Skanda Purana · Chapter 1.45
//nārada uvāca//
tathā bahūdakasthāne kathāmākarṇayādbhutām//
yasmādbahūdakaṃ kuṇḍaṃ kāmarūpe yadasti ca
tadasti cātra saṃkrāṃtaṃ tasmātproktaṃ bahūdakam//
kapilenātra taptvā ca varṣāṇi subahūnyapi
sthāpitaṃ śobhanaṃ liṃgaṃ kapilaśvarasaṃjñitam//
tacca ligaṃ sadā pārtha nandabhadra iti samṛtaḥ
vaṇiksaṃpūjayāmāsa trikālaṃ ca kṛtādaraḥ//
sarvadharmaviśeṣajñaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ
nājñātaṃ tasya kiṃcicca yaddharmeṣu prakīrtyate//
sarveṣāṃ ca suhṛnnityaṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ
karmaṇā manasā vācā dharmamenamupāśritaḥ//
na bhūto na bhaviṣyaśca na sa dharmo'sti kiṃcana
vidoṣo yo hi sarvatra niścityaivaṃ vyavasthitaḥ//
asya dharmasamudrasya saṃpravṛddhasya sarvataḥ
nirmathya nandabhadreṇa āhṛtaṃ tanniśāmaya//
vāṇijyaṃ manyate śreṣṭhaṃ jīvanāya tadā sthitaḥ
paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇaiḥ śaraṇaṃ tena kāritam//
madyavarjaṃ bhedavarjaṃ kūṭavarjaṃ samaṃ tathā
sarvabhūteṣu vāṇijyamalpalābhena so'carat//
amāyayā parebhyo'sau gṛhītvaiva krayāṇakam
amāyayaiva bhūtebhyo vikrīṇātyasya sadvratam//
kecidyajñaṃ praśaṃsaṃti nandabhadro na manyate
doṣamenaṃ viniścitya śrṛṇu taṃ pāṃḍunandana//
lubdho'nṛtī dāṃbhīkaśca svapraśaṃsāparāyaṇaḥ
yajanyajñairjagaddhaṃti svaṃ cāṃdhatamasaṃ nayet//
agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate
ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ//
yadyadā yajamānasya ṛtvijo dravyameva ca
cauraprāyasya kaluṣājjanma jāyejjanasya hi//
adakṣiṇe vṛthā yajñe kṛte cāpyavidhānataḥ
paśavo lakuṭairhanyuryajamānaṃ mṛtaṃ hatāḥ//
tasmācchuddhairyavadravyairyajamānaḥ śubhaḥ smṛtaḥ
yajña evaṃ vicāryāsau yajñasāraṃ samāsthitaḥ//
śraddhayā devapūjā yā namaskāraḥ stutiḥ śubhā
naivedyaṃ haviṣaścaiva yajño'yaṃ hi vikalmaṣaḥ//
sa eva yajñaḥ prokto vai yena tuṣyanti devatāḥ
kecicchaṃsanti saṃnyāsaṃ nandabhadro na manyate//
yo hi saṃnyasya viṣayānmanasā gṛhyate punaḥ
ubhayabhraṣṭa evāsau bhinnā bhūmirvinaśyati//
saṃnyāsasya tu yatsāraṃ tattenāvṛtamuttamam
kasyacinnaiva karmāṇi śapate vā praśaṃsati//
nānāmārgasthitām̐llokāṃścandravallīyate kṣitau
na dveṣṭi no kāmayate na viruddho'nurudhyate//
samāśmakāṃcano dhīrastulyaniṃdātmasaṃstutiḥ
abhayaḥ sarvabhūtebhyo yathāṃdhabadhirākṛtiḥ//
na karmaṇāṃ phalākāṃkṣā śivasyārādhanaṃ hi tat
kāraṇāddharmamanvicchanna lobhaṃ ca tataścaran
vivicya naṃdabhadrastatsāraṃ mokṣeṣu jagṛhe//
kṛṣiṃ kecitpraśaṃsaṃti naṃdabhadro na manyate
yasyāṃ chiṃdaṃti vṛṣaṇā vṛṣāṇāṃ caiva nāsikām//
karṣayaṃti mahābhārānbadhnaṃti damayaṃti ca
bahudaṃśamayāndeśānnayaṃti bahukardamān//
vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdaṃtyavidhinā pare
manyaṃte bhrūṇahatyāpi viśiṣṭā nāsya karmaṇaḥ//
aghnyā iti gavāṃ nāma śrutau tāḥ pīḍayetkatham
bhūmiṃ bhūmiśayāṃścaiva haṃti kāṣṭhamayomukham//
paṃceṃdriyeṣu jīveṣu sarvaṃ vasati daivatam
ādityaścaṃdramā vāyuḥ prabhūtyaiva ca tāṃstu yaḥ//
vikrīṇāti sumūḍhasya tasya kā nu vicāraṇā
ajo'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryaśca pṛthivī virāṭ//
dhenurvatsaśca somo vai vikrīyaitānna sidhyati
evaṃvidhasahasraiśca yutā doṣaiḥ kṛṣiḥ sadā//
aṣṭāgavaṃ syāddhi halaṃ triṃśadbhāgaṃ tyajetkṛṣeḥ
dharme dadyātpaśūnvṛddhānpuṣyādeṣā kṛṣiḥ kutaḥ//
sārametatkṛṣestena naṃdabhadreṇa cādṛtam
visādhitavyānyannāni svaśaktyā devapitṛṣu//
manuṣya dvijabhūteṣu niyujyāśnīta sarvadā
kecicchaṃsaṃti caiśvaryaṃ naṃdabhadro na manyate//
mānuṣā mānuṣāneva dāsabhāvena bhuṃjate
vadhabaṃdhanirodhena pīḍayaṃti divāniśam//
dehaṃ kimetaddhātuḥ svaṃ māturvā janakasya vā
mātuḥ piturvā balinaḥ kreturagneḥ śuno'pi vā//
iti saṃciṃtya vyaharannamarā iva īśvarāḥ
aiśvaryamadapāpiṣṭhā mahāmadyamadādayaḥ//
aiśvaryamadamatto hi nā patitvā hi mādyati
ātmavatsarvabhṛtyeṣu śriyā naiva ca mādyati
ātmapratyayavāndehī kveśvaraścedṛśo'sti hi//
aiśvaryasyāpi sāraṃ sa jagrāhaitanniśāmaya
svaśaktyā sarva bhūteṣu yadasau na parāṅmukhaḥ//
tīrthāyeke praśaṃsaṃti naṃdabhadro na manyate
śrameṇa saṃkarāttāpaśītavātakṣudhā tṛṣā//
krodhena dharmagehasya nāpi nāśamavāpnuyāt
saukhyena vā dhanasyāpi śraddhayā svalpagorthavān//
samartho hi mahatpuṇyaṃ śakta āptuṃ kva vāsti saḥ
sadā śucirdevayājī tīrthasāraṃ gṛhegṛha//
nāpaḥ punaṃti pāpāni na śailā na mahāśramāḥ
ātmā punāti pāpāni yadi pāpānnivartate//
evameva samācāraṃ prādurbhūtaṃ tatastataḥ
ekīkṛtya sadā dhīmānnaṃdabhadraḥ samāsthitaḥ//
tasyaivaṃ vartataḥ sādhoḥ spṛhayaṃtyapi devatāḥ
vāsavapramukhāḥ sarve vismayaṃ ca paraṃ yayuḥ//
atraiva sthānake cāpi śūdro'bhūtprativeśmakaḥ
sa naṃdabhadraṃ dharmiṣṭhaṃ punaḥ punarasūyata//
nāstikaḥ sa durācāraḥ satyavrata iti śrutaḥ
sa sadā naṃdabhadrasya vilokayati cāṃtaram//
chidraṃ cedasya paśyāmi tato dharmānnivartaye
svabhāva eva krūrāṇāṃ nāstikānāṃ durātmanām//
ātmānaṃ pātayaṃtyeva pātayaṃtyaparaṃ ca yat
tatastvevaṃ vartato'sya naṃdabhadrasya dhīmataḥ//
eko'bhūttanayaḥ kaṣṭādvārdhike so'pyanaśyata
tacca daivakṛtaṃ matvā na śuśoca mahāmatiḥ//
devo vā mānavo vāpi ko hi devādvimucyate
tato'sya supriyā bhāryā sarvaiḥ sādhvīguṇairyutā//
gṛhadharmasya mūrtiryā sākṣādiva aruṃdhatī
vināśamāgatā pārtha kanakānāma nāmataḥ//
tato yateṃdriyo'pyeṣa gṛhadharmavināśataḥ
śuśoca hā kaṣṭamiti pāpohamiti cāsakṛt//
tattasya cāṃtaraṃ dṛṣṭvā'hṛṣyatyavrataścirāt
upāvrajya ca hā kaṣṭaṃ bruvaṃstaṃ naṃdabhadrakam//
dadhikarṇa ivāsādya naṃdabhadramuvāca saḥ
hā naṃdabhadra yadyevaṃ tavāpyevaṃvidhaṃ phalam//
etena manye manasi dharmopyeṣa vṛthaiva yat
ityādi bahudhā procya tattadvākyaṃ tatastataḥ//
satyavratastataḥ prāha naṃdabhadraṃ kṛpānvitaḥ
naṃdabhadra sadā tubhyaṃ vaktukāmosmi kiṃcana//
prastāvasyāpyabhāvācca noditaṃ ca mayā kvacit
aprastāvaṃ bruvanvākyaṃ bṛhaspatirapidhruvam//
labhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca hīnavat
//nandabhadra uvāca//
brūhibrūhi na me kiṃcitsādhu gopyaṃ priyaṃ param//
vacobhiḥ śuddhasattvānāṃ na mokṣo'pyupamīyate
//satyavrata uvāca//
navabhirnavabhiścaiva vimuktaṃ vāgvidūṣaṇaiḥ//
navabhirbuddhidoṣaiśca vākyaṃ vakṣyāmyadoṣavat
saukṣmyaṃ saṃkhyākramaścāpi nirṇayaḥ saprayojanaḥ//
paṃcaitānyarthajātāni yatra tadvākyamucyate
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ coddiśya cocyate//
prayojanamiti proktaṃ prathamaṃ vākyalakṣaṇam
dharmārthakāmamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ//
idaṃ taditi vākyāṃte procyate sa vinirṇayaḥ
idaṃ pūrvamidaṃ paścādvaktavyaṃ yatkrameṇa hi//
kramayogaṃ tamapyāhurvākyatattavido budhāḥ
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pramāṇaṃ pravibhāgataḥ//
ubhayārthamapi prekṣya sā saṃkhyetyupadhāryatām
vākyajñeyeṣu bhinneṣu yatrābhedaḥ pradṛśyate//
tatrātiśayahetutvaṃ tatsaukṣmyamiti nirdiśet
iti vākyaguṇānāṃ ca vāgdoṣāndvinava śrṛṇu//
apetārthamabhinnārthamapavṛttaṃ tathādhikam
aślakṣṇaṃ cāpi saṃdigdhaṃ padāṃte guru cākṣaram//
parāṅmukhamukhaṃ yacca anṛtaṃ cāpyasaṃskṛtam
viruddhaṃ yattrivargeṇa nyūnaṃ kaṣṭātiśabdakam//
vyutkramābhihṛtaṃ yac saśeṣaṃ cāpyahetukam
niṣkāraṇaṃ ca vāgdoṣānbuddhijāñchṛṇu tvaṃ ca yān//
kāmātkrodhādbhayāccaiva lobhāddainyādanāryakāt
hīnānukrośato mānānna ca vakṣyāmi kiṃcana//
vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tvavikalaṃ bhavet
samameti vivakṣāyāṃ tadā so'rthaḥ prakāśate//
vaktavye tu yadā vaktā śrotāramavamanyate
śrotā cāpyatha vaktāraṃ tadā vākyaṃ na rohati//
atha yaḥ svapriyaṃ brūyācchroturvotsṛjyayadṛtam
viśaṃkā jāyate tasminvākyaṃ tadapi doṣavat//
tasmādyaḥ svapriyaṃ tyaktvā śrotuścāpyatha yatpriyam
satyameva prabhāṣeta sa vaktā netaro bhuvi//
mithyāvādāñchāstrajālasaṃbhavānyadvihāya ca
satyameva vrataṃ yasmāttasmātsatyavratastvaham//
satyaṃ te saṃpravakṣyāmi maṃtumarhasi tattathā
yadāprabhṛti bhadra tvaṃ pāṣāṇasyārcane rataḥ//
tadāprabhṛti kiṃcicca na hi paśyāmi śobhanam
ekaḥ so'pi suto naṣṭo bhāryā cāryā'pyanaśyata//
kūṭānāṃ karmaṇāṃ sādho phalamevaṃvidhaṃ bhavet
kva devāḥ saṃti mithyaitaddṛśyaṃte cedbhavaṃtyapi//
sarvā ca kūṭaviprāṇāṃ dravyāyaiṣā vikalpanā
pitṝnuddiśya yacchaṃti mama hāsaḥ prajāyate//
annasyopadravaṃ yacca mṛto hi kimaśiṣyata
yattvidaṃ bahudhā mūḍhā varṇayaṃti dvijādhamāḥ//
viśvanirmāṇamakhilaṃ tathāpi śrṛṇu satyataḥ
utpattiścāpi bhaṃgaśca viśvasyaitaddvayaṃ mṛṣā//
evameva hi sarvaṃ ca sadidaṃ vartate jagat
svabhāvato viśvamidaṃ hi vartate svabhāvataḥ sūryamukhā bhramaṃtyamī//
svabhāvato vāyavo vāṃti nityaṃ svabhāvato varṣati cāṃbudo'yam
svabhāvato rohati dhānyajātaṃ svabhāvato varṣaśītātapatvam//
svabhāvataḥ saṃsthitā medinī ca svabhāvataḥ saritaḥ saṃsravaṃti
svabhāvataḥ parvatā bhāṃti nityaṃ svabhāvato vāridhireṣa saṃsthitaḥ//
svabhāvato garbhiṇī saṃprasūte svabhāvato'mī bahavaśca jīvāḥ
yathā svabhāvena bhavaṃti vakrā ṛtusvabāvādbadarīṣu kaṇṭakāḥ//
tathā svabhāvena hi sarvametatprakāśate ko'pi kartā na dṛśyaḥ
tadevaṃ saṃsthite loke mūḍho muhyati mattavat//
mānuṣyamapi yaddhūrtā vadaṃtyagryaṃ śrṛṇuṣvatat
mānuṣyānna paraṃ kaṣṭaṃ vairiṇāṃ no bhaveddhi tat//
śokasthānasahasrāṇi manuṣyasya kṣaṇekṣaṇe
mānuṣyaṃ hi smṛtākāraṃ sabhāgyo'smādvimucyate//
paśavaḥ pakṣiṇaḥ kīṭāḥ kṛmayaśca yathāsukham
abaddhā viharaṃtyete yonireṣāṃ sudurlabhā//
niściṃtāḥ sthāvarā hyete saukhyameṣāṃ mahadbhuvi
bahunā kiṃ manuṣyebhyaḥ sarvo dhanyo'nyayonijaḥ//
svabhāvameva jānīhi puṇyāpuṇyādikalpanā
yadeke sthāvarāḥ kīṭāḥ pataṃgā mānuṣādikāḥ//
tasmānmityā parityajya naṃdabhadra yathāsukham//
piba krīḍanakaiḥ sārdhaṃ bhogānsatyamidaṃ bhuvi
//nārada uvāca//
ityetairamukhairvākyairayuktairasamaṃjasaiḥ
satyavratasya nākampannaṃdabhadro mahāmanāḥ//
prahasanniva taṃ prāha svakṣobhyaḥ sāgaro yathā
yadbhavānāha dharmiṣṭhāḥ sadā duḥkhasya bhāginaḥ//
tanmithyā duḥkhajālāni paśyāmaḥ pāpināmapi
vadhabaṃdhaparikleśāḥ putradārādi paṃcatā//
pāpināmapi dṛśyaṃte tasmāddharmo gururmataḥ
ayaṃ sādhuraho kaṣṭaṃ kaṣṭamasya mahājanāḥ//
sādhorvadaṃtyetadapi pāpināṃ durlabhaṃ tvidam
dārādidravyalobhāryaṃ viśataḥ pāpino gṛhe//
bhavānapi bibhetyasmāddveṣṭi kupyati tadvṛthā
yathāsya jagato brūṣe nāsti heturmaheśvaraḥ//
tadbālabhāṣitaṃ tubhyaṃ kiṃ rājānaṃ vinā prajāḥ
yacca bravīṣi pāṣāṇaṃ mithyā liṃgaṃ samarcasi//
tadbhavām̐lliṃgamāhātmyaṃ vetti nāṃdho yathā ravim
brahmādāyaḥ surā sarve rājānaśca maharddhikāḥ//
mānavā munayaścaiva sarve liṃgaṃ yajaṃti ca
svanāmakāni cihnāni teṣāṃ liṃgāni saṃti ca//
ete kiṃ tvabhavatmūrkhāstvaṃ tu satyavrataḥ sudhīḥ
pratiṣṭhāpya purā brahmā puṣkare nīlalohitam//
prāptavānparamāṃ siddhiṃ sasarjemāḥ prajāḥ prabhuḥ
viṣṇunāpi nihatyājau rāvaṇaṃ payasāṃnidheḥ//
tīre rāmeśvaraṃ liṃgaṃ sthāpitaṃ cāsti kiṃ mudhā
vṛtraṃ hatvā purā śakro maheṃdre sthāpya śaṃkaram//
liṃgaṃ vimuktapāpo'tha tridivedyāpi modate
sthāpayitvā śivaṃ sūryo gaṃgāsāgarasaṃgame//
nirāmayo'bhūtsomaśca prabhāse paścimodadhau
kāśyāṃ yamaśca dhanadaḥ sahye garuḍakaśyapau//
naimiṣe vāyuvaruṇau sthāpya liṃgaṃ pramoditāḥ
asminneva staṃbhatīrthe kumāreṇaṃ guho vibhuḥ//
liṃgaṃ saṃsthāpayāmāsa sarvapāpaharaṃ na kim
evamanyaiḥ surairyāni pārthivairmunibhistathā//
saṃstāpitāni liṃgāni tanna saṃkhyātumutsahe
pṛthivīvāsinaḥ sarve ye ca svarganivāsinaḥ//
pātālavāsinastṛptā jāyaṃte liṃgapūjayā
yacca bravīṣi gīrvāṇā na saṃti santi cetkutaḥ//
kutrāpi naiva dṛśyaṃte tena me vismayo mahān
raṃkavatkiṃ sma te devā yācaṃtāṃ tvāṃ kulatthavat//
yamicchisi mahāprājña sādhako hi gurustava
svabāvānnaiva sarvārthāḥ saṃsiddhā yadi te mate//
bhojanādi kathaṃ sidhyedvada kartāramaṃtarā
badarīmaṃtareṇāpi dṛśyaṃte kaṇṭakā na hi//
tasmātkasyāsti nirmāṇaṃ yasya yāvattathaiva tat
yacca bravīṣi paśvādyāḥ sukhino dhanyakāstvamī//
tvadṛte nedamuktaṃ ca kenāpi śrutameva vā
tāmasā vikalā ye ca kaṣṭaṃ teṣāṃ ca ślāghyatām//
sarveṃdriyayutāḥ śreṣṭhāḥ kuto dhanyā na mānuṣāḥ
satyaṃ tava vrataṃ manye narakāya tvayā''dṛtam//
atyanarthe na bhīḥ kāryā kāmoyaṃ bhavitācirāt
ādāvāḍaṃbareṇaiva dhruvato'jñānameva me//
itthaṃ niḥsāratā vyaktamādāvāḍaṃbārāttu yat
māyāvināṃ hi bruvatāṃ vākyaṃ cāṃḍabarāvṛtam//
kunāṇakamivoddīptaṃ parīkṣeyaṃ sadā satām
ādau madhye tathā cāṃte yeṣāṃ vākyamadoṣavat//
kaṣadāhaiḥ svarṇamiva cchede'pi syācchubhaṃ śubham
tvayānyathā pratijñātamuktaṃ caivānyathā punaḥ//
tvaddoṣo nāyamasmākaṃ tadvacaḥ śrṛṇumo hi ye
nāstikānāṃ ca sarpāṇāṃ viṣasya ca guṇastvayam//
mohayaṃti paraṃ yacca doṣo naiṣaparasya tu
āpo vastraṃ tilāstailaṃ gaṃdho vā sa yathā tathā//
puṣpāṇāmadhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ
mohajālasya yo yonirmūḍhairiha samāgamaḥ//
ahanyahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ
tasmātprājñaiśca vṛddhaiśca śuddhabhāvaistapasvibhiḥ//
sadbhiśca saha saṃsargaḥ kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ
na nīcairnāpyavidvadbhirnānātmajñairviśeṣataḥ//
yeṣāṃ trīṇyavadātāni yonirvidyā ca karma ca
tāṃśca sevedviśeṣeṇa śāstraṃ yeṣāṃ hi vidyate//
asatāṃ darśanasparśasaṃjalpāsanabhojanaiḥ
dharmācārātprahīyaṃte na ca sidhyaṃti mānavāḥ//
buddhiśca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt
madhyaiśca madhyatāṃ yāti śreṣṭhatāṃ yāti cottamaiḥ//
iti dharmaṃ smarannāhaṃ saṃgamārthī punastava//
yannindasi dvijāneva yairapeyo'rṇavaḥ kṛtaḥ
vedāḥ pramāṇaṃ smṛtayaḥ pramāṇaṃ dharmārthayuktaṃ vacanaṃ pramāṇam//
naitattrayaṃ yasya bhavetpramāṇaṃ kastasya kuryādvacanaṃ pramāṇam
itīrayitvā vacanaṃ mahātmā sa naṃdabhadraḥ sahasā tadaiva//
gṛhādviniḥsṛtya jagāma puṇyaṃ bahūdakaṃ bhaṭṭaravestu kuṃḍam
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe kapileśvaratīrthamāhātmye naṃdabhadravaṇigvṛttāntavarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ
Original text: skandapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0