Skanda Purana · Chapter 1.42
//nārada uvāca//
tato mayā sthāpite ca sthāne kālāṃtareṇa ha//
ciṃtitaṃ hṛdaye bhūyo dvijānugrahakāmyayā
vāsudevavihīnaṃ hi tīrthametanna rocate//
asūryaṃ hi jagadyadvatsa hi bhūṣaṇa bhūṣaṇam
yatra naiva hariḥ svāmī tīrthe gehe'tha mānase//
śāstre vā tadasatsarvaṃ hāṃsaṃ tīrthaṃ na vāyasam
tasmātprasādya varadaṃ tīrthe'sminpuruṣottamam//
āneṣye kalayā sākṣādviśvanugrahakāmyayā
iti saṃciṃtya kauravya tato'haṃ cātra saṃsthitaḥ//
jñānayogena yogīṃdraṃ śataṃ varṣāṇyatoṣayam
aṣṭākṣaraṃ japanmaṃtraṃ saṃnigṛhyeṃdriyāṇi ca//
vāsudevamayo bhūtvā sarvabhūtakṛpāparaḥ
evaṃ mayārādhyamāno garuḍaṃ harirāsthitaḥ//
gaṇakoṭiparivṛtaḥ pratyakṣaḥ samajāyata
tamahaṃ prāṃjalirbhūtvā dattvārghyaṃ vidhivaddhareḥ//
pratyavocaṃ pramamyātha prabaddhakarasaṃ puṭaḥ
śvetadvīpe purā dṛṣṭaṃ mayā rūpaṃ tava prabho//
ajaṃ sanātanaṃ viṣṇo naranārāyaṇātmakam
tadrūpasya kalāmekāṃ sthāpayātra janārdana//
yadi tuṣṭo'si me viṣṇo tadidaṃ kriyatāṃ tvayā
evaṃ mayā prārthito'tha provāca garuḍadhvajaḥ//
evamastu brahmaputra yattvayābhīpsitaṃ hṛdi
tattathā bhavitā sarvamapyatrasthaṃ sadaiva hi//
evamuktvā gate viṣṇau niveśya svakalāṃ prabho
mayā saṃsthāpito viṣṇurlokānugrahakāmyayā//
yasmātsvayaṃ śvetadvīpanivāsyatra hariḥ sthitaḥ
vṛddho viśvasya viśvākhyo vāsudevastataḥ smṛtaḥ//
kārtike śuklapakṣe yā bhavatye kādaśī śubhā
snānaṃ kṛtvā vidhānena toyaprasravaṇādiṣu//
yorcayedacyutaṃ bhaktyā paṃcopacārapūjayā
upoṣya jāgaraṃ kuryādgītavādyaṃ hareḥ puraḥ//
kathāṃ vā vaiṣṇavīṃ kuryāddaṃbhakrodhavivarjitaḥ
dānaṃ dadyādyathāśaktyā niyato hṛṣṭamānasaḥ//
anekabhavasaṃbhūtātkalmaṣādakhilādapi
mucyate'sau na saṃdeho yadyapi brahmaghātakaḥ//
gāruḍena vimānena vaikuṃṭhaṃ padamāpnuyāt
kulānāṃ tārayetpārtha śatamekottaraṃ naraḥ//
śraddhāyuktaṃ mudā yuktaṃ sotsāhaṃ saspṛhaṃ tathā
ahaṃkāravihīnaṃ ca snānaṃ dhūpānupanam//
puṣpanaivedyasaṃyuktamarghadānasamanvitam
yāmeyāme mahābhaktyā kṛtārārtikasaṃyutam//
cāmarāhlādasaṃyuktaṃ bherīnādapuraskṛtam
purāṇaśrutisaṃpannaṃ bhaktinṛtyasamanvitam//
vinidraṃkṣṛttṛṣāsvādaspṛhāhīnaṃ ca bhārata
tatpādasaurabhaghrāṇasaṃyutaṃ viṣṇuvallabham//
sagītaṃ sārcanakaraṃ tatkṣetragamanānvitam
pāyurodhena saṃyuktaṃ brahmacaryasamanvitam//
stutipāṭhena saṃyuktaṃ pādodakavibhūṣitam
satyānvitaṃ satyayogasaṃyutaṃ puṇyavārtayā//
paṃcaviṃśatibhiryuktaṃ guṇairyo jāgaraṃ naraḥ//
ekādaśyāṃ prakurvīta punarna jāyate bhuvi
atra tīrthavare pūrvamaitareya iti dvijaḥ//
siddhiṃ prāpto mahābhāgo vāsudevaprasādataḥ
//arjuna uvāca//
aitareyaḥ kasya putro nivāsaḥ kvāsya vā mune//
kathaṃ siddhimāgāddhīmānvāsudevaprasādataḥ
//nārada uvāca//
asminneva mama sthāne hārītasyānvaye'bhavat
māṃḍūkiriti viprāgryo vedavedāṃgapāragaḥ
tasyāsī ditarā nāma bhāryā sādhvīguṇairyutā//
tasyāmutpadyata sutastvaitareya iti smṛtaḥ
sa ca bālyātprabhṛtyeva prāgjanmanyanuśikṣitam//
jajāpamaṃtraṃ tvaniśaṃ dvādaśākṣarasaṃjñitam
na śrṛṇoti na vaktyeva manasāpi ca kiṃcana//
evaṃprabhāvaḥ so'bhūcca bālye viprasutastadā
tato mūko'yamityeva nānopāyaiḥ prabodhitaḥ//
pitrā yadā na kurute vyavahārāya mānasam
tato niścitya manasā jaḍoyamiti bhārata//
anyāṃ vivāhayāmāsa dārānputrāṃstathādadhe
piṃgānāma ca sā bhāryā tasyāḥ putrāśca jajñire//
catvāraḥ karmakuśalā vedavedāṃgavādinaḥ
yajñeṣu śāṃtihomeṣu dvijaiḥ sarvatra pūjitāḥ//
aitareyopi nityaṃ ca trikālaṃ harikaṃdire
jajāpa paramaṃ jāpyaṃ nānyatra kurute śramam//
tato mātā nirīkṣyaiva sapatnītanayāṃstathā
dāryamāṇena manasā tanayaṃ vākyamabravīt//
kleśāyaiva ca jāto'si dhigme janma ca jīvitam
nāryāstasyā nṛloke'tra varaivājananiḥ sphuṭam//
vimānitā yā bhartrāsyānna putraḥ syādguṇairyutaḥ
piṃgeyaṃ kṛtapuṇyā vai yasyāḥ putrā mahāguṇāḥ//
vedavedāṃgatattvajñāḥ sarvatrābhyarcitā guṇaiḥ
tadahaṃ putra durbhāgyā mahīsāgarasaṃgame//
nimajjīṣye varaṃ mṛtyurjīvite kiṃ phalaṃ mama//
tvamapyevaṃ mahāmaunī nanda bhakto hareściram
//nārada uvāca//
iti māturvacaḥ śrutvā prahasannaitareyakaḥ
dhyātvā muhurtaṃ dharmajño mātaraṃ praṇato'bravīt//
mātarmithyābhibhūtāsi ajñāne jñānavatyasi
aśocye śocasi śubhe śocye naivā'pi śocasi//
dehasyāsya kṛte mithyāsaṃsāre kiṃ vimuhyasi
mūrkhācaritametaddhi manmāturucitaṃ na hi//
anyatsaṃsārasāraṃ ca sāramanyacca mohitāḥ
prapaśyaṃti yathā rātrau khadyotaṃ dīpavatsthitam//
yadidaṃ manyase sāraṃ śrṛṇu tasyāpyasāratām
evaṃvidhaṃ hi mānu'yamā garbhāditi kaṣṭadam
asthipaṭṭatulāstambhe snāyubandhena yaṃtrite
raktamāṃsamadālipte viṇmūtradravyabhājane//
keśaromatṛṇacchanne suvarṇatvaksudhūtake
vadanaikamahādvāre ṣaḍgavākṣavitabhūṣite//
oṣṭhadvayakāṭe ca tathā daṃtārgalānvite
nāḍīsvedapravāhe ca kālavaktrānalasthite//
evaṃvidhe gṛhe gehī jīvo nāmāsti śobhane
guṇatrayamayī bhāryā prakṛtistasya tatra ca//
bodhāhaṃkārakāmāśca krodhalobhādayo'pi ca
apatyānyasya hā kaṣṭamevaṃ mūḍhaḥ pravartate//
tasya yoyo yathā mohastathā taṃ śrṛṇu tattvataḥ
srotāṃsi yasya satataṃ prasravaṃti gireriva//
kaphamūtrādikānyasya kṛte dehasya muhyati
sarvāśucinidhānasya śarīrasya na vidyate//
śucirekapradeśo'pi viṇmūtrasya dṛteriva
spṛṣṭvā svadehasrotāṃsi mṛttoyaiḥ śodhyate karaḥ//
tathāpyaśucibhāṃḍasya na virajyati kiṃ naraḥ
kāyaḥ sugandhatoyādyairyatnenāpi susaṃskṛtaḥ//
na jahāti svakaṃ bhāvaṃ śvapucchamiva nāmitam
svadehāśucigaṃdhena na virajyati yo naraḥ//
virāge kāraṇaṃ tasya kimanyadu padiśyate
gandhalepāpanodārthaṃ śaucaṃ dehasya kīrtitam//
dvayasyāpagamātpaścādbhāvaśuddhyā viśudhyati
gaṃgātoyena sarveṇa mṛdbhāraiḥ parvatopamaiḥ//
ā mṛtyorācarañchaucaṃ bhāvaduṣṭo na śudhyati
tīrthasnānaistapobhirvā duṣṭātmā naiva śudhyati//
sveditaḥ kṣālitastīrthe kiṃ śuddhimadhigacchati
aṃtarbhāvapraduṣṭasya viśato'pi hutāśanam//
na svargo nāpapargaśca dehanirdahanaṃ param
bhāvaśuddhiḥ paraṃ śaucaṃ pramāṇaṃ sarvakarmasu//
anyathāliṃgyate kāṃtā bhāvena duhitā'nyathā
anyathaiva stanaṃ putraściṃtayatyanyathā patiḥ//
cittaṃ viśodhayettasmātkimanyairbāhyaśodhanaiḥ
bhāvataḥ saṃviśuddhātmā svargaṃ mokṣaṃ ca viṃdati//
jñānāmalāṃbhasā puṃsaḥ sadvairāgyamṛdā punaḥ
avidyārāgaviṇmūtralepagaṃdhaviśodhanam//
evametaccharīraṃ hi nisargādaśuci viduḥ
tvaṅmātrasāraniḥsāraṃ kadalīsārasaṃnibham//
jñātvaivaṃ doṣavaddehaṃ yaḥ prājñaḥ śithilībhavet
sa niṣkrāmati saṃsāre dṛḍhagrāhī sa tiṣṭhati//
evametanmahākaṣṭaṃ janma duḥkhaṃ prakīrtitam
puṃsāmajñātadoṣeṇa nānākarmavaśena ca//
yathā girivarākrāṃtaḥ kaścidduḥkhena tiṣṭhati
yathā jarāyuṇā dehī duḥkhaṃ tiṣṭhati veṣṭitaḥ//
patitaḥ sāgare yadvaddṛḥkhamāste samākulaḥ
garbhodakena siktāṃgastathā''ste vyākulaḥ pumān//
lohakumbhe yathānyasta pacyate kaścidagninā
garbhakumbhe tathā kṣiptaḥ pacyate jaṭharāgninā//
sūcībhiragnivarṇābhirvibhinnasya nirantaram
yadduḥkhaṃ jāyate tasya tadgarbhe'ṣṭaguṇaṃ bhavet//
ityetadgarbhaduḥkhaṃ hi prāṇināṃ parikīrtitam
carasthirāṇāṃ sarveṣāmātmagarbhānurūpataḥ//
tatrasthasya ca sarveṣāṃ janmanāṃ smaraṇaṃ bhavet
mṛtaścāhaṃ punarjāto jātaścāhaṃ punarmṛtaḥ//
nānāyonisahasrāṇi mayā dṛṣṭānvanekadhā
adhunā jātamātro'haṃ prāptasaṃskāra eva ca//
tataḥ śreyaḥ kariṣyāmi yena garbho na saṃbhavet
adhyeṣyāmi harerjñānaṃ saṃsāravinivartanam//
evaṃ saṃciṃtayannāste mokṣopāyaṃ vicintayan
gabhātkoṭiguṇaṃ duḥkhaṃ jāyamānasya jāyate//
garbhavāse smṛtiryāsītsā jātasya praṇaśyati
spṛṣṭamātrasya bāhyena vāyunā mūḍhatā bhavet//
saṃmūḍhasya smṛtibhraṃśaḥ śīghraṃ saṃjāyate punaḥ
smṛtibhraṃśāttatastasya pūrvakarmavaśena ca//
ratiḥ saṃjāyate tūrṇaṃ jaṃtostatraiva janmani
rakto mūḍhaśca lokoyamakārye saṃpravartate//
tatrātmānaṃ na jānāti na paraṃ na ca daivatam
na śrṛṇoti paraṃ śreyaḥ sati cakṣuṣi nekṣate//
same pathi samairgacchanskhalatīva padepade
satyāṃ buddhau na jānāti bodhyamāno budhairapi//
saṃsāre kliśyate tena rāgamohavaśānugaḥ
garbhasmṛterabhāvena śāstramuktaṃ maharṣibhiḥ//
taddṛḥkhakathanārthāya svargamokṣaprasādhakam
ye śāstrajñāne satyasminsarvakarmārthasādhake//
na kurvaṃtyātmanaḥ śreyastadatra paramadbhutam
avyaktendriyavṛttitvādbālye duḥkhaṃ mahatpunaḥ//
icchannapi na śaknoti vaktuṃ kartuṃ ca kiñcana
daṃtotthāne mahadduḥkhaṃ maulena vyādhinā tathā//
bālarogaiśca vividhaiḥ pīḍā bālagrahairapi
tṛḍbubhukṣāparītāṃgaḥ kvacittiṣṭhati rāraṭan//
viṇmūtrabhakṣaṇādyaṃ ca mohādbālaḥ samācaret
kaumāre karṇavedhena mātāpitrorvitāḍanaiḥ//
akṣarādhyayanādyaiśca duḥkhaṃ syādguruśāsanāt
pramatteṃdriyavṛttaiśca kāmarāgaprapīḍanāt//
rāgodvṛttasya satataṃ kutaḥ saukhyaṃ hi yauvane
īrṣyayā sumahadduḥkhaṃ mohādraktasya jāyate//
mattasya kupitasyaiva rāgo doṣāya kevalam
na rātrau viṃdate nidrā kāmāgniparikheditaḥ//
divāpi hi kutaḥ saukhyamarthopārjanaciṃtayā
nārīṣu tvanubhūtāsu sarvadoṣāśrayāsu ca//
viṇmutrotsargasadṛśaṃ saukhyaṃ maithunajaṃ smṛtam
sanmānamapamānena viyogeneṣṭasaṃgamaḥ//
yauvanaṃ jarayā grastaṃ kva saukhyamanupadravam
valīpalitakāyena śithilīkṛtavigrahaḥ//
sarvakriyāsvaśaktaśca jarayājarjjarīkṛtaḥ
strīpuṃsoryauvanaṃ rūpaṃ yadanyonyāśrayaṃ purā//
tadevaṃ jarayā grastamubhayorapi na priyam
jarābhibhūtaḥpuruṣaḥ patnīputrādibāṃdhavaiḥ//
aśaktatvāddurācārairbhṛtyaiśca paribhūyate
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ ca nāturo yataḥ//
śaktaḥ sādhayituṃ tasmādyuvā dharmaṃ samācaret
vātapittakaphādīnāṃ vaiṣamyaṃ vyādhirucyate//
vātādīnāṃ samūhaśca deho'yaṃ parikīrtitaḥ
tasmādvyādhimayaṃ jñeyaṃ śarīramidamātmanaḥ//
rogairnānāvidhairyāṃti dehe duḥkhānyanekaśaḥ
tāni na svātmavedyāni kimanyatkathayāmyaham//
ekottaraṃ mṛtyuśatamasmindehe pratiṣṭhitam
tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāstvāgaṃtavaḥ smṛtāḥ//
ye tvihāgaṃtavaḥ proktāste praśāmyanti bheṣajaiḥ
japahomapradānaiśca kālamṛtyurna śāmyati//
vividhā vyādhayaḥ śastāḥ sarpādyāḥ prāṇinastathā
viṣāṇi cābhicārāśca mṛtyordvārāṇi dehinām//
pīḍitaṃ sarparogādyairapi dhanvaṃtariḥ svayam
svasthīkartuṃ na śaknoti kālaprāptaṃ hi dehinam//
naiṣadhaṃ na tapo maṃtrā na mitrāṇi na bāṃdhavāḥ
śaknuvaṃti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam//
rasāyanatapojapyairyogasiddhairmahātmabhiḥ
kālamṛtyurapi prājñairnīyate nāpi saṃyutaiḥ//
nāsti mṛtyusamaṃ duḥkhaṃ nāsti mṛtyusamaṃ bhayam
nāsti mṛtyusamasrāsaḥ sarveṣāmapi dehinām//
sadbhāryāputramitrāṇi rājyaiśvaryasukhāni ca
ābaddhāni snehapāśairmṛtyuḥ sarvāṇi kṛṃtati//
kiṃ na paśyasi mātastvaṃ sahasrasyāpi madhyataḥ
janāḥ śatāyuṣaḥ paṃcabhavaṃti na bhavanti vā//
aśītikā vipadyante kecitsaptatikā narāḥ
paramāyuḥ sthitā ṣaṣṭistadapyasti na niṣṭhitam//
tasya yāvadbhavedāyurdehinaḥ pūrvakarma bhiḥ
tasyārdhamāyuṣo rātrirharate mṛtyurūpiṇī//
bālabhāvena mohena vārdhake jarayā tathā
varṣāṇāṃ viṃśatiryāti dharmakāmārthavarjitaḥ//
āgantukairbhavaiḥ puṃsāṃ vyādhiśokairanekadhā
hriyaterddhaṃ hi tatrāpi yaccheṣaṃ taddhi jīvitam//
jīvitāṃteca maraṇaṃ mahāghoramavāpnuyāt
jāyate yonikoṭīṣu mṛtaḥ karmavaśātpunaḥ//
dehabhedena yaḥ puṃsāṃ viyogaḥ karmasaṃkhyayā
maraṇaṃ tadvinirddiṣṭaṃ na nāśaḥ paramārthataḥ//
mahātamaḥpraviṣṭasya cchidyamāneṣu marmasu
yadduḥkhaṃ maraṇaṃ jaṃtorna tasyehopamā kvacit//
hā tāta mātarhā kāṃte kraṃdatyevaṃ suduḥkhitaḥ
maṇḍūka iva sarpeṇa gīryate mṛtyunā janaḥ//
bāṃdhavaiḥ saṃparityaktaḥ priyaiśca parivāritaḥ
niḥśvasandīrghamuṣṇaṃ ca mukena pariśuṣyatā//
caturaṃteṣu khaṭvāyāḥ parivartanmuhurmuhuḥ
saṃmūḍhaḥ kṣipatetyarthaṃ hastapādāvitastataḥ//
khaṭvāto vāṃchate bhūmiṃ bhūmeḥ khaṭvāṃ punarmahīm
vivastro muktalajjaśca viṣṭhānulepitaḥ//
yācamānaśca salilaṃ śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukaḥ
ciṃtayānaḥ svavittāni kasyaitāni mṛte mayi//
paṃcāvaṭānkhanamānaḥ kālapāśena karṣitaḥ
mriyate paśyatāmeva gale ghurghurarāvakṛt//
jīvastṛṇajalūkeva dehāddehaṃ viśetkramāt
saṃprāpyottaramaṃśena dehaṃ tyajati pūrvakam//
maraṇātprārthanā duḥkhamadhikaṃ hi vivekinaḥ
kṣaṇikaṃ maraṇe duḥkhamanaṃtaṃ prārthanākṛtam//
jñātaṃ mayaitadadhunā mṛto bhavati yadguruḥ
na paraḥ prārthayedbhūyastṛṣṇā lāghavakāraṇam//
ādau duḥkhaṃ tathā madhye hyantye duḥkhaṃ ca dāruṇam
nisargātsarvabhūtānāmiti duḥkhaparaṃparā//
kṣudhā ca sarvarogāṇāṃ vyādhiḥ śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ
sa cānnauṣadhilepena kṣaṇamātraṃ praśāmyati//
kṣuddhyādhervedanā tīvrā niḥśeṣabalakṛntanī
tayābhibhūto mriyate yathānyairvyādhibhirnnaraḥ//
rājño'bhimānamātraṃ hi mamaiva vidyate gṛhe
sarvamābharaṇaṃ bhāraṃ sarvamālepanaṃ mama//
sarvaṃ pralāpitaṃ gītaṃ nityamunmattaceṣṭitam
ityevaṃ rājyasaṃbhogaiḥ kutaḥ saukhyaṃ vicārataḥ//
nṛpāṇāṃ vyagracittānāmanyonyavijigīṣayā
prāyeṇa śrīmadālepānnahuṣādyā mahānṛpāḥ//
svargaṃ prāpyāpi patitāḥ kaḥ śriyo viṃdate sukham
uparyupari devānāmanyonyātiśaye sthitam//
naraiḥ puṇyaphalaṃ svarge mūlacchedena bhujyate
na cānyatkriyate karma so'tra doṣaḥ sudāruṇaḥ//
chinnamūlataruryadvadavaśaḥ patate kṣitau
puṇyamūlakṣaye tadvatpātayaṃti divaukasaḥ//
iti svargepi devānāṃ nāsti saukhyaṃ vicārataḥ
tathā nārakiṇāṃ duḥkhaṃ prasiddhaṃ kiṃ ca varṇyate//
sthāvareṣvapiduḥkhāni dāvāgnihimaśoṣaṇam
kuṭhāraiśṭhedanaṃ tīvraṃ valkalānāṃ ca takṣaṇam//
parṇaśakhāphalānāṃ ca pātanaṃ caṃḍavāyunā
apamardaśca satataṃ gajairvanyaiśca dehibhiḥ//
tṛḍbubhukṣā ca sarpāṇāṃ krodho duḥkhaṃ ca dāruṇam
duṣṭānāṃ ghātanaṃ loke pāśena ca nibandhanam//
evaṃ sarīsṛpāṇāṃ ca duḥkhaṃ mātarmuhurmuhuḥ
akasmājjanmamaraṇaṃ kīṭādīnāṃ tathāvidham//
varṣāśītātapairduḥkhaṃ sukaṣṭaṃ mṛgapakṣiṇām
kṣuttṛṭkleśena mahatā saṃtrastāśca sadā mṛgāḥ//
paśunāganikāyānāṃ śrṛṇu duḥkhāni yāni ca
kṣuttṛṭchītādidamanaṃ vadhabandhanatāḍanam//
nāsāpravedhanaṃ trāsaḥ pratodāṃkuśatāḍanam
veṇukuntādinigaḍamudgarāṃ'kuśatāḍanam//
bhārodvahanasaṃkleśaṃ śikṣāyuddhādipīḍanam
ātmayūthaviyogaśca vane ca nayanādikam//
durbhikṣaṃ durbhagatvaṃ ca mūrkhatvaṃ ca daridratā
adharottarabhāvaśca maraṇaṃ rāṣṭravibhramaḥ//
anyonyābhibhavādduḥkhamanyonyātiśayātpunaḥ
anityatā prabhāvāṇāmucchrayāṇāṃ ca pātanam//
ityevamādibhirduḥkhairyasmādvyāptaṃ carācaram
nirayādimanuṣyāṃtaṃ tasmātsarvaṃ tyajedbudhaḥ//
skandhātsakandhaṃ nayedbhāraṃ viśrāmaṃ manyatenyathā
tadvatsarvamidaṃ loke duḥkhaṃ duḥkhena śāmyati//
evametajjagatsarvamanyonyātiśayocchritam
duḥkhairākulitaṃ jñātvā nirvedaṃ paramāpnuyāt//
nirvedācca virāgaḥ syādvirāgājjñānasaṃbhavaḥ
jñānena taṃ paraṃ jñātvā viṣṇuṃ muktimavāpnuyāt//
nāhametādṛśe loke rameyaṃ janani kvacit
rājahaṃso yathā śuddhaḥ kākāmedhyapradarśakaḥ//
śrṛṇu mātaryatra saṃstho rameyaṃ nirupadravaḥ
avidyāyanamatyugraṃ nānākarmātiśākhinam//
saṃkalpadaṃśamakaraṃ śokaharṣahimātapam
mohāṃdhakāratimiraṃ lobhavyālasarīsṛpam//
viṣayānanyathādhvānaṃ kāmakrodhavimokṣakam
tadatītya mahādurgaṃ praviṣṭo'smi mahadvanam//
na tatpraviśya śocaṃti na praduṣyaṃti tadvidaḥ
na ca bibhyati keṣāṃcinnāsya bibhyati kecana
tasminvane saptamahādrumāstu saptaiva nadyaśca phalāni sapta//
saptāśramāḥ sapta samādhayaśca dīkṣāśca saptaitadaraṇyarūpam
paṃcavarṇāni divyāni caturvarṇāni kānicit//
tridvivarṇaikavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca
sṛjaṃtaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanam
sapta striyastatra vasaṃti satyastvavāṅmukhyo bhānumato bhavaṃti//
ūrdhvaṃ rasānādadate prajābhyaḥ sarvāśca tāstattvataḥ kopi vade
saptaiva girayaścātra dhṛtaṃ yairbhuvanatrayam//
nadyaśca saritaḥ sapta brahmavārivahāḥ sadā
tejaścābhayadānatvamadrohaḥ kauśalaṃ tathā//
acāpalyamathākrodhaḥ priyavādaśca saptamaḥ
ityete girayo jñeyāstasminvidyāvane sthitāḥ//
dṛḍhaniścayastathā bhāsā samatā nigraho guṇaḥ
nirmamatvaṃ tapaścātra santoṣaḥ saptamo hradaḥ//
bhagavadguṇavijñānādbhaktiḥ syātprathamā nadī
puṣpādipūjā dvitīyā tṛtīyā ca pradakṣiṇā//
caturthī stutivāgrūpā pañcamī īśvarārpaṇā
ṣaṣṭhī brahmaikatā proktā saptamī siddhireva ca//
sapta nadyo'tra kathitā brahmaṇā parameṣṭhinā
brahmā dharmo yamaścāgniriṃdro varuṇa eva ca
dhanadaśca dhruvādīnāṃ saptakānarcayaṃtyamī//
nadīnāṃ saṃgamastatra vaikuṃṭhasamupahvare
ātmatṛptā yato yāṃti śāṃtā dāṃtāḥ parātparam//
keciddrumāḥ striyaḥ kecitkecittattvavido'pare
saritaḥ kecidāhuḥ sma saptaiva jñānavittamāḥ//
anapetavratakāmo'tra brahmacaryaṃ carāmi ca
brahmaiva samidhastatra brahmāgnirbrahma saṃstaraḥ//
āpo brahma gurubrahma brahmacaryamidaṃ mama
etadevedṛśaṃ sūkṣmaṃ brahmacaryaṃ vidurbudhāḥ//
guruṃ ca śrṛṇu me mātaryo me vidyāprado'bhavat
ekaḥ śāstā na dvitīyo'sti śāstā hṛdyeva tiṣṭhanpuruṣaṃ praśāsti//
tenābhiyuktaḥ praṇavādivodakaṃ yatā niyuktosmi tathācarāmi
eko gururnāsti tathā dvitīyo hṛdi sthitastamahaṃ nṛ bravīmi//
yaṃ cāvamānyaiva guruṃ mukundaṃ parābhūtā dānavāḥ sarva eva
eko baṃdhurnāsti tato dvitīyo hṛdī sthitaṃ tamahamanubravīmi//
tenānuśiṣṭā bāṃdhavā baṃdhumaṃtaḥ saptarṣayaḥ sapta divi prabhāṃti
brahmacaryaṃ ca saṃsevyaṃ gārhasthya śrṛṇu yādṛśam//
patnī prakṛtirūpā me taccitto nāsmi karhicit
maccittā sā sadā mātarmama sarvārthasādhanī//
ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakca śrotraṃ ca paṃcamam
mano buddhiśca saptaite dīpyaṃte pāvakā mama//
gaṃdho rasaśca rūpaṃ ca śabdaḥ sparśaśca paṃcamam
maṃtavyamatha boddhavyaṃ saptaitāḥ samidho mama//
hutaṃ nārāyaṇadhyānādbhuṃkte nārāyaṇaḥ svayam
evaṃvidhena yajñena yajāmyasmi tamīśvaram//
akāmayānasya ca sarvakāmo bhavedadviṣāṇasya ca sarvadoṣaḥ
na me svabhāveṣu bhavaṃti lepāstoyasya biṃdoriva puṣkareṣu//
nityasya me naiva bhavaṃtyanityā nirīkṣamāṇasya bahusyabhāvāt
na sajjate karmasu bhogajālaṃ divīva sūryasya mayūkhajālam
evaṃvidhena putreṇa mā mātarduḥkhinī bhava//
tatpadaṃ tvā ca neṣyāmi na yatkratuśatairapi
iti putravacaḥ śrutvā vismitā itarābhavat//
ciṃtayāmāsa yadyevaṃ vidvānmama suto dṛḍham
lokeṣu khyātimāyāti tato me syādyaśaḥ param//
ityādi ciṃtayaṃtyāṃ ca rajanyāṃ bhagavānhariḥ
prahṛṣṭastasya tairvākyairvismitaḥ prādurāsa ca//
mūrteḥ svayaṃ viniṣkramya śaṃkhacakragadādharāḥ
jagadudbhāsayanbhāsā sūryakoṭisamaprabhaḥ//
tato niṣpatya dharaṇīṃ hṛṣṭaromāśrudgadaḥ
mūrdhni baddhāṃjaliṃ dhīmānaitareyo'tha tuṣṭuve
namastubhyaṃ bhagavate vāsudevāya dhīmahi//
pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṃkarṣaṇāya ca
namo vijñānamātrāya paramānaṃdamūrtaye//
ātmārāmāya śāṃtāya nivṛttadvaitadṛṣṭaye
ātmānaṃdānuruddhāya samyaktayaktormaye namaḥ//
hṛṣīkeśāya mahate namaste'naṃtaśaktaye
vacasyuparate prāpyo ya eko manasā saha//
anāmarūpacinmātraḥ so'vyānnaḥ sadasatparaḥ
yasminnidaṃ yataścedaṃ tiṣṭhatyapaiti jāyate//
mṛnmayeṣviva mṛjjātistasmai te brahmaṇe namaḥ
yaṃ na spṛśaṃti na vidurmanobuddhīṃdriyāsavaḥ//
aṃtarbahiśca vitataṃ vyomavatpraṇato'smyaham
deheṃdriyaprāṇamanodhiyo'mī yadaṃśabddhāḥ pracaraṃti karmasu//
naivānyadālohamiva prataptaṃ sthāneṣu taddṛṣṭapadena ete
caturbhiśca tribhirdvābhyāmekadhā praṇamāmi tam//
pūrvāparāparayuge śāstāraṃ paramīśvaram
hitvā gatīrmokṣakāmā yaṃ bhajaṃti daśātmakam//
taṃ paraṃ satyamamalaṃ tvāṃ vayaṃ paryupāsmahe
ॐnamo bhagavate mahāpuruṣāya mahānubhāvāya vibhūtipataye sakalasātvataparivṛḍhanikarakarakamalotpalakuḍmalopalālitacaraṇāraviṃdayugala paramaparameṣṭhinnamaste
tavāgnirāsyaṃ vasudhāṃghriyugmaṃ nabhaḥ śiraścaṃdraravī ca netre//
samastalokā jaṭharaṃ bhujāśca diśaścatasro bhagavannamaste
janmāni tāvaṃti na saṃti deva niṣpīḍya sarvāṇi ca sarvakālam//
bhūtāni yāvaṃti mayātra bhīme pītāni saṃsāramahāsamudre
saṃpacchilānāṃ himavanmaheṃdrakailāsamervādiṣu naiva tādṛk//
dehānanekānanugṛhṇato me prāptāsti saṃpanmahatī tatheśa
na saṃtite deva bhuvi pradeśā na yeṣu jāto'smi tathā vinaṣṭaḥ//
bhūtvā mayā yeṣu na jaṃtavaśca saṃbhakṣito vā na ca bhūtasaṃghaiḥ
śokābhibhūtasya mamāśru deva yāvatpramāṇaṃ patitaṃ bhaveṣu//
tāvatpramāṇaṃ na jalaṃ payodā muṃcaṃti divyairapi varṣalakṣaiḥ
manye dharitrīparamāṇusaṃkhyāmupaiti pitrorgaṇanā na mahyam//
mitrāvyamitrāṇyanujīvyabaṃdhūnsaṃkhyātumīśo'smina devadeva
tvayyarpitaṃ nātha punaḥ punarme manaḥ samākṣipya sudurddharāri//
kāmo vaśaṃ kradhamukhaiḥ sahāyaiḥ karoti kiṃ tadbhagavankaromi
so'haṃ bhṛśārtaḥ karuṇākarastvaṃ saṃsāragarte patitasya viṣṇo//
mahātmanāṃ saṃśrayamabhyupeto naivāvasīdatyapi durgato'pi
parāyaṇaṃ rogavato hi vaidyo mahābdhimagnasya ca naurnarasya//
bālasya mātāpitarau sughorasaṃsārakhinnasya hare tvameva
prasīda sarveśvara sarvabhūta sarvasya heto paramārthasāra//
māmuddharāsmāduruduḥkhasaṃghātsaṃsāragartātsvaparigraheṇa
kṣṛttṛṭtridhātubhirimaṃ muhurardyamānaṃ śītoṣṇa vātasalilairitaretarācca//
kāmāgninācyuta ruṣā ca sudurbhareṇa saṃpaśyato mama urukrama sīdato hi
bhavaṃtu bhadrāṇi samastadoṣāḥ prayāṃtu nāśaṃ jagato'khilasya//
mayādya bhaktyā parameśvare prabhau stute jagaddhātari vāsudeve
ye bhūtale ye divi cāṃtarikṣe rasātale prāṇigaṇāśca kecit//
bhavaṃtu te siddhiyujo mayādya stute jagaddhātari vāsudeve
ajñānino jñānavido bhavaṃtu praśāntibhājaḥ satatogracittāḥ//
mayā ca viśvaṃbharaṇe hyanaṃte stute jagaddhātari vāsudeve
śrṛṇvaṃti ye me stuvatastathānye paśyaṃti ye māmidamīrayaṃtam//
devāsurādyā manujāstiraśco bhavaṃtu te'pyacyutayogabhājaḥ
ye cāpi mūkā vikaleṃdriyatvātpaṭhaṃti no naiva vilokayaṃti//
paśvādayaḥ kīṭapipīlikādyā bhavaṃtu te'pyacyutayogabhājaḥ
naśyaṃtu duḥkhāni jagatyapetu lobhādiko doṣagaṇaḥ prajābhyaḥ//
yathātmani bhrātari cātmaje vā tathā narasyāstu janepi bhāvaḥ
saṃsāravaidyai'khiladoṣahānivicakṣaṇe nirvṛtihetubhūte//
saṃsārabaṃdhāḥ śithilībhavaṃtu hṛdi sthite sarvajanasya viṣṇau
pāpaṃ praṇāśaṃ mama ca prayātu yanmānasaṃ yacca karomi vācā//
śarīramapyācaritaṃ ca yanme smṛte jagaddhātari vāsudeve
yathā hi vā vāsudeveti prokte saṃkīrttane viṣṇubhaktasya vāpi//
smṛte harau vāpi prayāti pāpaṃ satyena me naśyatāṃ tena pāpam
mūḍho'yamalpamatiralpaviceṣṭito'yaṃ kliṣṭaṃ mano'pi viṣayairmayi na prasaṃgi//
itthaṃ kṛpāṃ kuru mayi praṇate'khileśa tvāṃ stotumaṃbujabhavo'pi hi deva neśaḥ
sa tvaṃ prasīda bhagavankuru mayyanāthe viṣṇo kṛpāṃ paramakāruṇikaḥ kila tvam//
saṃsārasāgaranimagnamanaṃta dīnamuddhartumarhasi hare puruṣottamosi
itthaṃ stutaḥ sa bhagavānaitareyeṇa bhārata//
vāsudevo viśālātmā sānaṃdamidamāha tam
vatsaitareya tuṣṭosmi bhaktyānena stavena te//
varaṃ vṛṇuṣva mattastvaṃ durlabhaṃ yadabhīpsitam
//aitareya uvāca//
eṣa eva varo nāthamama nityamabhīpsitaḥ//
majjato ghorasaṃsāre karṇadhāro hare bhava
//śrībhagavānuvāca//
mukta evāsi saṃsārādyasya te bhaktirīdṛśī//
grahairmahāgrahairbaddho naiva te dvitrayodaśī
yaśca stotreṇa satataṃ guptakṣetrasamīhitam//
stoṣyate vāsudevaṃ māṃ sa pāpakṣayamāpsyati
yasmādetena stotreṇa pāpaṃ nāśamavāpsyati//
aghanāśanamityeva tasmātkhyātimavāpsyati
ekādaśyāmupoṣyaiva mamāgre yaḥ paṭhiṣyati//
stavamenaṃ sa pūtātmā mama lokamavāpsyati
sarveṣāmeva kṣetrāṇāṃ guptakṣetraṃ priyaṃ yathā//
tathā sarvastavānāṃ ca stavoyaṃ supriyomama
yāni coddiśya bhūtāni japyate'sau mahātmabhiḥ//
tāni śāṃtiṃ bhagaṃ prajñāṃ prāpsyaṃti kṛpayā mama
tvaṃ ca vatsa śrautadharmānsamyagācara śraddhayā//
na tairbaṃdhaṃ mayi nyastairāpsyasyanabhisaṃdhitaiḥ
yaja yajñairavāpyaiva dārānnandaya mātaram//
mayi dhyānena tīvreṇa māmavāpsyasyasaṃśayam
buddhirmanotha bhūtāni buddhikarmendriyāṇi ca//
trayodaśagrahairye syustrayodaśa mahāgrahāḥ
boddhavyamatha maṃtavyamahaṃtā śabda eva ca//
sparśo raso rūpagandhau vacanādānameva ca
vihṛtyutsarga ānaṃdastrayodaśa mahāgrahāḥ//
etānmahāgrahanputra śuddhāñchuddhaiḥ svakairgrahaiḥ
gṛhāṇa dhyānayogena mamaivaṃ mokṣamāpsyasi//
evaṃ tvaṃ karmabhirvīra naiṣkarmyaṃ samavāpsyasi
śulbaṃrasena saṃviddhaṃ dakṣo hema yathāśnute//
varṇāśramācāravatā mayi saṃnyastakarmaṇā
madanudhyānayuktena mokṣo nāstīha durlabhaḥ//
tasmādevaṃ vartamāno nanda vrataparāyaṇaḥ
uddhṛtya saptapuruṣāllam̐yaṃ mayi gamiṣyasi//
sāṃprataṃ pratibhāsyaṃti vedaścāpaṭhitā api
tatastvaṃ koṭitīrthe ca yajñe vai harimedhasaḥ//
yāhi tatra bhaviṣyaṃ te sarvaṃ māturabhīpsitam
ityuktvā bhagavānviṣṇurmūrtimadhye viveśa ha//
vilokya māno nimiṣaṃ mātrā caiva sutena ca
tato mūrti namaskṛtya vāsudevasya vismitaḥ//
aitareyaḥ svajananīṃ mudito vākyamabravīt
purāhamabhavaṃ śūdro bhītaḥ saṃsāradoṣataḥ//
pariniṣṭhāgataṃ dharmaṃ brāhmaṇaṃ śaraṇaṃ gataḥ
sa kṛpālurmama prāha mantraṃ vai dvādaśākṣaram//
sademaṃ japacetyuktvā tamahaṃ japtavānsadā
tena jāpyaprabhāvena mamotpattistavodarāt//
jātasmṛtirviṣṇubhaktiḥ sthitiratra ca sarvadā
idānīṃ ca prayāmyeṣa yajñaṃ taṃ harimedhasaḥ//
tvadrūpaṃ viṣṇuprītyarthaṃ praṇamya tvāṃ prasādaye
tato mahīnagarakākhye koṭitīrthatalasthitam//
yajantaṃ saṃvṛtaṃ vipraiḥ koṭiśastamupāgamat
gehāya mātaraṃ procya sa yajñe proktavāndvijaḥ//
namastasmai bhagavate viṣṇave'kuṇṭhamedhase
yanmāyāmohitadhiyo bhramāmaḥ karmasāgare//
iti ślokaṃ mahārthaṃ te harimedhamukhā dvijāḥ
ākarṇyāsanapūjādyaiḥ pūjayāmāsuraṃga tam//
tato vedārthanaipuṇyaistena te toṣitā dvijāḥ
pradadurdakṣiṇāṃ sarvāṃ harimedhāḥ sutāmapi//
dravyaṃ kanyāṃ ca saṃgṛhya svagṛhaṃ samupāgamat
vandayitvā svajananīṃ putrānutpādya cāmalān//
iṣṭvā yajñairaitareyo dvādaśīvratatatparaḥ
vāsudevānudhyānena mokṣaṃ paścādupāgataḥ//
evaṃvidho vāsudevaḥ svayamatrāsti bhārata
yoryayetpūjayetstauti sarvaṃ tasyākṣayaṃ viduḥ//
śivadharmeṣu yatproktaṃ phalaṃ pūrvaṃ mayā tava
tādṛśaṃ labhate martyo vāsudevaprasādataḥ
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe śrīvṛddhavāsudevamāhātmyavarṇana aitareyabrāhmaṇacaritravarṇanaṃnāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ
Original text: skandapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0