Skanda Purana · Chapter 1.40

//arjuna uvāca//
mahākālastvasau kaśca kathaṃ siddhimupāgataḥ//
asmiṃstīrthe muniśreṣṭha mahadāścarya matra me

sarvametatsamākhyāhi śraddadhānāya pṛcchate

//nārada uvāca//
namaskṛtya mahākālaṃ varadaṃ sthāṇumavyayam//
śaktitaścaritaṃ tasya vakṣye pāṃḍukulodvaha

vārāṇasyāṃ puri purā babhūva japatāṃ varaḥ//
rudrajāpī mahābhāgo māṃṭirnāma mahāyaśāḥ

tasyāputrasya putrārthe rudrānsaṃjapataḥ kila//
gataṃ varṣaśataṃ tuṣṭastatastaṃ prāha śaṃkaraḥ

māṃṭe tava suto dhīmānmatprabhāvaparākramaḥ//
vaṃśasya tava sarvasya samuddhartā bhaviṣyati

iti śrutvā rudravaco māṃṭirharṣaṃ paraṃ gataḥ//
tataḥ kāle kiyanmātre patnī māṃṭermahātmanaḥ

dadhāra garbhaṃ caṭikā tapomūrtidharā yathā//
tasya garbhasya varṣāṇi catvāri kila saṃyayuḥ

na punarmāturudaraṃtyaktvā nirgacchate bahiḥ//
tato māṃṭirupāmaṃtrya sāmabhistamavocata

vatsa sāmānyaputro'pi pitroḥ sukhakaraḥ sadā//
śuddhāyāṃ mātari bhavo mattaḥ kiṃ pīḍayasyalam

vatsa mānuṣyavāsasya spṛhā tubhyaṃ kathaṃ na hi//
yatra dharmārthakāmānāṃ mokṣasyāpi ca saṃtatiḥ

kadā manuṣyā jāyema pūjā yatra mahāphalā//
pitṝṇāṃ devatānāṃ ca nānādharmāśca yatra hi

iti bhūtāni śocaṃti nānāyonigatānyapi//
tattvaṃ mānuṣyamatulaṃ spṛhaṇīyaṃ divaukasām//
anādṛtya kathaṃ brūhi sthitaścodara eva ca

//garbha uvāca//
tāta jānāmyahaṃ sarvametatparama durlabham//
kiṃ tu bibhemi cātimātraṃ kālamārgasya nityaśaḥ

dvau mārgau kila vedeṣu proktau kālo'rcireva ca//
arciṣā mokṣamāyāṃti kālamārgeṇa karmaṇi

svarge vā narake vāpi kālamārgagato hyayam//
na śarma labhate kvāpi vyādhaviddhamṛgo yathā

tasyaiva hetoḥ prayatetkovido yanna duḥkhavit//
kālena ghorarūpeṇa gaṃbhīreṇa samāhitaḥ

taccenmama manastāta nānādoṣairna mohyate//
tato'haṃ durlabhaṃ janma mānuṣyaṃ śīghramāpnuyām

tatastasya pitā pārtha kāṃdiśīko maheśvaram//
jagāma śaraṇaṃ devaṃ trāhitrāhi maheśvara

tvāṃ vinā ko'paro deva putrasyābhīṣṭado'sti me//
tvayaiva dattastvaṃ cāmuṃ janma prāpaya me sutam

tatastasyātibhaktyāsau prāha tuṣṭo maheśvaraḥ//
vibhūtīḥ svā dharmajñānavairāgyaiśvaryameva ca

viparītaśca śīghraṃ bho māṃṭiputraḥ prabodhyatām//
tatastā dyotayaṃtyaśca vibhūtyo garbhamūciṃre

mahāmate māṃṭiputra na dhāryaṃ te bhayaṃ hṛdi//
catvārastvāṃ hi dharmādyā manastyakṣyāmahe na te

tato'parāstvadharmādyāḥ procurnaiva tathā vayam//
bhaviṣyāmo manastubhyamasmattava bhayaṃ na hi

ityukte sa vibhūtībhiḥ śīghrameva kumārakaḥ//
niḥsasāra bahirjātaścakaṃpeti ruroda ca

tato vibhūtayaḥ prāhurmāṃṭe tava sutastvasau//
adyāpi kālamārgasya bhītaḥ kampati roditi

kālabhītiriti khyātastasmādeṣa bhaviṣyati//
iti dattvā varaṃ tāśca mahādevāṃtikaṃ yayuḥ

so'pi bālaḥ pravavṛdhe śuklapakṣa ivoḍupaḥ//
saṃskṛtaḥ sa ca saṃskārairdhīmānpaśupativratī

paṃcamaṃtrāñjapañchuddhastīrthayātrāparo'bhavat//
rudrakṣetreṣu sasnau sa japanmantrāṃśca bhārata

kālabhītiguptakṣetraguṇāñchrutvābhyupāyayau//
snātvā tato mahītoye japtvā mantrāṃśca koṭiśaḥ

nivṛtto nātidūretha bilvavṛkṣaṃ dadarśa saḥ//
dṛṣṭvā taṃ tasya cādhastallakṣamekaṃ jajāpa saḥ

japatastasya viprasya iṃdriyāṇi layaṃ yayuḥ//
kevalaṃ paramānaṃdasvarūpo'sāvabhūtkṣaṇāt

tasyānaṃdasya naupamyaṃ svargādīnāṃ bhavetkvacit//
gaṃgodakasyeva mānaṃ kevalaṃ so'pyasāvapi

tatra līno muhurtena punaścābhūdyathā purā//
tato visiṣmiye pārtha kālabhītiruvāca ha

nāyaṃ mama mahānando vārāṇasyāṃ na namiṣe//
na prabhāse na kedāre na cāpyamarakaṇṭake

śrīparvate na cānyatra yādṛśodyapravarttate//
nirvikārāṇi svacchāni gaṃgāṃbāṃsīvakhāni me

bhūteṣu paramā prītistrijagaddyotate sphuṭam//
dharmamekaṃ paraṃ mahyaṃ cetaścāpyavagacchati

aho sthānaprabhāvo'yaṃ sphuṭaṃ cāpyatra procyate//
nirdoṣaṃ yacchuci stāna sarvopadravavarjitam

tatra sthitasya dharmārthastadvadbhūyātsahasradhā//
tadasmācca prabhāvāddhi jānāmītaḥ svacetasi

viśiṣṭaṃ kāśimukhyebhyastīrthebhyaḥ sthānakaṃ tvidam//
tasmādatraiva saṃsthohaṃ tapastapsyāmi puṣkalam

idaṃ cedaṃ tīrthamiti sadā yastṛṣitaścaret//
na sa siddhimavāpnoti kleśenaiva mriyeta saḥ

iti saṃciṃtya bilvasya vṛkṣasyādho vyavasthitaḥ//
jajāpa mantrānrudrasya aṃguṣṭhāgreṇa dhiṣṭhitaḥ

gṛhītvā niyamaṃ toyabiṃduṃ varṣaśate'gnivat//
tato varṣaśate yāte japatastasya bhārata

kaścittoyabhṛtaṃ kumbhaṃ gṛhītvā nara āvrajat//
sataṃ praṇamya prāhedaṃ kālabhītiṃ praharṣataḥ

adya te niyamaḥ pūrṇastoyametanmahāmate//
gṛhāṇa saphalaṃ mahyaṃ śramaṃ kartumihārhasi

//kālabhītiruvāca//
ko bhavānvarṇato brūhi kimācāraśca tattvataḥ//
janmācārau viditvā te grahīṣyāmyanyathā na hi

//nara uvāca//
na jāne pitarau svīyau naṣṭau vā sarvathā na hi//
evamevāpi paśyāmi sarvadā'haṃ sa eva ca

ācāraiścāpi dharmaiśca na kāryaṃ mama kiṃcana//
tasmādvakṣyāmi nāpyetanna cāpyasmi samācare

//kālabhītiruvāca//
yadyevaṃ nodakaṃ tubhyaṃ grahīṣyāmyasmi karhicit//
śrṛṇuṣvātra vaco yanme gururāha śrutīritam

na jñāyate kulaṃ yasya bījaśuddhiṃ vinā tataḥ//
tasya khādanpibanvāpi sādhuḥ sīdati tatkṣaṇāt

yaśca rudraṃ na jānāti rudrabhaktaśca yo nahi//
annodakaṃ tasya bhuñjanpātakī syānna saṃśayaḥ

ajñātvā yaḥ śivaṃ bhuṃkte kathyate so'tra brahmahā//
mārṣṭi ca brahmahānnāde tasmāttasya na bhakṣayet

gaṃgodakumbhaḥ syādyadvattanmadhye madyabiṃdunā//
aśivajñasya yo bhuṃkte śivajño'pi tathaiva saḥ

hīnavarṇaśca yaḥ syāddhi śivabhakto'pi naiva saḥ//
pratigṛhyau guṇau tasmādvilokyau dvau pratigrahe

//nara uvāca//
etena tava vākyena hāsyaṃ saṃjāyate mama//
aho mugdho'si mithyā tvamapasmārī jaḍo'pi ca

sadā sarveṣu bhūteṣu śivo vasati nityaśaḥ//
sādhvasādhu tato vākyaṃ naiva nindā śivasya sā

ātmanaśca parasyāpi yaḥ karotyaṃtaro haram//
tasya bhinnadṛśo mṛtyurvidadhe bhayamulbaṇam

athavā kā hi pānīye bhavedaśucitā vada//
mṛttikodbhavakumbho'yaṃ pāvakenāpi pācitaḥ

pūrṇaśca payasā kasminneṣāmaśucitā kutaḥ

atha cenmama saṃsargādaśucitvaṃ ca mīyate//
tadasyāṃ saṃsthitaḥ pṛthvyāmahaṃtvaṃ ca kuto vada

kutaḥ pṛthivyāṃ carasi khe tvaṃ naiva carasyuta//
evaṃ vicāryamāṇe te bhāṣitaṃ mugdhavadbhavet

//kālabhītiruvāca//
sarvabhūteṣu cedevaṃ śiva eveti cocyate//
nāstikāṃ mṛttikā kasmādbhakṣayaṃti nabhasyake

śuddhyarthaṃ tena viśvasya sthāpitā saṃsthitiryathā//
phalena pālitā sā ca nānyathā tāṃ śrṛṇuṣva ca

sasarjeti purā dhātā rūpātmakamidaṃ jagat//
tacca nāmaprapañcena baddhaṃ dāmnā ca gauryathā

sa ca nāmaprapañcastu caturddhā bhidyate kila//
dhvanirvarṇāḥ padaṃ vākyamityāspadacatuṣṭayam

tatra dhvanirnādamayo varṇāścākārapūrvakāḥ//
padaṃ `śa vami' ti proktaṃ vākyaṃ ceti śivaṃ' bhajet

taccāpi vākyaṃ trividhaṃ bhavediti śrutermatam//
prabhusammatamekaṃ ca suhṛtsaṃmatameva ca

kāṃtāsaṃmatamevāpi vākyaṃ hi trividhaṃ viduḥ//
prabhuḥ svāmī yathā bhṛtyamādiśatyetadācara

tathā śrutismṛtī cobhe prāhatuḥ prabhusaṃmatam//
itihāsapurāṇādi suhṛtsaṃmatamucyate

suhṛdvatpratibodhyainaṃ pravartayati tattvataḥ//
kāvyālāpādikaṃ yacca kāṃtāsaṃmatamucyate

prabhuvākyaṃ smṛtaṃ yacca sabāhyābhyaṃtaraṃ śuci//
suhṛdvākyaṃ tathā śaucaṃ pālayetsvargakāṃkṣayā

tadetatpālanīyaṃ syādbhūmijānāṃ śrutirvadet//
tvayā nāstikyavākyena cedetadabhidhīyate

etena śrutiśāstrāṇi purāṇaṃ ca vṛtaiva kim//
agre saptarṣipūrvā ye brāhmaṇāḥ kṣatriyā bhavan

mugdhāḥ sarve'bhavandakṣā ye hi vedaṃ gatā hyanu//
tathā vedāṃtavacanaṃ sattvasthā hyūrdhvagāminaḥ

tiṣṭhaṃti rājasā madhye hyadho gacchaṃti tāmasāḥ//
sattvāhāraiḥ sattvavṛttyā svargagāmī bhavettataḥ

na caitadapya sūyāmo yadbhūteṣu śivo na hi//
astyeva sarvabhūteṣu śrṛṇvatrāpyupamānakam

yathā suvarṇajātāni bhūṣaṇāni bahūni ca//
kānicicchuddharūpāṇi hīnarūpāṇi kānicit

svarṇaṃ sarveṣu cāstyeva tathaiva sa sadāśivaḥ//
hīnarūpaṃ śodhitaṃ sacchuddhimeti na caikatām

tathedaṃ śodhitaṃ dehaṃ śuddhaṃ divi vrajetsphuṭam//
tasmātsarvātmanā hīnānna grāhyaṃ bata dhīmatā

cedidaṃ śodhayeddehaṃ naiva grāhyaṃ samaṃtataḥ//
sarvato yaḥ pratigrāhī nihārāhārayorna ca

śuciḥ syādalpadivasātpāṣāṇo'sau bhavetsphuṭam//
tasmātsarvātmanā naiva grahīṣyehaṃ jalaṃ sphuṭam

sādhuvāpyathavā'sādhu pramāṇaṃ naḥ śrutiḥ parā//
evamukte sa ca naraḥ prahasandakṣiṇena ca

aṃguṣṭhena likhanbhūmiṃ cakre gartaṃ mahottamam//
tatra cikṣepa tattoyaṃ tena gartaḥ sma pūritaḥ

atyaricyata toyaṃ ca cakre pādena saṃlikhan//
cakre saraḥ pūritaṃ cāpyatiriktajalena tat

tadadbhutaṃ mahaddṛṣṭvā naiva vipro visiṣmiye//
yato bahuvidhaṃ citraṃ bhavedbhūtādyupāsiṣu

taccitreṇa na jahyācca śrutimārgaṃ sanātanam

//nara uvāca//
atimūrkhosi vipra tvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase//
kiṃ na śrutastvayā ślokaḥ purāvidbhirudīritaḥ//
kūponyasya ghaṭo'nyasya rajjuranyasya bhārata

pāyaṃtyanye pibaṃtyanye sarve te samabhāginaḥ//
tajjalaṃ mama kasmāttvaṃ dharmajño na pibasyasi

//nārada uvāca//
tato vimamṛśe śloko bahudhā samabhāginām//
aniścayādvicāryāsau ghaṭādyaiḥ samabhāgitā

bahupotadravyakṣepaḥ sarvaiḥ sā samabhāgitā//
evaṃ kartuḥ phalaiḥ sarvaiḥ samaṃ syācca punaḥpunaḥ

yaḥ śuciśca śivaṃ dhyāyanprāsādakūpakartari//
jalapratigrahābhāvātpibato'sya samaṃ phalam

iti niścitya provāca kālabhītirnaraṃ ca tam//
satyametkiṃ tu kuṃbhapayasā gartapūraṇe

dṛṣṭvā pratyakṣato mādṛkkathaṃ pibati bho vada//
sādhu vāpyathavā'sādhu na pibeyaṃ kathaṃcana

evaṃ viniścayaṃ dṛṣṭvāsya sthiraṃ kurunaṃdana//
puruṣo'sau prahasyaiva kṣaṇādaṃtardadhe tataḥ

kālabhītiśca paramaṃ vismayaṃ samupāgataḥ//
vṛttāṃtaḥ koyamityeva ciṃtayāmāsa bhūyasā

tataściṃtayatastasya bilvādhastātsuśobhanam//
ucchritaṃ sumahāliṃgaṃ pṛthivyā dyotayaddiśaḥ

prādurbhāve tatastasya mahāliṃgasya bhārata//
nanarta khepsarovṛṃdaṃ gadharvā lalitaṃ jaguḥ

pārijātamayīṃ puṣpavṛṣṭimiṃdro mumoca ha//
jayeti devā munayastuṣṭuvurvividhaiḥ stavaiḥ

tasminmahati kauravya vartamāne mahotsave//
kālabhītiḥ pramuditaḥ praṇamya stotramairayat

pāpasya kālaṃ bhavapaṃkakālaṃ kalākalaṃ kālamārgasya kālam//
devaṃ mahākālamahaṃ prapadye śrīkālakaṃṭhaṃ bhavakālarūpam

īśānavaktraṃ praṇamāmi tvāhaṃ stauti śrutiḥ sarvavidyeśvarastvam//
bhūteśvarastvaṃ prapitāmahastvaṃ tasmai namastestu maheśvarāya

yaṃ stauti vedastamahaṃ prapadye tatpuruṣasaṃjñaṃ śaraṇaṃ dvitīyam//
tvāṃ vidmahe tac nastvaṃ pradehi śrīrudra deveśa namonamaste

aghoravaktraṃ tritayaṃ prapadye atharvajuṣṭaṃ tava rūpakāṇi//
aghoraghorāṇi ca ghoraghorāṇyahaṃ sadānaumi bhūtāni tubhyam

caturthavaktraṃ ca sadā prapadye sadyobhijātāya namonamaste//
bhavebhavenādibhavo bhavasva bhavodbhavo māṃ śiva tatratatra

namostu te vāmadevāya jyeṣṭharudrāya kālāya kalāvikāriṇe//
balaṃkarāyāpi balapramāthine bhūtāni haṃtre ca manonmanāya

triyaṃbakaṃ tvāṃ ca yajāmahe vayaṃ supuṇyagaṃdhaiḥ śivapuṣṭivardhanam//
urvārukaṃ pakvamivograbaṃdhanādrakṣasva māṃ tryaṃbaka mṛtyumārgāt

ṣaḍakṣaraṃ maṃtravaraṃ taveśa japaṃti ye munayo vītarāgāḥ//
teṣāṃ prasanno'si japāmahetaṃ tvoṃkārapūrvaṃ ca namaḥ śivāya

evaṃ stuto mahādevo liṃgānniḥsṛtya bhārata//
trijagaddyotayanmabhāsā pratyakṣaḥ prāha ca dvijam

yattvayātra mahātīrthe bhṛśamārādhito dvija//
tenāti tuṣṭaste vatsa neśaḥ kālaḥ kathaṃcana

ahaṃ ca nararūpī yo dṛṣṭvā te dharmasaṃsthitim//
dhanyastaddharmamārgo'yaṃ pālyate yadbhavadvidhaiḥ

sarvatīrthodakairgarataḥ pūrito me sarastathā//
jalametanmahāpuṇyaṃ tvadarthaṃ me samāhṛtam

saptamaṃtrarahasyaṃ ca yatkṛtaṃ stavanaṃ mama//
anena paṭhyamānena saptamaṃtraphalaṃ bhavet

abhīṣṭaṃ ca varaṃ matto vṛṇīṣva manasepsitam//
tvayātitoṣito hyasminādeyaṃ vidyate tava

//kālabhītiruvāca//
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yattvaṃ tuṣṭo'si śaṃkara//
tvattoṣātsaphalā dharmāḥ śramāyaivānyatāmatāḥ

yadi tuṣṭo'si sāṃnidyaṃ liṃge'tra kriyatāṃ sadā//
akṣayaṃ tatkṛtaṃ cāstu yalliṃge kriyate'tra ca

japato yatphalaṃ devapaṃcamaṃtrāyutena ca//
tatphalaṃ jāyatāṃ naṇāmasya liṃgasya darśane

kālamārgādahaṃ yasmānmocito'haṃ maheśvara//
mahākālamiti khyātaṃ liṃgaṃ tasmādbhavatvidam

asmiṃśca kūpe yo martyaḥ snātvā tarpayate pitṝn//
sarvatīrthaphalaṃ cāstu pitṝṇāmakṣayā gatiḥ

iti tasyavacaḥ śrutvā prītastaṃ śaṃkaro'bravīt//
svāyaṃbhuvaṃ yatra liṃgaṃ tatra nityaṃ vasāmyaham

svayaṃbhubāṇaratnotthadātupāṣāṇalohajam//
liṃgaṃ krameṇa phaladamaṃtyātpūrvaṃ daśottaram

ākāśe tārakāliṃgaṃ pātāle hāṭakeśvaram//
svāyaṃbhuvaṃ dhārapṛṣṭhe tadetattritayaṃ samam

viśeṣātprārthitaṃ yacca tacca bhaviṣyati//
atra puṣpaṃ phalaṃ pūjā naivedyaṃ stavanakriyā

dānaṃ vānyaśca yatkiṃcidakṣayaṃ tadbhaviṣyati//
māghāsitacaturdaśyāṃ śivayoge ca putraka

liṃgācca pūrvataḥ kūpesnātvā yastarpayetpitṝn//
sarvatīrthaphalāvāptiḥ pitṝṇāṃ cākṣayā gatiḥ

tasyāṃ rātrau mahākālaṃ yāmeyāme prapūjayet//
yaḥ kṣipetsarvaliṃgeṣu sa jāgaraphalaṃ labhet

jiteṃdriyaśca yo nityaṃ māṃ liṃgetra prapūjayet//
bhuktimuktī na dūrasthe tasya nityaṃ dvijottama

māghe caturdaśyaṣṭamyāṃ somavāre ca parvaṇi//
snātvā sarasi yo'bhyarcya liṃgametacchivaṃ vrajet

dānaṃ tapo rudrajāpaḥ sarvamakṣayameva ca//
tvaṃ ca nandī dvitīyo me pratīhāro bhaviṣyasi

kālamārgajayādvatsa mahākālā bhidhaściram//
karaṃdhamo'tra rājarṣiracirādāgamiṣyati

tasya procya bhavāndharmāṃstato mallokamāvraja//
ityuktvā bhagavānrudro liṃgamadhye nyalīyata

mahākālo'pi muditastatra tepe mahattapaḥ

//iti mahākālaprādurbhāvaḥ//
//nārada uvāca//
atha kenāpi kālena pārtha rājā karaṃdhamaḥ//
viśeṣamicchurdharmeṣu śrutvā tīrthamahāguṇān

mahākālacaritraṃ ca tatraiva samupāyayau//
mahīsāgara toye'sau snātvā liṃgānyathārcayat

mahākālamanuprāpya paramāṃ prītimāgataḥ//
sa paśyansumahāliṃgaṃ nātṛpyata janeśvaraḥ

yathā daridraḥ kṛpaṇo nidhikumbhamavāpya ca//
saphalaṃ jīvitaṃ mene mahākālaṃ nirīkṣya saḥ

paṃcamaṃtrāyutajapaphalaṃ yasyeha darśanāt//
tataḥ saparyayākṣyarcya mahatyāsau praṇamya ca

śrutvā ca liṃgapravaraṃ mahākālamupāsadat//
tato rudravacaḥ smṛtvā mahākālaḥ smayanniva

pratyudgamya nṛpaṃ pūjāmarghaṃ ca pratyapādayat//
tataḥ kuśalapraśnādi kṛtvā śāṃtamukhaṃ nṛpaḥ

mahākālamupāmaṃtrya kathāṃte vākyamabravīt//
bhagavansaṃśayo mahyaṃ sadā'yaṃ parivartate

yadidaṃ tarpaṇaṃnāma pitṝṇāṃ kriyate nṛbhiḥ//
jalamadhye jalaṃ yāti kathaṃ tṛpyaṃti pūrvajāḥ

evaṃ piṃḍādipūjā ca sarvamatraiva dṛśyate//
kathamevaṃ sma manyāmaḥ pitrādyairupabhujyate

na caitadasti yatteṣāṃ nopatiṣṭhati kiṃcana//
svapne yathākramya naraṃ dṛśyaṃte yācakāśca te

devānāṃ cāpi dṛśyaṃte pratyakṣāḥ pratyayāḥ sadā//
tatkathaṃ pratigṛhṇanti mano me'tra pramuhyati

//mahākāla uvāca//
yonirevaṃvidā teṣāṃ pitṝṇāṃ ca divaukasām//
dūroktaṃ dūrapūjā ca dūrastutirathāpi yat

bhavyaṃ bhūtaṃ bhaviṣyacca sarvaṃ jānaṃti yāṃti ca//
paṃcatanmātrarūpaṃ ca manobuddhirahaṃjaḍāḥ

navatattvamayaṃ dehaṃ daśamaḥ puruṣo mataḥ//
tasmādgaṃdhena tṛpyaṃti rasatattvena te tathā

śabdatattvena tuṣyaṃti sparśatattvaṃ ca gṛhṇate//
śuci dṛṣṭvā ta tuṣyaṃti nātra rājanbhavenmṛṣā

yathā tṛṇaṃ paśūnāṃ ca narāṇāmannamucyate//
evaṃ daivatayonīnāmannasārasya bhojanam

śaktayaḥ sarvabhāvānāmaciṃtyā jñānagocarāḥ//
tasmāttattvaṃ pragṛhṇanti śeṣamatraiva dṛśyate

//karaṃdhama uvāca//
pitṛbhyo dīyate śrāddhaṃ svakarmavaśagāśca te//
svargasthā narakasthā vā kathaṃ tairupabhujyate

atha svarge'tha nareka sthitāḥ karmābhiyaṃtritāḥ//
śaknuvaṃti varānetāndātuṃ te ceśvarāḥ katham

āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukāni ca//
prayacchantu tathā rājyaṃ prītā nṝṇāṃ pitāmahāḥ

//mahākāla uvāca//
satyametatasvakarmasthāḥ pitaro yannṛpottama//
kiṃ tu devāsurāṇāṃ ca yakṣādīnāmamūrtakāḥ

mūrtāścaturṇāṃ varṇānāṃ pitaraḥ saptadhā smṛtāḥ//
te hi sarve prayacchaṃti dātuṃ sarvaṃ yatopsitam

ekatriṃśadgaṇā yeṣāṃ pitṝṇāṃ prabalā nṛpa//
kṛtaṃ ca tadidaṃ śrāddhaṃ tarpayettānparānpitṝn

te tṛptāstarpayantyasya pūrvajānyatra saṃsthitān//
evaṃ svānāṃ copatiṣṭhecchrāddhaṃ yacchaṃti te varān

//rājovāca//
bhūtādibhyo yathā vipra nāmnā voddiśya dīyate//
surādīnāṃ kathaṃ caiva saṃkṣepeṇa na dīyate

idaṃ pitṛbhyo devebhyo dvijebhyaḥ pāvakāya ca//
evaṃ kasmādvistarāḥ syurmanaḥ kāyādikaṣṭadāḥ

//mahākāla uvāca//
ucitā pratipattiśca kāryā sarveṣu nityaśaḥ//
pratipattiṃ cocitāṃ te vinā gṛhṇanti naiva ca

yathā śvā gṛhadvārastho baliṃ gṛhṇāti kiṃ tathā//
pradhānapuruṣo rājangṛhṇāti ca śunā samaḥ

evaṃ te bhūtavaddevā na hi gṛhṇanti karhicit//
śuci kāmaṃ juṣaṃte na haviraśraddadhānataḥ

vinā maṃtraiśca yaddattaṃ na tadgṛhṇanti te'malāḥ//
śrutirapyatra prāhedaṃ maṃtrāṇāṃ viṣaye nṛpa

"maṃtrā daivatā yadyadvidvānmantravatkaroti devatābhireva tatkaroti yaddadāni devatābhireva taddadāti yatpratigṛhṇāti devatābhireva tatpratigṛhṇāti tasmānnāmantravatpratigṛhṇīyāt nāmantravatpratipadyate" iti

tasmānmaṃtraiḥ sadā deyaṃ paurāṇairvaidikairapi//
anyathā te na gṛhṇanti bhūtānāmupatiṣṭhati

//rājovāca//
darbhāṃstilānakṣatāṃśca toyaṃ caitaiḥ susaṃyutam//
kasmātpradīyate dānaṃ jñātumicchāmi kāraṇam

//mahākāla uvāca//
purā kila pradattāni bhūmerdānāni bhūriśaḥ//
pratyagṛhṇanta daityāśca praviśyābhyaṃtaraṃ balāt

tato devāśca pitaraḥ pratyūcuḥ padmasaṃbhavam

svāminnaḥ paśyatāmeva sarvaṃ daityaiḥ pragṛhyate//
vidhehi rakṣāṃ teṣāṃ tvaṃ na naṣṭaḥ smo yathā vayam

tato vimṛśyaiva vidhī rakṣopāyamacīkarat//
tilairyuktaṃ pitṝṇāṃ ca devānāmakṣataiḥ saha

toyaṃ darbhāṃśca sarvatra evaṃ gṛhṇanti nāsurāḥ//
etānvinā pradattaṃ yatphalaṃ daityaiḥ pragṛhyate

niḥśvasya pitaro devā yāṃti dātuḥ phalaṃ na hi//
tasmādyugeṣu sarveṣu dānameva pradīyate

//karaṃdhama uvāca//
caturyugavyavasthānaṃ śrotumicchami tattvataḥ//
mahatīyaṃ vivitsā me sadaiva parivartate

//mahākāla uvāca//
ādyaṃ kṛtayugaṃ viddhitatastretāyugaṃ smṛtam//
dvāparaṃ ca kaliśceti catvāraśca samāsataḥ

sattvaṃ kṛtaṃ rajastretā dvāparaṃ ca rajastamaḥ//
kalistamastu vijñeyaṃ yugavṛttaṃ yugeṣu ca

dhyānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ yajña ucyate//
vṛttaṃ ca dvāpare satyaṃ dānameva kalau yuge

kṛte tu mānasī sṛṣṭirvṛttiḥ sākṣādrasollasā//
tejomayyaḥ prajāstṛptāḥ sadānaṃdāśca bhoginaḥ

adhamottamo na tāsāṃ tā nirviśeṣāḥ prajāḥ śubhāḥ//
tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāṃ tasminkṛte yuge

na cāprītirna ca dvaṃdvo na dveṣo nāpi ca klamaḥ//
parvatodadhivāsinyo hyanukrośapriyāstu tāḥ

varṇāśramavyavasthā ca tadāsīnna hi saṃkaraḥ//
ekamanyaṃ na dhyāyaṃti paramaṃ te sadā śivam

caturthe ca tataḥ pāde naṣṭa sā'bhūdrasollasā//
prādurāsaṃstatastāsāṃ vṛkṣāśvagṛhasaṃjñitāḥ

vastrāṇi ca prasūyaṃte phalānyābharaṇāni ca//
teṣveva jāyate tāsāṃ gaṃdhavarṇarasānvitam

sumākṣikaṃ mahāvīryaṃ puṭake puṭake madhu//
tena tā vartayaṃti sma kṛtasyāṃte prajāstadā

hṛṣṭapuṣṭāstathā vṛddhāḥ prajā vai vigatajvarāḥ//
tataḥ kālena kenāpi tāsāṃ vṛddhe raseṃdriye

yugabhāvāttathā dhyāne svalpībhūte śivasya ca//
vṛkṣāṃstānparyagṛhṇaṃta madhu vā mākṣikaṃ balāt

tāsāṃ tenopacāreṇa lobhadoṣakṛtena vai//
pranaṣṭā madhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣāḥ kvacitkvacit

tasyāṃ cāpyalpaśiṣṭāyāṃ dvaṃdvānyabhyutthitāni vai//
śītātapairmanoduḥkhaistatastā duḥkhitā bhṛśam

cakrurāvaraṇārthaṃ hi ketanāni tatastataḥ//
tataḥ pradurbabhau tāsāṃ siddhistretāyuge punaḥ

vṛṣṭyā babhūvurauṣadhyo grāmyāraṇyāścaturdaśa//
akṛṣṭapacyānūptāstoyabhūmisamāgamāt

ṛtu puṣpaphalaiścaiva vṛkṣagulmāśca jajñire//
taiśca vṛttirabhūttāsāṃ dhānyaiḥ puṣpaiḥ phalaistathā

tataḥ punarabhūttāsāṃ rāgo lobhaśca sarvataḥ//
kālavīryeṇa vā gṛhya nadīkṣetrāṇi parvatān

vṛkṣagulmauṣadhīścaiva prasahyāśu yathābalam//
viparyayeṇa cauṣadhyaḥ pranaṣṭāśca caturdaśa

natvā dharāṃ praviṣṭāstā oṣadhyaḥ pīḍitāḥ prajāḥ//
dudoha gāṃ pṛthurvainyaḥ sarvabhūtahitāya vai

tadā prabhṛti cauṣadhyaḥ phālakṛṣṭāḥ prajāstataḥ//
vārttayā vartayaṃti sma pālyamānāśca kṣatriyaiḥ

varṇāśramapratiṣṭhā ca yajñastretāsu cocyate//
sadāśivadhyānamayaṃ tyaktvā mokṣamacetanāḥ

puṣpitāṃ vācamāśritya rāgātsvargamasādhayan//
dvāpare ca pravartaṃte matibhedāstato nṛṇām

manasā karmaṇā vācā kṛcchrādvārtā prasidhyati//
lobho'dhṛtiḥ śivaṃ tyaktvā dharmāṇāṃ saṃkarastathā

varṇāśramaparidhvaṃsāḥ pravartaṃte ca dvāpare//
tadā vyāsaiścaturddhā ca vyasyate dvāparāttataḥ

eko vedaścatuṣpādaiḥ kriyate dvijahetave//
itihāsapurāṇāni bhidyaṃte lokagauravāt

brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ bhāgavataṃ tathā//
tathānyannāradīya ca mārkaṃḍeyaṃ ca saptamama

āgneyamaṣṭamaṃ proktaṃ bhaviṣyaṃ navamaṃ smṛtam//
daśamaṃ brahmavaivartaṃ laiṃgamekādaśaṃ tathā

vārāhaṃ dvādaśaṃ caiva skāṃdaṃ caiva trayodaśam//
caturdaśaṃ vāmanaṃ ca kaurmaṃ paṃcadaśaṃ smṛtam

mātsyaṃ ṣoḍaśakaṃ proktaṃ gāruḍaṃ ca tataḥ param//
ataḥ paraṃ tu brahmāṃḍamevañcāṣṭādaśāni hi

asminvārāhakalpe ca vyāsānākarṇayasva ca//
ṛtuḥ satyo bhārgavaśca aṃgirāḥ savitā tathā

mṛtyuḥ śatakraturdhīmānvasiṣṭho bhavitā'dhunā//
sārasvatastridhāmā ca vedavittrivṛto muniḥ

śatatejāḥ svayaṃ viṣṇurnārāyaṇa iti smṛtaḥ//
karakaścāruṇirdhīmāstathā deva ṛtaṃjayaḥ

kṛtaṃjayo bharadvājo gautamaḥ kavisattamaḥ//
vājaśravā muniścaiva tathā yuṣmāyaṇo muniḥ

tṛṇabiṃdustathā ṛkṣaḥ śaktiḥ pārāśarastathā//
jātūkarṇyo'tha viṣṇuśca svayaṃdvaipāyano muniḥ

aśvatthāmamukhāścaite bhaviṣyāḥ sūcitāstava//
dharmaśāstrāṇi lokārthaṃ bhidyaṃte cāpi dvāpare

manvatriviṣṇuhāritayājñavalkyośanoṃgirāḥ//
yamāpastaṃbasaṃvartāḥ kātyāyanabṛhaspatī

parāśaravyāsaśaṃkhalikhitā dakṣagautamau//
śātātapo vasiṣṭhaśca dharmaśāstraprayojakāḥ

tato dvāparasaṃdhyāyāṃ pravartati kalau yuge//
naśyamāne śaivayoge jāyaṃte yoganaṃdanāḥ

ādye śvetakalaurudraḥ sutārastāraṇastathā//
suhotraḥ kaṃkaṇaścaiva lokākhyaśca mahāmuniḥ

jaigīṣavyaśca bhāvyo vai bhagavāndadhivāhanaḥ//
ṛṣabhaśca munirdharmaugraścātriḥ sabālakaḥ

gautamau vedaśīrṇaśca gokarṇaśca śikhaṃḍibhṛt//
gṛhāvāsī jaṭāmālī aṭṭahāsaśca dāruṇaḥ

lāṃgalī saṃyamī śūlī ḍiṃḍī juṇḍīśvaraḥ svayam//
sahiṣṇuḥ somaśarmā ca lakulīśaśca pārthiva

kāyāvarohaṇo bhāvītyādyā yogeśvarāḥ kramāt//
ete saṃkṣipta vakṣyaṃti śivadharmaṃ kalau yuge

evaṃ kaliyuge rājañchāstrasaṃkṣepa ucyate//
śrṛṇu tiṣyapravṛttiṃ ca harṣodvegakarīṃ kila

tiṣye māyāmasūyāṃ ca vadhaṃ caiva tapasvinām//
sādhayaṃti narāstatra tamasā vyākuleṃdriyāḥ

kalau pramāthako rāgaḥ satataṃ kṣudbhayāni ca//
anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ deśānāṃ ca viparyayaḥ

na pramāṇaṃ śruterasti nṛṇāṃ cādharmasevanāt//
adhārmikāstvanācārā mahākopālpatejasaḥ

anṛtaṃ bruvate lubdhā nārīprāyāśca duṣprajāḥ//
duriṣṭairduradhītaiśca durācārairdurāgamaiḥ

viprāṇāṃ karmadoṣaiśca prajānāṃ jāyate kṣayaḥ//
utsīdaṃti kṣatraviśo vardhaṃte śūdraviprakāḥ

śūdrā vipraiḥ sahāsaṃte śayanāsanabhojanaiḥ//
śūdrāśca brāhmaṇācārāḥ śūdrācārāśca brāhmaṇāḥ

rājavṛttyāṃ sthitāścaurāścaurācārāśca pārthivāḥ//
ekapatnyo na śiṣyaṃti vardhayaṃtyabhisārikāḥ

tadā hyalpaphalā bhūmiḥ kvaciccāpi mahāphalā//
arakṣitāro hartāro rājānaḥ pāpanirbhayāḥ

akṣatriyāstu rājāno viprāḥ śūdropajīvinaḥ//
śūdrā vivādinaḥ sarve brāhmaṇairabhinaṃditāḥ

āsanasthāndvijāndṛṣṭvā calaṃtyatyalpabuddhayaḥ//
āsye nidhāya vai hastaṃ karṇe śūdrāsya ca dvijāḥ

nīcasyāpi tadā vākyaṃ vakṣyaṃti vinayena tam//
uccāsanasthāñchūdrāṃśca dvijānāṃ paśyatāmapi

jñātvā na hiṃsate rājā paśya kālabalaṃ nṛpa//
puṣpaiḥ śubhasitaiścaiva tathānyairmaṃḍanairdvijāḥ

śūdrānabhyarcayaṃtyalpaśrutabhāgyabalānvitāḥ//
pāṣaṃḍināṃ ca gṛhṇaṃti brāhmaṇāḥ kupratigraham

yena te rauravaṃ yāṃti sudustāraṃ dvijādhamāḥ//
tapoyajñaphalānāṃ ca vikretāro dvijāstathā

yatayaśca bhaviṣyaṃti bahavaḥ koṭiśaḥ kalau//
puruṣālpabahustrīko nṛṇāṃ cāpatyasaṃbhavaḥ

niṃdaṃti vedavākyāni vedārthāṃśca kalau yuge//
śūdraiḥ svayaṃ nirmitaṃ yatpramāṇaṃ śāstrameva tat

śvāpadaprabalatvaṃ ca gavāṃ cāpi parikṣayaḥ//
kasyaciddānaprabhṛtidharmasyāsti na śuddhatā

sādhūnāṃ bahavo nāśāḥ pārthivāścāpyarakṣiṇaḥ//
aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ

pramadāḥ keśaśūlinyo bhaviṣyaṃti kalau yuge//
strīpradhānāni gehāni kucailāstāśca karkaśāḥ

bahubhakṣyāvaliptāśca kṛtyā iva bhavaṃti ca//
sarve vaṇigjanāścāpi citravarṣī ca vāsavaḥ

kuśīlacaryāpāṣaṃḍairvṛthārūpaiḥ samāvṛtaḥ//
bahuyācanako loko bhaviṣyati parasparī

aśaṃkaścaiva pāpeṣu tadā loko bhaviṣyati//
hartāraḥ pararatnānāṃ paradārapradharṣakāḥ

ūnaṣoḍaśavarṣāśca prajāyaṃte yugakṣaye//
tathā dvādaśavarṣāśca prasavaṃti striyastadā

caurāścaurasya hartāro harturharttā tathāparaḥ//
jñānakarmaṇyuparate loke niṣkriyatāṃ gate

kīṭamūṣakasarpāśca dharṣayiṣyaṃti mānavān//
varṇāśramāṇāṃ ye cānye pāṣaṃḍāḥ paripaṃthinaḥ

te tadā prodbhaviṣyaṃti teṣaāṃ vṛddhiśca pārthiva//
duḥkhaṃ putrakalatrādyaṃ dehotsādaḥ sarogatā

adharmābhiniveśatvāttamaso jāyate kalau//
kalerdoṣanidheścaiva śrṛṇuṣvaivaṃ mahāguṇam

tadālpenaiva kāle na siddhiṃ gacchaṃti mānavāḥ//
triyugīnā vadaṃtyevaṃ dhanyā dharmaṃ caraṃti ye

śrutismṛtipurāṇoktaṃ kalau śraddhāparāyaṇāḥ//
tretāyāṃ vārṣiko dharmo dvāpare māsikaḥ smṛtaḥ

yathā kleśaṃ caranprājñastadahnā prāpyate kalau//
yugatrayeṇa tāvaṃtaḥ siddhiṃ gacchaṃti pārthivaḥ

yāvaṃtaḥ siddhimāyāṃti kalau hariharavratāḥ//
aṣṭāviṃśe kalau yacca bhāvi tattvaṃ nibodha me

triṣu varṣasahasreṣu kaleryāteṣu pārthivaḥ//
triśateṣu daśanyūneṣvasyāṃ bhuvi bhaviṣyati

śūdrakonāma vīrāṇāmadhipaḥ siddhimatra saḥ//
carcitāyāṃ samārādhya lapsyate bhūbharāpahaḥ

tatastriṣu sahasreṣu daśādhikaśatatraye//
bhaviṣyaṃ naṃdarājyaṃ ca cāṇakyo yānhaniṣyati

śuklatīrthe sarvapāpanirmuktiṃ yo'bhilapsyati//
tatastriṣu sahasreṣu viṃśatyā cādhikeṣu ca

bhaviṣyaṃ vikramādityarājyaṃ so'tha pralapsyate//
sidadhiprasādāddurgāṇāṃ dīnānyo hyuddhariṣyati

tataḥ śatasahasreṣu śatenāpyadhikeṣu ca//
śakonāma bhaviṣyaśca yo'tidāridryahārakaḥ

tatastriṣu sahasreṣu ṣaṭ‌śatairadhikeṣu ca//
māgadhe hemasadanādaṃjanyāṃ prabhaviṣyati

viṣṇoraṃśo dharmapātā budhaḥ sākṣātsvayaṃ prabhuḥ//
tasya karmāṇi bhūriṇi bhaviṣyaṃti mahātmanaḥ

jyotirbidumukhānugrānsa haniṣyati koṭiśaḥ//
catuḥṣaṣṭiṃ sa varṣāṇi bhuktvā dvīpāni sapta ca

bhaktebhyaḥ svayaśo muktvā divaṃ paścādgamiṣyati//
sarveṣāṃ cāvatārāṇaāṃ guṇaiḥ samadhiko yataḥ

tato vakṣyaṃti taṃ bhaktyā sarvapāpaharaṃ budham//
caturṣu ca sahasreṣu śateṣvapi caturṣu ca

sādhikeṣu mahānrājā pramitiḥ prabhaviṣyati//
gotreṣu vai caṃdramaso bahusenāpatirbalī

mlecchānsa koṭiśo hatvā pāṣaṃḍāni ca sarvaśaḥ//
vaidikaṃ kevalaṃ śuddhaṃ saddharmaṃ vartayiṣyati

gaṃgāyamunayormadhye niṣṭhāṃ yāsyati pārthivaḥ//
tataḥ prajāśca kālena kenāpi bhṛśapīḍitāḥ

ghoraṃ vā dharmamāśritya śāṭhyena ca bhavaṃti tāḥ//
apragrahāstatastā vai lobhāviṣṭāśca vṛṃdaśaḥ

upahiṃsaṃti cānyonyaṃ vyākulāḥ śramapīḍitāḥ//
naṣṭe śraute tathā smārte parasparahatāstadā

nirmaryādā niṣkaruṇā nissnehā nirapatrapāḥ//
gṛhadārāṇi saṃtyajya hrasvakāḥ paṃṭaviṃśatiḥ

hāhābhūtāścariṣyaṃti viṣādavyākuleṃdriyāḥ//
anāvṛṣṭihatāścaiva vārtāmutsṛjya duḥkhitāḥ

pratyaṃtāṃstā niṣevaṃti hitvā janapadānsvakān//
saritsāgarakūlāṃśca sevaṃte parvatāṃstathā

māṃsairmūlaphalaiscaiva vartayaṃti suduḥkhitāḥ//
cīrapatrājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ

dharmasya vāsamātraṃ ca śālvo mleccho haniṣyati//
uttamādhamamadhyatvaṃ sarvamucchidya ghorakṛt

tatastasya vadhārthāya viṣṇuḥ sākṣājjagatpatiḥ//
śaṃbhale viṣṇuyaśaso bhūtvā putro nṛpottama

dvijottamaiḥ parivṛtaḥ śālvaṃ taṃ saṃhariṣyati//
koṭiśo'rbudaśaḥ pāpānnihatya ca nikharvaśaḥ

pālayiṣyati taṃ dharmaṃ yo dharmaḥ śrutipūrvakaḥ

kṛtvā potaṃ dharmarūpaṃ sādhūnāṃ parameśvaraḥ//
gamiṣyati paraṃ lokaṃ kṛtvā karmāṇi bhūriśaḥ

tataḥ kṛtayugaṃ bhūyaḥ pravartiṣyati pārthiva//
ādyaṃ kṛtayugaṃ cānyaṃ tadanyebhyo viśiṣyate

aṣṭāviṃśakaliścaiva śeṣaḥ prāvarta anyataḥ//
tataḥ kṛte sūryavaṃśaḥ pravatsyati

marurājācca devāpeḥ śrutadevācca brāhmaṇāḥ//
iti cāturyugī rājanvyavasthā parivartate//
caturyuge ca te dhanyā ye bhajaṃti harācyutau

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe mahākālakarandhamasaṃvāde caturyugavyavasthāvarṇanaṃnāma catvāriṃśattamo'dhyāyaḥ