાર્થાવશિષ્યતે॥
સૂર્યસ્ય સોમવંશસ્ય બ્રાહ્મણાનાં તથૈવ ચ

સ્થાનકં તત્સમાસાદ્ય પ્રવિષ્ટોઽહં દ્વિજાશ્રમાન્॥
તત્ર તે વિવિધાન્વાદાન્વિવદંતે દ્વિજોત્તમાઃ

પરસ્પરં ચિંતયાના વેદા મૂર્તિધરા યથા॥
તત્ર મેધાવિનઃ કેચિદર્થમન્યૈઃ પ્રપૂરિતમ્

વિચિક્ષિપુર્મહાત્માનો નભોગતમિવામિષમ્॥
તત્રાઽહં કરમુદ્યમ્ય પ્રાવોચં પૂર્યતાં દ્વિજાઃ

કાકારાવૈઃ કિમતૈર્વો યદ્યસ્તિ જ્ઞાનશાલિતા॥
વ્યાકુરુધ્વં તતઃ પ્રશ્રાન્મમ દુર્વિષહાન્બહૂન્

॥બ્રાહ્મણા ઊચુઃ॥
વદ બ્રાહ્મણ પ્રશ્રાન્સ્વાઞ્છ્રુત્વાઽઽધાસ્યામહે વયમ્॥
પરમો હ્યેષ નો લાભઃ પ્રશ્નાન્પૃચ્છતિ યદ્ભવાન્

અહં પૂર્વિકયા તે વૈ ન્યષેધંત પરસ્પરમ્॥
અહં પૂર્વમહં પૂર્વમિતિ વીરા યથા રણે

તતસ્તાનબ્રવં પ્રશ્રાનહં દ્વાદશ પૂર્વકાન્॥
શ્રુત્વા તે મામવોચંત લીલાયંતો મુનીશ્વરાઃ

કિં તે દ્વિજ બાલપ્રશ્નૈરમીભિઃ સ્વલ્પકૈરપિ॥
અસ્માકં યન્નિહીનં ત્વં મન્યસે સ બ્રવીત્વમૂન્

તતોતિવિસ્મિતશ્ચાહં મન્યમાનઃ કૃતાર્થતામ્॥
તેષાં નિહીનં સંચિંત્ય પ્રાવોચં પ્રબ્રવીત્વયમ્

તતઃ સુતનુનામા સ બાલોઽબાલોઽભ્યુવાચ મામ્॥
મમ મંદાયતે વાણી પ્રશ્નૈઃ સ્વલ્પૈસ્તવ દ્વિજ॥
તથાપિ વચ્મિ માં યસ્માન્નિહીનં મન્યતે ભવાન્

॥સુતનુરુવાચ॥
અક્ષરાસ્તુ દ્વિપંચાશન્માતૃકાયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

ૐકારઃ પ્રથમસ્તત્ર ચતુર્દશ સ્વરાસ્તથા॥
સ્પર્શાશ્ચૈવ ત્રયસ્ત્રિંશદનુસ્વારસ્તથૈવ ચ

વિસર્જ્જનીયશ્ચ પરો જિહ્વામૂલીય એવ ચ॥
ઉપધ્માનીય એવાપિ દ્વિપંચાશદમી સ્મૃતાઃ

ઇતિ તે કથિતા સંખ્યા અર્થં ચૈષાં શ્રૃણુ દ્વિજ॥
અસ્મિન્નર્થે ચેતિહાસં તવ વક્ષ્યામિ યઃ પુરા

મિથિલાયાં પ્રવૃત્તોઽભૂદ્બ્રાહ્મણસ્ય નિવેશને॥
મિથિલાયાં પુરા પુર્યાં બ્રાહ્મણઃ કૌથુમાભિધઃ

યેન વિદ્યાઃ પ્રપઠિતા વર્તંતે ભુવિ યા દ્વિજ॥
એકત્રિંશત્સહસ્રાણિ વર્ષાણાં સ કૃતાદરઃ

ક્ષણમપ્યનવચ્છિન્નં પઠિત્વા ગેહવાનભૂત્॥
તતઃ કેનાપિ કાલેન કૌથુમસ્યાભવત્સુતઃ

જડવદ્વર્ત્તમાનઃ સ માતૃકાં પ્રત્યપદ્યત॥
પઠિત્વા માતૃકામન્યન્નાધ્યેતિ સ કથંચન

તતઃ પિતા ખિન્નરૂપી જડં તં સમભાષત॥
અધીષ્વ પુત્રકાધીષ્વ તવ દાસ્યામિ મોદકાન્

અથાન્યસ્મૈ પ્રદાસ્યામિ કર્ણાવુત્પાટયામિ તે

॥પુત્ર ઉવાચ॥
તાત કિં મોદકાર્થાય પઠ્યતે લોભહેતવે॥
પઠનંનામ યત્પુંસાં પરામાર્થં હિ તત્સ્મૃતમ્

॥કૌથુમ ઉવાચ॥
એવં તે વદમાનસ્ય આયુર્ભવતુ બ્રહ્મણઃ॥
સાધ્વી બુદ્ધિરિયં તેઽસ્તુ કુતો નાધ્યેષ્યતઃ પરમ્

॥પુત્ર ઉવાચ॥
તાત સર્વં પરિજ્ઞેયં જ્ઞાનમત્રૈવ વૈ યતઃ॥
તતઃ પરં કંઠશોષઃ કિમર્થં ક્રિયતે વદ

॥પિતોવાચ॥
વિચિત્રં ભાષસે બાલ જ્ઞાતોઽત્રાર્થશ્ચ કસ્ત્વયા॥
બ્રૂહિ બ્રૂહિ પુનર્વત્સ શ્રોતુમિચ્છામિ તે ગિરમ્

॥પુત્ર ઉવાચ॥
એકત્રિંશત્સહસ્રાણિ પઠિત્વાપિ ત્વયા પિતઃ॥
નાનાતર્કાન્ભ્રાંતિરેવ સંધિતા મનસિ સ્વકે

અયમયં ચાયમિતિ ધર્મો યો દર્શનોદિતઃ॥
તેષુ વાતાયતે ચેતસ્તવ તન્નાશયામિ તે

ઉપદેશં પઠસ્યેવ નૈવાર્થજ્ઞોઽસિ તત્ત્વતઃ॥
પાઠમાત્રા હિ યે વિપ્રા દ્વિપદાઃ પશવો હિ તે

તત્તે બ્રવીમિ તદ્વાક્યં મોહમાર્તંડમદ્ભુતમ્

અકારઃ કથિતો બ્રહ્મા ઉકારો વિષ્ણુરુચ્યતે॥
મકારશ્ચ સ્મૃતો રુદ્રસ્ત્રયશ્ચૈતે ગુણાઃ સ્મૃતાઃ

અર્ધમાત્રા ચ યા મૂર્ધ્નિ પરમઃ સ સદાશિવઃ॥
એવમોંકારમાહાત્મ્યં શ્રુતિરેષા સનાતની

ૐકારસ્ય ચ માહાત્મ્યં યાથાત્મ્યેન ન શક્યતે॥
વર્ષાણામયુતેનાપિ ગ્રંથકોટિભિરેવ વા

પુનર્યત્સારસર્વસ્વં પ્રોક્તં તચ્છ્રૂયતાં પરમ્॥
અઃકારાંતા અકારાદ્યા મનવસ્તે ચતુર્દશ

સ્વાયંભુવશ્ચ સ્વારોચિરૌત્તમો રૈવતસ્તથા॥
તામસશ્ચાક્ષુષઃ ષષ્ઠસ્તથા વૈવસ્વતોઽધુના

સાવર્ણિર્બ્રહ્મસાવર્ણી રુદ્રસાવર્ણિરેવ ચ॥
દક્ષસાવર્ણિરેવાપિ ધર્મસાવર્ણિરેવ ચ

રૌચ્યો ભૌત્યસ્તથા ચાપિ મનવોઽમી ચતુર્દશ॥
શ્વેતઃ પાંડુસ્તથા રક્તસ્તામ્રઃ પીતશ્ચ કાપિલઃ

કૃષ્ણઃ શ્યામસ્તથા ધૂમ્રઃ સુપિશંગઃ પિશંગકઃ॥
ત્રિવર્ણઃ શબલો વર્ણૈઃ કર્કંધુર ઇતિ ક્રમાત્

વૈવસ્વતઃ ક્ષકારશ્ચ તાત કૃષ્ણઃ પ્રદૃશ્યતે॥
કકારાદ્ય હકારાંતાસ્ત્રયસ્ત્રિંશચ્ચ દેવતાઃ

કકારાદ્યાષ્ઠકારાંતા આદિત્યા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ॥
ધાતા મિત્રોઽર્યમા શક્રો વરુણાશ્ચાંશુરેવ ચ

ભગો વિવસ્વાન્પૂષા ચ સવિતા દશમસ્તથા॥
એકાદશસ્તથા ત્વષ્ટા વિષ્ણુર્દ્વાદશ ઉચ્યતે

જઘન્યજઃ સ સર્વેષામાદિત્યાનાં ગુણાધિકઃ॥
ડકારાદ્યા બકારાંતા રુદ્રાશ્ચૈકાદશૈવ તુ

કપાલી પિંગલો ભીમો વિરુપાક્ષો વિલોહિતઃ॥
અજકઃ શાસનઃ શાસ્તા શંભુશ્ચણ્ડો ભવસ્તથા

ભકારાદ્યાઃ ષકારાંતા અષ્ટૌ હિ વસવો મતાઃ॥
ધ્રુવો ઘોરશ્ચ સોમશ્ચ આપશ્ચૈવ નલોઽનિલઃ

પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચ અષ્ટૌ તે વસવઃ સ્મૃતાઃ॥
સૌ હશ્ચેત્યશ્વિનૌ ખ્યાતૌ ત્રયસ્ત્રિંશદિમે સ્મૃતાઃ

અનુસ્વારો વિસર્ગશ્ચ જિહ્વામૂલીય એવ ચ॥
ઉપધ્માનીય ઇત્યેતે જરાયુજાસ્તથાંડજાઃ

સ્વેદજાશ્ચોદ્ભિજાશ્ચેતિ તત જીવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ॥
ભાવાર્થઃ કથિતશ્ચાયં તત્ત્વાર્થં શ્રૃણુ સાંપ્રતમ્

યે પુમાંસસ્ત્વમૂન્દેવાન્સમાશ્રિત્ય ક્રિયાપરાઃ॥
અર્ધમાત્રાત્મકે નિત્યે પદે લીનાસ્ત એવ હિ

ચતુર્ણાં જીવયોનીનાં તદૈવ પરિમુચ્યતે॥
યદાભૂન્મનસા વાચા કર્મણા ચ યજેત્સુરાન્

યસ્મિઞ્છાસ્ત્રે ત્વમી દેવા માનિતા નૈવ પાપિભિઃ॥
તચ્છાસ્ત્રં હિ ન મંતવ્યં યદિ બ્રહ્મા સ્વયં વદેત્

અમી ચ દેવાઃ સર્વત્ર શ્રૌતે માર્ગે પ્રતિષ્ઠિતાઃ॥
પાષણ્ડશાસ્ત્રે સર્વત્ર નિષિદ્ધાઃ પાપકર્મભિઃ

તદમૂન્યે વ્યતિક્રમ્ય તપો દાનમથો જપમ્॥
પ્રકુર્વંતિ દુરાત્માનો વેપતે મરુતઃ પથિ

અહો મોહસ્ય માહાત્મ્યં પશ્યતાવિજિતાત્મનામ્॥
પઠંતિ માતૃકાં પાપા મન્યંતે ન સુરાનિહ

॥સુતનુરુવાચ॥
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પિતાભૂદતિવિસ્મિતઃ॥
પપ્રચ્છ ચ બહૂન્પ્રશ્રાન્સોપ્યવાદીત્તથાતથા

મયાપિ તવ પ્રોક્તોઽયં માતૃકાપ્રશ્ર ઉત્તમઃ॥
દ્વિતીયં શ્રૃણુ તં પ્રશ્નં પંચપંચાદ્ભુતં ગૃહમ્

પંચભૂતાનિ પઞ્ચૈવ કર્મજ્ઞાનેંદ્રિયાણિ ચ॥
પંચ પંચાપિ વિષયા મનોબુદ્ધ્યહમેવ ચ

પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચૈવ પઞ્ચવિંશઃ સદાશિવઃ॥
પઞ્ચપઞ્ચભિરેતતૈસ્તુ નિષ્પન્નં ગૃહમુચ્યતે

દેહમેતદિદં વેદ તત્ત્વતો યાત્યસૌ શિવમ્॥
બહુરૂપાં સ્ત્રિયં પ્રાહુર્બુદ્ધિં વેદાંતવાદિનઃ

સા હિ નાનાર્થભજનાન્નાનારૂપં પ્રપદ્યતે॥
ધર્મસ્યૈકસ્ય સંયોગાદ્બહુધાપ્યેકિકૈવ સા

ઇતિ યો વેદે તત્ત્વાર્થં નાસૌ નરકમાપ્નુયાત્॥
મુનિભિર્યશ્ચ ન પ્રોક્તં યન્ન મન્યેત દૈવતાન્

વચનં તદ્બુધાઃ પ્રહુર્બંધં ચિત્રકથં ત્વિતિ॥
યચ્ચ કામાન્વિતં વાક્યં પંચમં વાપ્યતઃ શ્રુણુ

એકો લોભો મહાન્ગ્રાહો લોભાત્પાપં પ્રવર્તતે॥
લોભાત્ક્રોધઃ પ્રભવતિ લોભાત્કામઃ પ્રવર્તતે

લોભાન્મોહશ્ચ માયા ચ માનઃ સ્તમ્ભઃ પરેષ્સુતા॥
અવિદ્યાઽપ્રજ્ઞતા ચૈવ સર્વં લોભાત્પ્રવર્તતે

હરણં પરવિત્તાનાં પરદારાભિમર્શનમ્॥
સાહસાનાં ચ સર્વેષામકાર્યાણઆં ક્રિયાસ્તથા

સ લોભઃ સહ મોહેન વિજેતવ્યો જિતાત્મના॥
દમ્ભો દ્રોહશ્ચ નિંદા ચ પૈશુન્યં મત્સરસ્તથા

ભવન્ત્યેતાનિ સર્વાણિ લુબ્ધાનામકૃતાત્મનામ્॥
સુમહાં ત્યપિ સાસ્ત્રાણિ ધારયંતિ બહુશ્રુતાઃ

છેત્તારઃ સંશયાનાં ચ લોભગ્રસ્તા વ્રજંત્યધઃ॥
લોભક્રોધપ્રસક્તાશ્ચ શિષ્ટાચારબહિષ્કૃતાઃ

અન્તઃક્ષુરા વાઙ્મધુરાઃ કૂપાશ્ધન્નાસ્તૃણૌરિવ॥
કુર્વતે યે બહૂન્માર્ગાંસ્તાંસ્તાન્હેતુબલન્વિતાઃ

સર્વમાર્ગં વિલુંમપંતિ લોભાજ્જાતિષુ નિષ્ઠુરાઃ॥
ધર્માવતંસકાઃ ક્ષુદ્રા મુષ્ણંતિ ધ્વજિનો જગત્

એતેઽતિપાપિનો જ્ઞેયા નિત્યં લોભસમન્વિતાઃ॥
જનકો યુવનાશ્વશ્ચ વૃષાદર્ભિઃ પ્રસેનજિત્

લોભક્ષયાદ્દિવં પ્રાપ્તાસ્તથૈવાન્યે જનાધિપાઃ॥
તસ્માત્ત્યજંતિ યે લોભં તેઽતિક્રામંતિ સાગરમ્

સંસારાખ્યમતોઽનયે યે ગ્રાહગ્રસ્તા ન સંશયઃ॥
અથ બ્રાહ્મણભેદાંસ્ત્વમષ્ટો વિપ્રાવધારય

માત્રશ્ચ બ્રાહ્મણશ્ચૈવ શ્રોત્રિયશ્ચ તતઃ પરમ્॥
અનૂચાનસ્તથા ભ્રૂણ ઋષિકલ્પ ઋષિર્મુનિઃ

એતે હ્યષ્ટૌ સમુદ્દિષ્ટા બ્રાહ્મણાઃ પ્રથમં શ્રુતૌ॥
તેષાં પરઃ પરઃ શ્રેષ્ઠો વિદ્યાવૃત્તવિશેષતઃ

બ્રાહ્મણાનાં કુલે જાતો જાતિમાત્રો યદા ભવેત્॥
અનુપેતઃ ક્રિયાહીનો માત્ર ઇત્યભિધીયતે

એકોદ્દેશ્યમતિક્રમ્ય વેદસ્યાચારવાનૃજુઃ॥
સ બ્રાહ્મણ ઇતિ પ્રોક્તો નિભૃતઃ સત્યવાગ્ઘૃણી

એકાં શાખાં સકલ્પાં ચ ષડ્ભિરંગૈરધીત્ય ચ॥
ષટ્કર્મનિરતો વિપ્રઃ શ્રોત્રિયોનામ ધર્મવિત્

વેદવેદાંગતત્ત્વજ્ઞઃ શુદ્ધાત્મા પાપવર્જિતઃ॥
શ્રેષ્ઠઃ શ્રોત્રિયવાન્પ્રાજ્ઞઃ સોઽનૂચાન ઇતિ સ્મૃતઃ

અનૂચાનગુણોપેતો યજ્ઞસ્વાધ્યાયયંત્રિતઃ॥
ભ્રૂણ ઇત્યુચ્યતે શિષ્ટૈઃ શેષભોજી જિતેંદ્રિયઃ

વૈદિકં લૌકિકં ચૈવ સર્વજ્ઞાનમવાપ્ય યઃ॥
આશ્રમસ્થો વશી નિત્યમૃષિકલ્પ ઇતિ સ્મૃતઃ

ઊર્ધ્વરેતા ભવત્યગ્ર્યો નિયતાશી નસંશ યી॥
શાપાનુગ્રહયોઃ શક્તઃ સત્યસંધો ભવેદૃષિઃ

નિવૃત્તઃ સર્વતત્ત્વજ્ઞઃ કામક્રોધવિવર્જિતઃ॥
ધ્યાનસ્થાનિષ્ક્રિયો દાંતસ્તુલ્યમૃત્કાંચનો મુનિઃ

એવમન્વયવિદ્યાભ્યાં વૃત્તેન ચ સમુચ્છ્રિતાઃ॥
ત્રિશુક્લાનામ વિપ્રેંદ્રાઃ પૂજ્યન્તે સવનાદિષુ

ઇત્યેવંવિધવિપ્રત્વમુક્તં શ્રૃણુ યુગાદયઃ॥
નવમી કાર્તિકે શુક્લા કૃતાદિઃ પરિકીર્તિતા

વૈશાખસ્ય તૃતીયા યા શુક્લા ત્રેતાદિરુચ્યતે॥
માઘે પઞ્ચદશીનામ દ્વાપરાદિઃ સ્મૃતા બુધૈઃ

ત્રયોદશી નભસ્યે ચ કૃષ્ણા સા હિ કલેઃ સ્મૃતા॥
યુગાદયઃ સ્મૃતા હ્યેતા દત્તસ્યાક્ષયકારકાઃ

એતાશ્ચતસ્રસ્તિથયો યુગાદ્યા દત્તં હુતં ચાક્ષયમાશુ વિદ્યાત્॥
યુગેયુગે વર્ષશતેન દાનં યુગાદિકાલે દિવસેન તત્ફલમ્

યુગાદ્યાઃ કથિતા હ્યેતા મન્વાદ્યાઃ શ્રૃણુ સાંપ્રતમ્॥
અશ્વયુક્છુક્લનવમી દ્વાદશી કાર્તિકે તથા

તૃતીયા ચૈત્રમાસસ્ય તથા ભાદ્રપદસ્ય ચ॥
ફાલ્ગુનસ્ય ત્વમાવાસ્યા પૌષસ્યૈકાદશી તથા

આષાઢસ્યાપિ દશમી માઘમાસસ્ય સપ્તમી॥
શ્રાવણસ્યાષ્ટમી કૃષ્ણા તથાષાઢી ચ પૂર્ણિમા

કાર્તિકી ફાલ્ગુની ચૈત્રી જ્યેષ્ઠે પઞ્ચદશી સિતા॥
મન્વંતરાદયશ્ચૈતા દત્તસ્યાક્ષયકારકાઃ

યસ્યાં તિથૌ રથં પૂર્વં પ્રાપ દેવો દિવાકરઃ॥
સા તિથિઃ કથિતા વિપ્રૈર્માઘે યા રથસપ્તમી

તસ્યાં દત્તં હુતં ચેષ્ટં સર્વમેવાક્ષયં મતમ્॥
સર્વદારિદ્ર્યશમનં ભાસ્કરપ્રીતયે મતમ્

નિત્યોદ્વેજકમાહુર્યં બુધાસ્તં શ્રૃણુ તત્ત્વતઃ॥
યશ્ચ યાચનિકો નિત્યં ન સ સ્વર્ગસ્ય ભાજનમ્

ઉદ્વેજયતિ ભૂતાનિ યથા ચૌરાસ્તથૈવ સઃ॥
નરકં યાતિ પાપાત્મા નિત્યોદ્વેગકરસ્ત્વસૌ

ઇહોપપત્તિર્મમ કેન કર્મણા ક્વ ચ પ્રયાતવ્યમિતો મયેતિ॥
વિચાર્ય ચૈવં પ્રતિકારકારી બુધૈઃ સ ચોક્તો દ્વિજ દક્ષદક્ષઃ

માસૈરષ્ટભિરહ્ના ચ પૂર્વેણ વયસાયુષા॥
તત્કર્મ પુરુષઃ કુર્યાદ્યેનાંતે સુખમેધતે

અર્ચિર્ધૂમશ્ચ માર્ગૌ દ્વાવાહુર્વેદાંતવાદિનઃ॥
અર્ચિષા યાતિ મોક્ષં ચ ધૂમેનાવર્તતે પુનઃ

યજ્ઞૈરાસાદ્યતે ધૂમો નૈષ્કર્મ્યેણાર્ચિરાપ્યતે॥
એતયોરપરો માર્ગઃ પાખંડ ઇતિ કીર્ત્યતે

યો દેવાન્મન્યતે નૈવ ધર્માંશ્ચ મનુસૂચિતાન્॥
નૈતૌ સ યાતિ પંથાનૌ તત્ત્વાર્થોઽયં નિરૂપિતઃ

ઇતે તે કીર્તિતાઃ પ્રશ્રાઃ શક્ત્યા બ્રાહ્મણસત્તમ॥
સાધુ વાઽસાધુ વા બ્રૂહી ખ્યાપયાત્માનમેવ ચ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કલાપગ્રામવાસિસુતનુબ્રાહ્મણેન નારદપ્રશ્નોત્તરકથનંનામ પંચમોઽધ્યાયઃ