સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.40

॥અર્જુન ઉવાચ॥
મહાકાલસ્ત્વસૌ કશ્ચ કથં સિદ્ધિમુપાગતઃ॥
અસ્મિંસ્તીર્થે મુનિશ્રેષ્ઠ મહદાશ્ચર્ય મત્ર મે

સર્વમેતત્સમાખ્યાહિ શ્રદ્દધાનાય પૃચ્છતે

॥નારદ ઉવાચ॥
નમસ્કૃત્ય મહાકાલં વરદં સ્થાણુમવ્યયમ્॥
શક્તિતશ્ચરિતં તસ્ય વક્ષ્યે પાંડુકુલોદ્વહ

વારાણસ્યાં પુરિ પુરા બભૂવ જપતાં વરઃ॥
રુદ્રજાપી મહાભાગો માંટિર્નામ મહાયશાઃ

તસ્યાપુત્રસ્ય પુત્રાર્થે રુદ્રાન્સંજપતઃ કિલ॥
ગતં વર્ષશતં તુષ્ટસ્તતસ્તં પ્રાહ શંકરઃ

માંટે તવ સુતો ધીમાન્મત્પ્રભાવપરાક્રમઃ॥
વંશસ્ય તવ સર્વસ્ય સમુદ્ધર્તા ભવિષ્યતિ

ઇતિ શ્રુત્વા રુદ્રવચો માંટિર્હર્ષં પરં ગતઃ॥
તતઃ કાલે કિયન્માત્રે પત્ની માંટેર્મહાત્મનઃ

દધાર ગર્ભં ચટિકા તપોમૂર્તિધરા યથા॥
તસ્ય ગર્ભસ્ય વર્ષાણિ ચત્વારિ કિલ સંયયુઃ

ન પુનર્માતુરુદરંત્યક્ત્વા નિર્ગચ્છતે બહિઃ॥
તતો માંટિરુપામંત્ર્ય સામભિસ્તમવોચત

વત્સ સામાન્યપુત્રોઽપિ પિત્રોઃ સુખકરઃ સદા॥
શુદ્ધાયાં માતરિ ભવો મત્તઃ કિં પીડયસ્યલમ્

વત્સ માનુષ્યવાસસ્ય સ્પૃહા તુભ્યં કથં ન હિ॥
યત્ર ધર્માર્થકામાનાં મોક્ષસ્યાપિ ચ સંતતિઃ

કદા મનુષ્યા જાયેમ પૂજા યત્ર મહાફલા॥
પિતૄણાં દેવતાનાં ચ નાનાધર્માશ્ચ યત્ર હિ

ઇતિ ભૂતાનિ શોચંતિ નાનાયોનિગતાન્યપિ॥
તત્ત્વં માનુષ્યમતુલં સ્પૃહણીયં દિવૌકસામ્॥
અનાદૃત્ય કથં બ્રૂહિ સ્થિતશ્ચોદર એવ ચ

॥ગર્ભ ઉવાચ॥
તાત જાનામ્યહં સર્વમેતત્પરમ દુર્લભમ્॥
કિં તુ બિભેમિ ચાતિમાત્રં કાલમાર્ગસ્ય નિત્યશઃ

દ્વૌ માર્ગૌ કિલ વેદેષુ પ્રોક્તૌ કાલોઽર્ચિરેવ ચ॥
અર્ચિષા મોક્ષમાયાંતિ કાલમાર્ગેણ કર્મણિ

સ્વર્ગે વા નરકે વાપિ કાલમાર્ગગતો હ્યયમ્॥
ન શર્મ લભતે ક્વાપિ વ્યાધવિદ્ધમૃગો યથા

તસ્યૈવ હેતોઃ પ્રયતેત્કોવિદો યન્ન દુઃખવિત્॥
કાલેન ઘોરરૂપેણ ગંભીરેણ સમાહિતઃ

તચ્ચેન્મમ મનસ્તાત નાનાદોષૈર્ન મોહ્યતે॥
તતોઽહં દુર્લભં જન્મ માનુષ્યં શીઘ્રમાપ્નુયામ્

તતસ્તસ્ય પિતા પાર્થ કાંદિશીકો મહેશ્વરમ્॥
જગામ શરણં દેવં ત્રાહિત્રાહિ મહેશ્વર

ત્વાં વિના કોઽપરો દેવ પુત્રસ્યાભીષ્ટદોઽસ્તિ મે॥
ત્વયૈવ દત્તસ્ત્વં ચામું જન્મ પ્રાપય મે સુતમ્

તતસ્તસ્યાતિભક્ત્યાસૌ પ્રાહ તુષ્ટો મહેશ્વરઃ॥
વિભૂતીઃ સ્વા ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યમેવ ચ

વિપરીતશ્ચ શીઘ્રં ભો માંટિપુત્રઃ પ્રબોધ્યતામ્॥
તતસ્તા દ્યોતયંત્યશ્ચ વિભૂત્યો ગર્ભમૂચિંરે

મહામતે માંટિપુત્ર ન ધાર્યં તે ભયં હૃદિ॥
ચત્વારસ્ત્વાં હિ ધર્માદ્યા મનસ્ત્યક્ષ્યામહે ન તે

તતોઽપરાસ્ત્વધર્માદ્યાઃ પ્રોચુર્નૈવ તથા વયમ્॥
ભવિષ્યામો મનસ્તુભ્યમસ્મત્તવ ભયં ન હિ

ઇત્યુક્તે સ વિભૂતીભિઃ શીઘ્રમેવ કુમારકઃ॥
નિઃસસાર બહિર્જાતશ્ચકંપેતિ રુરોદ ચ

તતો વિભૂતયઃ પ્રાહુર્માંટે તવ સુતસ્ત્વસૌ॥
અદ્યાપિ કાલમાર્ગસ્ય ભીતઃ કમ્પતિ રોદિતિ

કાલભીતિરિતિ ખ્યાતસ્તસ્માદેષ ભવિષ્યતિ॥
ઇતિ દત્ત્વા વરં તાશ્ચ મહાદેવાંતિકં યયુઃ

સોઽપિ બાલઃ પ્રવવૃધે શુક્લપક્ષ ઇવોડુપઃ॥
સંસ્કૃતઃ સ ચ સંસ્કારૈર્ધીમાન્પશુપતિવ્રતી

પંચમંત્રાઞ્જપઞ્છુદ્ધસ્તીર્થયાત્રાપરોઽભવત્॥
રુદ્રક્ષેત્રેષુ સસ્નૌ સ જપન્મન્ત્રાંશ્ચ ભારત

કાલભીતિગુપ્તક્ષેત્રગુણાઞ્છ્રુત્વાભ્યુપાયયૌ॥
સ્નાત્વા તતો મહીતોયે જપ્ત્વા મન્ત્રાંશ્ચ કોટિશઃ

નિવૃત્તો નાતિદૂરેથ બિલ્વવૃક્ષં દદર્શ સઃ॥
દૃષ્ટ્વા તં તસ્ય ચાધસ્તલ્લક્ષમેકં જજાપ સઃ

જપતસ્તસ્ય વિપ્રસ્ય ઇંદ્રિયાણિ લયં યયુઃ॥
કેવલં પરમાનંદસ્વરૂપોઽસાવભૂત્ક્ષણાત્

તસ્યાનંદસ્ય નૌપમ્યં સ્વર્ગાદીનાં ભવેત્ક્વચિત્॥
ગંગોદકસ્યેવ માનં કેવલં સોઽપ્યસાવપિ

તત્ર લીનો મુહુર્તેન પુનશ્ચાભૂદ્યથા પુરા॥
તતો વિસિષ્મિયે પાર્થ કાલભીતિરુવાચ હ

નાયં મમ મહાનન્દો વારાણસ્યાં ન નમિષે॥
ન પ્રભાસે ન કેદારે ન ચાપ્યમરકણ્ટકે

શ્રીપર્વતે ન ચાન્યત્ર યાદૃશોદ્યપ્રવર્ત્તતે॥
નિર્વિકારાણિ સ્વચ્છાનિ ગંગાંબાંસીવખાનિ મે

ભૂતેષુ પરમા પ્રીતિસ્ત્રિજગદ્દ્યોતતે સ્ફુટમ્॥
ધર્મમેકં પરં મહ્યં ચેતશ્ચાપ્યવગચ્છતિ

અહો સ્થાનપ્રભાવોઽયં સ્ફુટં ચાપ્યત્ર પ્રોચ્યતે॥
નિર્દોષં યચ્છુચિ સ્તાન સર્વોપદ્રવવર્જિતમ્

તત્ર સ્થિતસ્ય ધર્માર્થસ્તદ્વદ્ભૂયાત્સહસ્રધા॥
તદસ્માચ્ચ પ્રભાવાદ્ધિ જાનામીતઃ સ્વચેતસિ

વિશિષ્ટં કાશિમુખ્યેભ્યસ્તીર્થેભ્યઃ સ્થાનકં ત્વિદમ્॥
તસ્માદત્રૈવ સંસ્થોહં તપસ્તપ્સ્યામિ પુષ્કલમ્

ઇદં ચેદં તીર્થમિતિ સદા યસ્તૃષિતશ્ચરેત્॥
ન સ સિદ્ધિમવાપ્નોતિ ક્લેશેનૈવ મ્રિયેત સઃ

ઇતિ સંચિંત્ય બિલ્વસ્ય વૃક્ષસ્યાધો વ્યવસ્થિતઃ॥
જજાપ મન્ત્રાન્રુદ્રસ્ય અંગુષ્ઠાગ્રેણ ધિષ્ઠિતઃ

ગૃહીત્વા નિયમં તોયબિંદું વર્ષશતેઽગ્નિવત્॥
તતો વર્ષશતે યાતે જપતસ્તસ્ય ભારત

કશ્ચિત્તોયભૃતં કુમ્ભં ગૃહીત્વા નર આવ્રજત્॥
સતં પ્રણમ્ય પ્રાહેદં કાલભીતિં પ્રહર્ષતઃ

અદ્ય તે નિયમઃ પૂર્ણસ્તોયમેતન્મહામતે॥
ગૃહાણ સફલં મહ્યં શ્રમં કર્તુમિહાર્હસિ

॥કાલભીતિરુવાચ॥
કો ભવાન્વર્ણતો બ્રૂહિ કિમાચારશ્ચ તત્ત્વતઃ॥
જન્માચારૌ વિદિત્વા તે ગ્રહીષ્યામ્યન્યથા ન હિ

॥નર ઉવાચ॥
ન જાને પિતરૌ સ્વીયૌ નષ્ટૌ વા સર્વથા ન હિ॥
એવમેવાપિ પશ્યામિ સર્વદાઽહં સ એવ ચ

આચારૈશ્ચાપિ ધર્મૈશ્ચ ન કાર્યં મમ કિંચન॥
તસ્માદ્વક્ષ્યામિ નાપ્યેતન્ન ચાપ્યસ્મિ સમાચરે

॥કાલભીતિરુવાચ॥
યદ્યેવં નોદકં તુભ્યં ગ્રહીષ્યામ્યસ્મિ કર્હિચિત્॥
શ્રૃણુષ્વાત્ર વચો યન્મે ગુરુરાહ શ્રુતીરિતમ્

ન જ્ઞાયતે કુલં યસ્ય બીજશુદ્ધિં વિના તતઃ॥
તસ્ય ખાદન્પિબન્વાપિ સાધુઃ સીદતિ તત્ક્ષણાત્

યશ્ચ રુદ્રં ન જાનાતિ રુદ્રભક્તશ્ચ યો નહિ॥
અન્નોદકં તસ્ય ભુઞ્જન્પાતકી સ્યાન્ન સંશયઃ

અજ્ઞાત્વા યઃ શિવં ભુંક્તે કથ્યતે સોઽત્ર બ્રહ્મહા॥
માર્ષ્ટિ ચ બ્રહ્મહાન્નાદે તસ્માત્તસ્ય ન ભક્ષયેત્

ગંગોદકુમ્ભઃ સ્યાદ્યદ્વત્તન્મધ્યે મદ્યબિંદુના॥
અશિવજ્ઞસ્ય યો ભુંક્તે શિવજ્ઞોઽપિ તથૈવ સઃ

હીનવર્ણશ્ચ યઃ સ્યાદ્ધિ શિવભક્તોઽપિ નૈવ સઃ॥
પ્રતિગૃહ્યૌ ગુણૌ તસ્માદ્વિલોક્યૌ દ્વૌ પ્રતિગ્રહે

॥નર ઉવાચ॥
એતેન તવ વાક્યેન હાસ્યં સંજાયતે મમ॥
અહો મુગ્ધોઽસિ મિથ્યા ત્વમપસ્મારી જડોઽપિ ચ

સદા સર્વેષુ ભૂતેષુ શિવો વસતિ નિત્યશઃ॥
સાધ્વસાધુ તતો વાક્યં નૈવ નિન્દા શિવસ્ય સા

આત્મનશ્ચ પરસ્યાપિ યઃ કરોત્યંતરો હરમ્॥
તસ્ય ભિન્નદૃશો મૃત્યુર્વિદધે ભયમુલ્બણમ્

અથવા કા હિ પાનીયે ભવેદશુચિતા વદ॥
મૃત્તિકોદ્ભવકુમ્ભોઽયં પાવકેનાપિ પાચિતઃ

પૂર્ણશ્ચ પયસા કસ્મિન્નેષામશુચિતા કુતઃ

અથ ચેન્મમ સંસર્ગાદશુચિત્વં ચ મીયતે॥
તદસ્યાં સંસ્થિતઃ પૃથ્વ્યામહંત્વં ચ કુતો વદ

કુતઃ પૃથિવ્યાં ચરસિ ખે ત્વં નૈવ ચરસ્યુત॥
એવં વિચાર્યમાણે તે ભાષિતં મુગ્ધવદ્ભવેત્

॥કાલભીતિરુવાચ॥
સર્વભૂતેષુ ચેદેવં શિવ એવેતિ ચોચ્યતે॥
નાસ્તિકાં મૃત્તિકા કસ્માદ્ભક્ષયંતિ નભસ્યકે

શુદ્ધ્યર્થં તેન વિશ્વસ્ય સ્થાપિતા સંસ્થિતિર્યથા॥
ફલેન પાલિતા સા ચ નાન્યથા તાં શ્રૃણુષ્વ ચ

સસર્જેતિ પુરા ધાતા રૂપાત્મકમિદં જગત્॥
તચ્ચ નામપ્રપઞ્ચેન બદ્ધં દામ્ના ચ ગૌર્યથા

સ ચ નામપ્રપઞ્ચસ્તુ ચતુર્દ્ધા ભિદ્યતે કિલ॥
ધ્વનિર્વર્ણાઃ પદં વાક્યમિત્યાસ્પદચતુષ્ટયમ્

તત્ર ધ્વનિર્નાદમયો વર્ણાશ્ચાકારપૂર્વકાઃ॥
પદં `શ વમિઽ તિ પ્રોક્તં વાક્યં ચેતિ શિવંઽ ભજેત્

તચ્ચાપિ વાક્યં ત્રિવિધં ભવેદિતિ શ્રુતેર્મતમ્॥
પ્રભુસમ્મતમેકં ચ સુહૃત્સંમતમેવ ચ

કાંતાસંમતમેવાપિ વાક્યં હિ ત્રિવિધં વિદુઃ॥
પ્રભુઃ સ્વામી યથા ભૃત્યમાદિશત્યેતદાચર

તથા શ્રુતિસ્મૃતી ચોભે પ્રાહતુઃ પ્રભુસંમતમ્॥
ઇતિહાસપુરાણાદિ સુહૃત્સંમતમુચ્યતે

સુહૃદ્વત્પ્રતિબોધ્યૈનં પ્રવર્તયતિ તત્ત્વતઃ॥
કાવ્યાલાપાદિકં યચ્ચ કાંતાસંમતમુચ્યતે

પ્રભુવાક્યં સ્મૃતં યચ્ચ સબાહ્યાભ્યંતરં શુચિ॥
સુહૃદ્વાક્યં તથા શૌચં પાલયેત્સ્વર્ગકાંક્ષયા

તદેતત્પાલનીયં સ્યાદ્ભૂમિજાનાં શ્રુતિર્વદેત્॥
ત્વયા નાસ્તિક્યવાક્યેન ચેદેતદભિધીયતે

એતેન શ્રુતિશાસ્ત્રાણિ પુરાણં ચ વૃતૈવ કિમ્॥
અગ્રે સપ્તર્ષિપૂર્વા યે બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા ભવન્

મુગ્ધાઃ સર્વેઽભવન્દક્ષા યે હિ વેદં ગતા હ્યનુ॥
તથા વેદાંતવચનં સત્ત્વસ્થા હ્યૂર્ધ્વગામિનઃ

તિષ્ઠંતિ રાજસા મધ્યે હ્યધો ગચ્છંતિ તામસાઃ॥
સત્ત્વાહારૈઃ સત્ત્વવૃત્ત્યા સ્વર્ગગામી ભવેત્તતઃ

ન ચૈતદપ્ય સૂયામો યદ્ભૂતેષુ શિવો ન હિ॥
અસ્ત્યેવ સર્વભૂતેષુ શ્રૃણ્વત્રાપ્યુપમાનકમ્

યથા સુવર્ણજાતાનિ ભૂષણાનિ બહૂનિ ચ॥
કાનિચિચ્છુદ્ધરૂપાણિ હીનરૂપાણિ કાનિચિત્

સ્વર્ણં સર્વેષુ ચાસ્ત્યેવ તથૈવ સ સદાશિવઃ॥
હીનરૂપં શોધિતં સચ્છુદ્ધિમેતિ ન ચૈકતામ્

તથેદં શોધિતં દેહં શુદ્ધં દિવિ વ્રજેત્સ્ફુટમ્॥
તસ્માત્સર્વાત્મના હીનાન્ન ગ્રાહ્યં બત ધીમતા

ચેદિદં શોધયેદ્દેહં નૈવ ગ્રાહ્યં સમંતતઃ॥
સર્વતો યઃ પ્રતિગ્રાહી નિહારાહારયોર્ન ચ

શુચિઃ સ્યાદલ્પદિવસાત્પાષાણોઽસૌ ભવેત્સ્ફુટમ્॥
તસ્માત્સર્વાત્મના નૈવ ગ્રહીષ્યેહં જલં સ્ફુટમ્

સાધુવાપ્યથવાઽસાધુ પ્રમાણં નઃ શ્રુતિઃ પરા॥
એવમુક્તે સ ચ નરઃ પ્રહસન્દક્ષિણેન ચ

અંગુષ્ઠેન લિખન્ભૂમિં ચક્રે ગર્તં મહોત્તમમ્॥
તત્ર ચિક્ષેપ તત્તોયં તેન ગર્તઃ સ્મ પૂરિતઃ

અત્યરિચ્યત તોયં ચ ચક્રે પાદેન સંલિખન્॥
ચક્રે સરઃ પૂરિતં ચાપ્યતિરિક્તજલેન તત્

તદદ્ભુતં મહદ્દૃષ્ટ્વા નૈવ વિપ્રો વિસિષ્મિયે॥
યતો બહુવિધં ચિત્રં ભવેદ્ભૂતાદ્યુપાસિષુ

તચ્ચિત્રેણ ન જહ્યાચ્ચ શ્રુતિમાર્ગં સનાતનમ્

॥નર ઉવાચ॥
અતિમૂર્ખોસિ વિપ્ર ત્વં પ્રજ્ઞાવાદાંશ્ચ ભાષસે॥
કિં ન શ્રુતસ્ત્વયા શ્લોકઃ પુરાવિદ્ભિરુદીરિતઃ॥
કૂપોન્યસ્ય ઘટોઽન્યસ્ય રજ્જુરન્યસ્ય ભારત

પાયંત્યન્યે પિબંત્યન્યે સર્વે તે સમભાગિનઃ॥
તજ્જલં મમ કસ્માત્ત્વં ધર્મજ્ઞો ન પિબસ્યસિ

॥નારદ ઉવાચ॥
તતો વિમમૃશે શ્લોકો બહુધા સમભાગિનામ્॥
અનિશ્ચયાદ્વિચાર્યાસૌ ઘટાદ્યૈઃ સમભાગિતા

બહુપોતદ્રવ્યક્ષેપઃ સર્વૈઃ સા સમભાગિતા॥
એવં કર્તુઃ ફલૈઃ સર્વૈઃ સમં સ્યાચ્ચ પુનઃપુનઃ

યઃ શુચિશ્ચ શિવં ધ્યાયન્પ્રાસાદકૂપકર્તરિ॥
જલપ્રતિગ્રહાભાવાત્પિબતોઽસ્ય સમં ફલમ્

ઇતિ નિશ્ચિત્ય પ્રોવાચ કાલભીતિર્નરં ચ તમ્॥
સત્યમેત્કિં તુ કુંભપયસા ગર્તપૂરણે

દૃષ્ટ્વા પ્રત્યક્ષતો માદૃક્કથં પિબતિ ભો વદ॥
સાધુ વાપ્યથવાઽસાધુ ન પિબેયં કથંચન

એવં વિનિશ્ચયં દૃષ્ટ્વાસ્ય સ્થિરં કુરુનંદન॥
પુરુષોઽસૌ પ્રહસ્યૈવ ક્ષણાદંતર્દધે તતઃ

કાલભીતિશ્ચ પરમં વિસ્મયં સમુપાગતઃ॥
વૃત્તાંતઃ કોયમિત્યેવ ચિંતયામાસ ભૂયસા

તતશ્ચિંતયતસ્તસ્ય બિલ્વાધસ્તાત્સુશોભનમ્॥
ઉચ્છ્રિતં સુમહાલિંગં પૃથિવ્યા દ્યોતયદ્દિશઃ

પ્રાદુર્ભાવે તતસ્તસ્ય મહાલિંગસ્ય ભારત॥
નનર્ત ખેપ્સરોવૃંદં ગધર્વા લલિતં જગુઃ

પારિજાતમયીં પુષ્પવૃષ્ટિમિંદ્રો મુમોચ હ॥
જયેતિ દેવા મુનયસ્તુષ્ટુવુર્વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ

તસ્મિન્મહતિ કૌરવ્ય વર્તમાને મહોત્સવે॥
કાલભીતિઃ પ્રમુદિતઃ પ્રણમ્ય સ્તોત્રમૈરયત્

પાપસ્ય કાલં ભવપંકકાલં કલાકલં કાલમાર્ગસ્ય કાલમ્॥
દેવં મહાકાલમહં પ્રપદ્યે શ્રીકાલકંઠં ભવકાલરૂપમ્

ઈશાનવક્ત્રં પ્રણમામિ ત્વાહં સ્તૌતિ શ્રુતિઃ સર્વવિદ્યેશ્વરસ્ત્વમ્॥
ભૂતેશ્વરસ્ત્વં પ્રપિતામહસ્ત્વં તસ્મૈ નમસ્તેસ્તુ મહેશ્વરાય

યં સ્તૌતિ વેદસ્તમહં પ્રપદ્યે તત્પુરુષસંજ્ઞં શરણં દ્વિતીયમ્॥
ત્વાં વિદ્મહે તચ્ નસ્ત્વં પ્રદેહિ શ્રીરુદ્ર દેવેશ નમોનમસ્તે

અઘોરવક્ત્રં ત્રિતયં પ્રપદ્યે અથર્વજુષ્ટં તવ રૂપકાણિ॥
અઘોરઘોરાણિ ચ ઘોરઘોરાણ્યહં સદાનૌમિ ભૂતાનિ તુભ્યમ્

ચતુર્થવક્ત્રં ચ સદા પ્રપદ્યે સદ્યોભિજાતાય નમોનમસ્તે॥
ભવેભવેનાદિભવો ભવસ્વ ભવોદ્ભવો માં શિવ તત્રતત્ર

નમોસ્તુ તે વામદેવાય જ્યેષ્ઠરુદ્રાય કાલાય કલાવિકારિણે॥
બલંકરાયાપિ બલપ્રમાથિને ભૂતાનિ હંત્રે ચ મનોન્મનાય

ત્રિયંબકં ત્વાં ચ યજામહે વયં સુપુણ્યગંધૈઃ શિવપુષ્ટિવર્ધનમ્॥
ઉર્વારુકં પક્વમિવોગ્રબંધનાદ્રક્ષસ્વ માં ત્ર્યંબક મૃત્યુમાર્ગાત્

ષડક્ષરં મંત્રવરં તવેશ જપંતિ યે મુનયો વીતરાગાઃ॥
તેષાં પ્રસન્નોઽસિ જપામહેતં ત્વોંકારપૂર્વં ચ નમઃ શિવાય

એવં સ્તુતો મહાદેવો લિંગાન્નિઃસૃત્ય ભારત॥
ત્રિજગદ્દ્યોતયન્મભાસા પ્રત્યક્ષઃ પ્રાહ ચ દ્વિજમ્

યત્ત્વયાત્ર મહાતીર્થે ભૃશમારાધિતો દ્વિજ॥
તેનાતિ તુષ્ટસ્તે વત્સ નેશઃ કાલઃ કથંચન

અહં ચ નરરૂપી યો દૃષ્ટ્વા તે ધર્મસંસ્થિતિમ્॥
ધન્યસ્તદ્ધર્મમાર્ગોઽયં પાલ્યતે યદ્ભવદ્વિધૈઃ

સર્વતીર્થોદકૈર્ગરતઃ પૂરિતો મે સરસ્તથા॥
જલમેતન્મહાપુણ્યં ત્વદર્થં મે સમાહૃતમ્

સપ્તમંત્રરહસ્યં ચ યત્કૃતં સ્તવનં મમ॥
અનેન પઠ્યમાનેન સપ્તમંત્રફલં ભવેત્

અભીષ્ટં ચ વરં મત્તો વૃણીષ્વ મનસેપ્સિતમ્॥
ત્વયાતિતોષિતો હ્યસ્મિનાદેયં વિદ્યતે તવ

॥કાલભીતિરુવાચ॥
ધન્યોઽસ્મ્યનુગૃહીતોઽસ્મિ યત્ત્વં તુષ્ટોઽસિ શંકર॥
ત્વત્તોષાત્સફલા ધર્માઃ શ્રમાયૈવાન્યતામતાઃ

યદિ તુષ્ટોઽસિ સાંનિદ્યં લિંગેઽત્ર ક્રિયતાં સદા॥
અક્ષયં તત્કૃતં ચાસ્તુ યલ્લિંગે ક્રિયતેઽત્ર ચ

જપતો યત્ફલં દેવપંચમંત્રાયુતેન ચ॥
તત્ફલં જાયતાં નણામસ્ય લિંગસ્ય દર્શને

કાલમાર્ગાદહં યસ્માન્મોચિતોઽહં મહેશ્વર॥
મહાકાલમિતિ ખ્યાતં લિંગં તસ્માદ્ભવત્વિદમ્

અસ્મિંશ્ચ કૂપે યો મર્ત્યઃ સ્નાત્વા તર્પયતે પિતૄન્॥
સર્વતીર્થફલં ચાસ્તુ પિતૄણામક્ષયા ગતિઃ

ઇતિ તસ્યવચઃ શ્રુત્વા પ્રીતસ્તં શંકરોઽબ્રવીત્॥
સ્વાયંભુવં યત્ર લિંગં તત્ર નિત્યં વસામ્યહમ્

સ્વયંભુબાણરત્નોત્થદાતુપાષાણલોહજમ્॥
લિંગં ક્રમેણ ફલદમંત્યાત્પૂર્વં દશોત્તરમ્

આકાશે તારકાલિંગં પાતાલે હાટકેશ્વરમ્॥
સ્વાયંભુવં ધારપૃષ્ઠે તદેતત્ત્રિતયં સમમ્

વિશેષાત્પ્રાર્થિતં યચ્ચ તચ્ચ ભવિષ્યતિ॥
અત્ર પુષ્પં ફલં પૂજા નૈવેદ્યં સ્તવનક્રિયા

દાનં વાન્યશ્ચ યત્કિંચિદક્ષયં તદ્ભવિષ્યતિ॥
માઘાસિતચતુર્દશ્યાં શિવયોગે ચ પુત્રક

લિંગાચ્ચ પૂર્વતઃ કૂપેસ્નાત્વા યસ્તર્પયેત્પિતૄન્॥
સર્વતીર્થફલાવાપ્તિઃ પિતૄણાં ચાક્ષયા ગતિઃ

તસ્યાં રાત્રૌ મહાકાલં યામેયામે પ્રપૂજયેત્॥
યઃ ક્ષિપેત્સર્વલિંગેષુ સ જાગરફલં લભેત્

જિતેંદ્રિયશ્ચ યો નિત્યં માં લિંગેત્ર પ્રપૂજયેત્॥
ભુક્તિમુક્તી ન દૂરસ્થે તસ્ય નિત્યં દ્વિજોત્તમ

માઘે ચતુર્દશ્યષ્ટમ્યાં સોમવારે ચ પર્વણિ॥
સ્નાત્વા સરસિ યોઽભ્યર્ચ્ય લિંગમેતચ્છિવં વ્રજેત્

દાનં તપો રુદ્રજાપઃ સર્વમક્ષયમેવ ચ॥
ત્વં ચ નન્દી દ્વિતીયો મે પ્રતીહારો ભવિષ્યસિ

કાલમાર્ગજયાદ્વત્સ મહાકાલા ભિધશ્ચિરમ્॥
કરંધમોઽત્ર રાજર્ષિરચિરાદાગમિષ્યતિ

તસ્ય પ્રોચ્ય ભવાન્ધર્માંસ્તતો મલ્લોકમાવ્રજ॥
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્રુદ્રો લિંગમધ્યે ન્યલીયત

મહાકાલોઽપિ મુદિતસ્તત્ર તેપે મહત્તપઃ

॥ઇતિ મહાકાલપ્રાદુર્ભાવઃ॥
॥નારદ ઉવાચ॥
અથ કેનાપિ કાલેન પાર્થ રાજા કરંધમઃ॥
વિશેષમિચ્છુર્ધર્મેષુ શ્રુત્વા તીર્થમહાગુણાન્

મહાકાલચરિત્રં ચ તત્રૈવ સમુપાયયૌ॥
મહીસાગર તોયેઽસૌ સ્નાત્વા લિંગાન્યથાર્ચયત્

મહાકાલમનુપ્રાપ્ય પરમાં પ્રીતિમાગતઃ॥
સ પશ્યન્સુમહાલિંગં નાતૃપ્યત જનેશ્વરઃ

યથા દરિદ્રઃ કૃપણો નિધિકુમ્ભમવાપ્ય ચ॥
સફલં જીવિતં મેને મહાકાલં નિરીક્ષ્ય સઃ

પંચમંત્રાયુતજપફલં યસ્યેહ દર્શનાત્॥
તતઃ સપર્યયાક્ષ્યર્ચ્ય મહત્યાસૌ પ્રણમ્ય ચ

શ્રુત્વા ચ લિંગપ્રવરં મહાકાલમુપાસદત્॥
તતો રુદ્રવચઃ સ્મૃત્વા મહાકાલઃ સ્મયન્નિવ

પ્રત્યુદ્ગમ્ય નૃપં પૂજામર્ઘં ચ પ્રત્યપાદયત્॥
તતઃ કુશલપ્રશ્નાદિ કૃત્વા શાંતમુખં નૃપઃ

મહાકાલમુપામંત્ર્ય કથાંતે વાક્યમબ્રવીત્॥
ભગવન્સંશયો મહ્યં સદાઽયં પરિવર્તતે

યદિદં તર્પણંનામ પિતૄણાં ક્રિયતે નૃભિઃ॥
જલમધ્યે જલં યાતિ કથં તૃપ્યંતિ પૂર્વજાઃ

એવં પિંડાદિપૂજા ચ સર્વમત્રૈવ દૃશ્યતે॥
કથમેવં સ્મ મન્યામઃ પિત્રાદ્યૈરુપભુજ્યતે

ન ચૈતદસ્તિ યત્તેષાં નોપતિષ્ઠતિ કિંચન॥
સ્વપ્ને યથાક્રમ્ય નરં દૃશ્યંતે યાચકાશ્ચ તે

દેવાનાં ચાપિ દૃશ્યંતે પ્રત્યક્ષાઃ પ્રત્યયાઃ સદા॥
તત્કથં પ્રતિગૃહ્ણન્તિ મનો મેઽત્ર પ્રમુહ્યતિ

॥મહાકાલ ઉવાચ॥
યોનિરેવંવિદા તેષાં પિતૄણાં ચ દિવૌકસામ્॥
દૂરોક્તં દૂરપૂજા ચ દૂરસ્તુતિરથાપિ યત્

ભવ્યં ભૂતં ભવિષ્યચ્ચ સર્વં જાનંતિ યાંતિ ચ॥
પંચતન્માત્રરૂપં ચ મનોબુદ્ધિરહંજડાઃ

નવતત્ત્વમયં દેહં દશમઃ પુરુષો મતઃ॥
તસ્માદ્ગંધેન તૃપ્યંતિ રસતત્ત્વેન તે તથા

શબ્દતત્ત્વેન તુષ્યંતિ સ્પર્શતત્ત્વં ચ ગૃહ્ણતે॥
શુચિ દૃષ્ટ્વા ત તુષ્યંતિ નાત્ર રાજન્ભવેન્મૃષા

યથા તૃણં પશૂનાં ચ નરાણામન્નમુચ્યતે॥
એવં દૈવતયોનીનામન્નસારસ્ય ભોજનમ્

શક્તયઃ સર્વભાવાનામચિંત્યા જ્ઞાનગોચરાઃ॥
તસ્માત્તત્ત્વં પ્રગૃહ્ણન્તિ શેષમત્રૈવ દૃશ્યતે

॥કરંધમ ઉવાચ॥
પિતૃભ્યો દીયતે શ્રાદ્ધં સ્વકર્મવશગાશ્ચ તે॥
સ્વર્ગસ્થા નરકસ્થા વા કથં તૈરુપભુજ્યતે

અથ સ્વર્ગેઽથ નરેક સ્થિતાઃ કર્માભિયંત્રિતાઃ॥
શક્નુવંતિ વરાનેતાન્દાતું તે ચેશ્વરાઃ કથમ્

આયુઃ પ્રજાં ધનં વિદ્યાં સ્વર્ગં મોક્ષં સુકાનિ ચ॥
પ્રયચ્છન્તુ તથા રાજ્યં પ્રીતા નૄણાં પિતામહાઃ

॥મહાકાલ ઉવાચ॥
સત્યમેતતસ્વકર્મસ્થાઃ પિતરો યન્નૃપોત્તમ॥
કિં તુ દેવાસુરાણાં ચ યક્ષાદીનામમૂર્તકાઃ

મૂર્તાશ્ચતુર્ણાં વર્ણાનાં પિતરઃ સપ્તધા સ્મૃતાઃ॥
તે હિ સર્વે પ્રયચ્છંતિ દાતું સર્વં યતોપ્સિતમ્

એકત્રિંશદ્ગણા યેષાં પિતૄણાં પ્રબલા નૃપ॥
કૃતં ચ તદિદં શ્રાદ્ધં તર્પયેત્તાન્પરાન્પિતૄન્

તે તૃપ્તાસ્તર્પયન્ત્યસ્ય પૂર્વજાન્યત્ર સંસ્થિતાન્॥
એવં સ્વાનાં ચોપતિષ્ઠેચ્છ્રાદ્ધં યચ્છંતિ તે વરાન્

॥રાજોવાચ॥
ભૂતાદિભ્યો યથા વિપ્ર નામ્ના વોદ્દિશ્ય દીયતે॥
સુરાદીનાં કથં ચૈવ સંક્ષેપેણ ન દીયતે

ઇદં પિતૃભ્યો દેવેભ્યો દ્વિજેભ્યઃ પાવકાય ચ॥
એવં કસ્માદ્વિસ્તરાઃ સ્યુર્મનઃ કાયાદિકષ્ટદાઃ

॥મહાકાલ ઉવાચ॥
ઉચિતા પ્રતિપત્તિશ્ચ કાર્યા સર્વેષુ નિત્યશઃ॥
પ્રતિપત્તિં ચોચિતાં તે વિના ગૃહ્ણન્તિ નૈવ ચ

યથા શ્વા ગૃહદ્વારસ્થો બલિં ગૃહ્ણાતિ કિં તથા॥
પ્રધાનપુરુષો રાજન્ગૃહ્ણાતિ ચ શુના સમઃ

એવં તે ભૂતવદ્દેવા ન હિ ગૃહ્ણન્તિ કર્હિચિત્॥
શુચિ કામં જુષંતે ન હવિરશ્રદ્દધાનતઃ

વિના મંત્રૈશ્ચ યદ્દત્તં ન તદ્ગૃહ્ણન્તિ તેઽમલાઃ॥
શ્રુતિરપ્યત્ર પ્રાહેદં મંત્રાણાં વિષયે નૃપ

"મંત્રા દૈવતા યદ્યદ્વિદ્વાન્મન્ત્રવત્કરોતિ દેવતાભિરેવ તત્કરોતિ યદ્દદાનિ દેવતાભિરેવ તદ્દદાતિ યત્પ્રતિગૃહ્ણાતિ દેવતાભિરેવ તત્પ્રતિગૃહ્ણાતિ તસ્માન્નામન્ત્રવત્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ નામન્ત્રવત્પ્રતિપદ્યતે" ઇતિ

તસ્માન્મંત્રૈઃ સદા દેયં પૌરાણૈર્વૈદિકૈરપિ॥
અન્યથા તે ન ગૃહ્ણન્તિ ભૂતાનામુપતિષ્ઠતિ

॥રાજોવાચ॥
દર્ભાંસ્તિલાનક્ષતાંશ્ચ તોયં ચૈતૈઃ સુસંયુતમ્॥
કસ્માત્પ્રદીયતે દાનં જ્ઞાતુમિચ્છામિ કારણમ્

॥મહાકાલ ઉવાચ॥
પુરા કિલ પ્રદત્તાનિ ભૂમેર્દાનાનિ ભૂરિશઃ॥
પ્રત્યગૃહ્ણન્ત દૈત્યાશ્ચ પ્રવિશ્યાભ્યંતરં બલાત્

તતો દેવાશ્ચ પિતરઃ પ્રત્યૂચુઃ પદ્મસંભવમ્

સ્વામિન્નઃ પશ્યતામેવ સર્વં દૈત્યૈઃ પ્રગૃહ્યતે॥
વિધેહિ રક્ષાં તેષાં ત્વં ન નષ્ટઃ સ્મો યથા વયમ્

તતો વિમૃશ્યૈવ વિધી રક્ષોપાયમચીકરત્॥
તિલૈર્યુક્તં પિતૄણાં ચ દેવાનામક્ષતૈઃ સહ

તોયં દર્ભાંશ્ચ સર્વત્ર એવં ગૃહ્ણન્તિ નાસુરાઃ॥
એતાન્વિના પ્રદત્તં યત્ફલં દૈત્યૈઃ પ્રગૃહ્યતે

નિઃશ્વસ્ય પિતરો દેવા યાંતિ દાતુઃ ફલં ન હિ॥
તસ્માદ્યુગેષુ સર્વેષુ દાનમેવ પ્રદીયતે

॥કરંધમ ઉવાચ॥
ચતુર્યુગવ્યવસ્થાનં શ્રોતુમિચ્છમિ તત્ત્વતઃ॥
મહતીયં વિવિત્સા મે સદૈવ પરિવર્તતે

॥મહાકાલ ઉવાચ॥
આદ્યં કૃતયુગં વિદ્ધિતતસ્ત્રેતાયુગં સ્મૃતમ્॥
દ્વાપરં ચ કલિશ્ચેતિ ચત્વારશ્ચ સમાસતઃ

સત્ત્વં કૃતં રજસ્ત્રેતા દ્વાપરં ચ રજસ્તમઃ॥
કલિસ્તમસ્તુ વિજ્ઞેયં યુગવૃત્તં યુગેષુ ચ

ધ્યાનં પરં કૃતયુગે ત્રેતાયાં યજ્ઞ ઉચ્યતે॥
વૃત્તં ચ દ્વાપરે સત્યં દાનમેવ કલૌ યુગે

કૃતે તુ માનસી સૃષ્ટિર્વૃત્તિઃ સાક્ષાદ્રસોલ્લસા॥
તેજોમય્યઃ પ્રજાસ્તૃપ્તાઃ સદાનંદાશ્ચ ભોગિનઃ

અધમોત્તમો ન તાસાં તા નિર્વિશેષાઃ પ્રજાઃ શુભાઃ॥
તુલ્યમાયુઃ સુખં રૂપં તાસાં તસ્મિન્કૃતે યુગે

ન ચાપ્રીતિર્ન ચ દ્વંદ્વો ન દ્વેષો નાપિ ચ ક્લમઃ॥
પર્વતોદધિવાસિન્યો હ્યનુક્રોશપ્રિયાસ્તુ તાઃ

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થા ચ તદાસીન્ન હિ સંકરઃ॥
એકમન્યં ન ધ્યાયંતિ પરમં તે સદા શિવમ્

ચતુર્થે ચ તતઃ પાદે નષ્ટ સાઽભૂદ્રસોલ્લસા॥
પ્રાદુરાસંસ્તતસ્તાસાં વૃક્ષાશ્વગૃહસંજ્ઞિતાઃ

વસ્ત્રાણિ ચ પ્રસૂયંતે ફલાન્યાભરણાનિ ચ॥
તેષ્વેવ જાયતે તાસાં ગંધવર્ણરસાન્વિતમ્

સુમાક્ષિકં મહાવીર્યં પુટકે પુટકે મધુ॥
તેન તા વર્તયંતિ સ્મ કૃતસ્યાંતે પ્રજાસ્તદા

હૃષ્ટપુષ્ટાસ્તથા વૃદ્ધાઃ પ્રજા વૈ વિગતજ્વરાઃ॥
તતઃ કાલેન કેનાપિ તાસાં વૃદ્ધે રસેંદ્રિયે

યુગભાવાત્તથા ધ્યાને સ્વલ્પીભૂતે શિવસ્ય ચ॥
વૃક્ષાંસ્તાન્પર્યગૃહ્ણંત મધુ વા માક્ષિકં બલાત્

તાસાં તેનોપચારેણ લોભદોષકૃતેન વૈ॥
પ્રનષ્ટા મધુના સાર્ધં કલ્પવૃક્ષાઃ ક્વચિત્ક્વચિત્

તસ્યાં ચાપ્યલ્પશિષ્ટાયાં દ્વંદ્વાન્યભ્યુત્થિતાનિ વૈ॥
શીતાતપૈર્મનોદુઃખૈસ્તતસ્તા દુઃખિતા ભૃશમ્

ચક્રુરાવરણાર્થં હિ કેતનાનિ તતસ્તતઃ॥
તતઃ પ્રદુર્બભૌ તાસાં સિદ્ધિસ્ત્રેતાયુગે પુનઃ

વૃષ્ટ્યા બભૂવુરૌષધ્યો ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ॥
અકૃષ્ટપચ્યાનૂપ્તાસ્તોયભૂમિસમાગમાત્

ઋતુ પુષ્પફલૈશ્ચૈવ વૃક્ષગુલ્માશ્ચ જજ્ઞિરે॥
તૈશ્ચ વૃત્તિરભૂત્તાસાં ધાન્યૈઃ પુષ્પૈઃ ફલૈસ્તથા

તતઃ પુનરભૂત્તાસાં રાગો લોભશ્ચ સર્વતઃ॥
કાલવીર્યેણ વા ગૃહ્ય નદીક્ષેત્રાણિ પર્વતાન્

વૃક્ષગુલ્મૌષધીશ્ચૈવ પ્રસહ્યાશુ યથાબલમ્॥
વિપર્યયેણ ચૌષધ્યઃ પ્રનષ્ટાશ્ચ ચતુર્દશ

નત્વા ધરાં પ્રવિષ્ટાસ્તા ઓષધ્યઃ પીડિતાઃ પ્રજાઃ॥
દુદોહ ગાં પૃથુર્વૈન્યઃ સર્વભૂતહિતાય વૈ

તદા પ્રભૃતિ ચૌષધ્યઃ ફાલકૃષ્ટાઃ પ્રજાસ્તતઃ॥
વાર્ત્તયા વર્તયંતિ સ્મ પાલ્યમાનાશ્ચ ક્ષત્રિયૈઃ

વર્ણાશ્રમપ્રતિષ્ઠા ચ યજ્ઞસ્ત્રેતાસુ ચોચ્યતે॥
સદાશિવધ્યાનમયં ત્યક્ત્વા મોક્ષમચેતનાઃ

પુષ્પિતાં વાચમાશ્રિત્ય રાગાત્સ્વર્ગમસાધયન્॥
દ્વાપરે ચ પ્રવર્તંતે મતિભેદાસ્તતો નૃણામ્

મનસા કર્મણા વાચા કૃચ્છ્રાદ્વાર્તા પ્રસિધ્યતિ॥
લોભોઽધૃતિઃ શિવં ત્યક્ત્વા ધર્માણાં સંકરસ્તથા

વર્ણાશ્રમપરિધ્વંસાઃ પ્રવર્તંતે ચ દ્વાપરે॥
તદા વ્યાસૈશ્ચતુર્દ્ધા ચ વ્યસ્યતે દ્વાપરાત્તતઃ

એકો વેદશ્ચતુષ્પાદૈઃ ક્રિયતે દ્વિજહેતવે॥
ઇતિહાસપુરાણાનિ ભિદ્યંતે લોકગૌરવાત્

બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવં ચ શૈવં ભાગવતં તથા॥
તથાન્યન્નારદીય ચ માર્કંડેયં ચ સપ્તમમ

આગ્નેયમષ્ટમં પ્રોક્તં ભવિષ્યં નવમં સ્મૃતમ્॥
દશમં બ્રહ્મવૈવર્તં લૈંગમેકાદશં તથા

વારાહં દ્વાદશં ચૈવ સ્કાંદં ચૈવ ત્રયોદશમ્॥
ચતુર્દશં વામનં ચ કૌર્મં પંચદશં સ્મૃતમ્

માત્સ્યં ષોડશકં પ્રોક્તં ગારુડં ચ તતઃ પરમ્॥
અતઃ પરં તુ બ્રહ્માંડમેવઞ્ચાષ્ટાદશાનિ હિ

અસ્મિન્વારાહકલ્પે ચ વ્યાસાનાકર્ણયસ્વ ચ॥
ઋતુઃ સત્યો ભાર્ગવશ્ચ અંગિરાઃ સવિતા તથા

મૃત્યુઃ શતક્રતુર્ધીમાન્વસિષ્ઠો ભવિતાઽધુના॥
સારસ્વતસ્ત્રિધામા ચ વેદવિત્ત્રિવૃતો મુનિઃ

શતતેજાઃ સ્વયં વિષ્ણુર્નારાયણ ઇતિ સ્મૃતઃ॥
કરકશ્ચારુણિર્ધીમાસ્તથા દેવ ઋતંજયઃ

કૃતંજયો ભરદ્વાજો ગૌતમઃ કવિસત્તમઃ॥
વાજશ્રવા મુનિશ્ચૈવ તથા યુષ્માયણો મુનિઃ

તૃણબિંદુસ્તથા ઋક્ષઃ શક્તિઃ પારાશરસ્તથા॥
જાતૂકર્ણ્યોઽથ વિષ્ણુશ્ચ સ્વયંદ્વૈપાયનો મુનિઃ

અશ્વત્થામમુખાશ્ચૈતે ભવિષ્યાઃ સૂચિતાસ્તવ॥
ધર્મશાસ્ત્રાણિ લોકાર્થં ભિદ્યંતે ચાપિ દ્વાપરે

મન્વત્રિવિષ્ણુહારિતયાજ્ઞવલ્ક્યોશનોંગિરાઃ॥
યમાપસ્તંબસંવર્તાઃ કાત્યાયનબૃહસ્પતી

પરાશરવ્યાસશંખલિખિતા દક્ષગૌતમૌ॥
શાતાતપો વસિષ્ઠશ્ચ ધર્મશાસ્ત્રપ્રયોજકાઃ

તતો દ્વાપરસંધ્યાયાં પ્રવર્તતિ કલૌ યુગે॥
નશ્યમાને શૈવયોગે જાયંતે યોગનંદનાઃ

આદ્યે શ્વેતકલૌરુદ્રઃ સુતારસ્તારણસ્તથા॥
સુહોત્રઃ કંકણશ્ચૈવ લોકાખ્યશ્ચ મહામુનિઃ

જૈગીષવ્યશ્ચ ભાવ્યો વૈ ભગવાન્દધિવાહનઃ॥
ઋષભશ્ચ મુનિર્ધર્મૌગ્રશ્ચાત્રિઃ સબાલકઃ

ગૌતમૌ વેદશીર્ણશ્ચ ગોકર્ણશ્ચ શિખંડિભૃત્॥
ગૃહાવાસી જટામાલી અટ્ટહાસશ્ચ દારુણઃ

લાંગલી સંયમી શૂલી ડિંડી જુણ્ડીશ્વરઃ સ્વયમ્॥
સહિષ્ણુઃ સોમશર્મા ચ લકુલીશશ્ચ પાર્થિવ

કાયાવરોહણો ભાવીત્યાદ્યા યોગેશ્વરાઃ ક્રમાત્॥
એતે સંક્ષિપ્ત વક્ષ્યંતિ શિવધર્મં કલૌ યુગે

એવં કલિયુગે રાજઞ્છાસ્ત્રસંક્ષેપ ઉચ્યતે॥
શ્રૃણુ તિષ્યપ્રવૃત્તિં ચ હર્ષોદ્વેગકરીં કિલ

તિષ્યે માયામસૂયાં ચ વધં ચૈવ તપસ્વિનામ્॥
સાધયંતિ નરાસ્તત્ર તમસા વ્યાકુલેંદ્રિયાઃ

કલૌ પ્રમાથકો રાગઃ સતતં ક્ષુદ્ભયાનિ ચ॥
અનાવૃષ્ટિભયં ઘોરં દેશાનાં ચ વિપર્યયઃ

ન પ્રમાણં શ્રુતેરસ્તિ નૃણાં ચાધર્મસેવનાત્॥
અધાર્મિકાસ્ત્વનાચારા મહાકોપાલ્પતેજસઃ

અનૃતં બ્રુવતે લુબ્ધા નારીપ્રાયાશ્ચ દુષ્પ્રજાઃ॥
દુરિષ્ટૈર્દુરધીતૈશ્ચ દુરાચારૈર્દુરાગમૈઃ

વિપ્રાણાં કર્મદોષૈશ્ચ પ્રજાનાં જાયતે ક્ષયઃ॥
ઉત્સીદંતિ ક્ષત્રવિશો વર્ધંતે શૂદ્રવિપ્રકાઃ

શૂદ્રા વિપ્રૈઃ સહાસંતે શયનાસનભોજનૈઃ॥
શૂદ્રાશ્ચ બ્રાહ્મણાચારાઃ શૂદ્રાચારાશ્ચ બ્રાહ્મણાઃ

રાજવૃત્ત્યાં સ્થિતાશ્ચૌરાશ્ચૌરાચારાશ્ચ પાર્થિવાઃ॥
એકપત્ન્યો ન શિષ્યંતિ વર્ધયંત્યભિસારિકાઃ

તદા હ્યલ્પફલા ભૂમિઃ ક્વચિચ્ચાપિ મહાફલા॥
અરક્ષિતારો હર્તારો રાજાનઃ પાપનિર્ભયાઃ

અક્ષત્રિયાસ્તુ રાજાનો વિપ્રાઃ શૂદ્રોપજીવિનઃ॥
શૂદ્રા વિવાદિનઃ સર્વે બ્રાહ્મણૈરભિનંદિતાઃ

આસનસ્થાન્દ્વિજાન્દૃષ્ટ્વા ચલંત્યત્યલ્પબુદ્ધયઃ॥
આસ્યે નિધાય વૈ હસ્તં કર્ણે શૂદ્રાસ્ય ચ દ્વિજાઃ

નીચસ્યાપિ તદા વાક્યં વક્ષ્યંતિ વિનયેન તમ્॥
ઉચ્ચાસનસ્થાઞ્છૂદ્રાંશ્ચ દ્વિજાનાં પશ્યતામપિ

જ્ઞાત્વા ન હિંસતે રાજા પશ્ય કાલબલં નૃપ॥
પુષ્પૈઃ શુભસિતૈશ્ચૈવ તથાન્યૈર્મંડનૈર્દ્વિજાઃ

શૂદ્રાનભ્યર્ચયંત્યલ્પશ્રુતભાગ્યબલાન્વિતાઃ॥
પાષંડિનાં ચ ગૃહ્ણંતિ બ્રાહ્મણાઃ કુપ્રતિગ્રહમ્

યેન તે રૌરવં યાંતિ સુદુસ્તારં દ્વિજાધમાઃ॥
તપોયજ્ઞફલાનાં ચ વિક્રેતારો દ્વિજાસ્તથા

યતયશ્ચ ભવિષ્યંતિ બહવઃ કોટિશઃ કલૌ॥
પુરુષાલ્પબહુસ્ત્રીકો નૃણાં ચાપત્યસંભવઃ

નિંદંતિ વેદવાક્યાનિ વેદાર્થાંશ્ચ કલૌ યુગે॥
શૂદ્રૈઃ સ્વયં નિર્મિતં યત્પ્રમાણં શાસ્ત્રમેવ તત્

શ્વાપદપ્રબલત્વં ચ ગવાં ચાપિ પરિક્ષયઃ॥
કસ્યચિદ્દાનપ્રભૃતિધર્મસ્યાસ્તિ ન શુદ્ધતા

સાધૂનાં બહવો નાશાઃ પાર્થિવાશ્ચાપ્યરક્ષિણઃ॥
અટ્ટશૂલા જનપદાઃ શિવશૂલાશ્ચતુષ્પથાઃ

પ્રમદાઃ કેશશૂલિન્યો ભવિષ્યંતિ કલૌ યુગે॥
સ્ત્રીપ્રધાનાનિ ગેહાનિ કુચૈલાસ્તાશ્ચ કર્કશાઃ

બહુભક્ષ્યાવલિપ્તાશ્ચ કૃત્યા ઇવ ભવંતિ ચ॥
સર્વે વણિગ્જનાશ્ચાપિ ચિત્રવર્ષી ચ વાસવઃ

કુશીલચર્યાપાષંડૈર્વૃથારૂપૈઃ સમાવૃતઃ॥
બહુયાચનકો લોકો ભવિષ્યતિ પરસ્પરી

અશંકશ્ચૈવ પાપેષુ તદા લોકો ભવિષ્યતિ॥
હર્તારઃ પરરત્નાનાં પરદારપ્રધર્ષકાઃ

ઊનષોડશવર્ષાશ્ચ પ્રજાયંતે યુગક્ષયે॥
તથા દ્વાદશવર્ષાશ્ચ પ્રસવંતિ સ્ત્રિયસ્તદા

ચૌરાશ્ચૌરસ્ય હર્તારો હર્તુર્હર્ત્તા તથાપરઃ॥
જ્ઞાનકર્મણ્યુપરતે લોકે નિષ્ક્રિયતાં ગતે

કીટમૂષકસર્પાશ્ચ ધર્ષયિષ્યંતિ માનવાન્॥
વર્ણાશ્રમાણાં યે ચાન્યે પાષંડાઃ પરિપંથિનઃ

તે તદા પ્રોદ્ભવિષ્યંતિ તેષઆં વૃદ્ધિશ્ચ પાર્થિવ॥
દુઃખં પુત્રકલત્રાદ્યં દેહોત્સાદઃ સરોગતા

અધર્માભિનિવેશત્વાત્તમસો જાયતે કલૌ॥
કલેર્દોષનિધેશ્ચૈવ શ્રૃણુષ્વૈવં મહાગુણમ્

તદાલ્પેનૈવ કાલે ન સિદ્ધિં ગચ્છંતિ માનવાઃ॥
ત્રિયુગીના વદંત્યેવં ધન્યા ધર્મં ચરંતિ યે

શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણોક્તં કલૌ શ્રદ્ધાપરાયણાઃ॥
ત્રેતાયાં વાર્ષિકો ધર્મો દ્વાપરે માસિકઃ સ્મૃતઃ

યથા ક્લેશં ચરન્પ્રાજ્ઞસ્તદહ્ના પ્રાપ્યતે કલૌ॥
યુગત્રયેણ તાવંતઃ સિદ્ધિં ગચ્છંતિ પાર્થિવઃ

યાવંતઃ સિદ્ધિમાયાંતિ કલૌ હરિહરવ્રતાઃ॥
અષ્ટાવિંશે કલૌ યચ્ચ ભાવિ તત્ત્વં નિબોધ મે

ત્રિષુ વર્ષસહસ્રેષુ કલેર્યાતેષુ પાર્થિવઃ॥
ત્રિશતેષુ દશન્યૂનેષ્વસ્યાં ભુવિ ભવિષ્યતિ

શૂદ્રકોનામ વીરાણામધિપઃ સિદ્ધિમત્ર સઃ॥
ચર્ચિતાયાં સમારાધ્ય લપ્સ્યતે ભૂભરાપહઃ

તતસ્ત્રિષુ સહસ્રેષુ દશાધિકશતત્રયે॥
ભવિષ્યં નંદરાજ્યં ચ ચાણક્યો યાન્હનિષ્યતિ

શુક્લતીર્થે સર્વપાપનિર્મુક્તિં યોઽભિલપ્સ્યતિ॥
તતસ્ત્રિષુ સહસ્રેષુ વિંશત્યા ચાધિકેષુ ચ

ભવિષ્યં વિક્રમાદિત્યરાજ્યં સોઽથ પ્રલપ્સ્યતે॥
સિદધિપ્રસાદાદ્દુર્ગાણાં દીનાન્યો હ્યુદ્ધરિષ્યતિ

તતઃ શતસહસ્રેષુ શતેનાપ્યધિકેષુ ચ॥
શકોનામ ભવિષ્યશ્ચ યોઽતિદારિદ્ર્યહારકઃ

તતસ્ત્રિષુ સહસ્રેષુ ષટ્‌શતૈરધિકેષુ ચ॥
માગધે હેમસદનાદંજન્યાં પ્રભવિષ્યતિ

વિષ્ણોરંશો ધર્મપાતા બુધઃ સાક્ષાત્સ્વયં પ્રભુઃ॥
તસ્ય કર્માણિ ભૂરિણિ ભવિષ્યંતિ મહાત્મનઃ

જ્યોતિર્બિદુમુખાનુગ્રાન્સ હનિષ્યતિ કોટિશઃ॥
ચતુઃષષ્ટિં સ વર્ષાણિ ભુક્ત્વા દ્વીપાનિ સપ્ત ચ

ભક્તેભ્યઃ સ્વયશો મુક્ત્વા દિવં પશ્ચાદ્ગમિષ્યતિ॥
સર્વેષાં ચાવતારાણઆં ગુણૈઃ સમધિકો યતઃ

તતો વક્ષ્યંતિ તં ભક્ત્યા સર્વપાપહરં બુધમ્॥
ચતુર્ષુ ચ સહસ્રેષુ શતેષ્વપિ ચતુર્ષુ ચ

સાધિકેષુ મહાન્રાજા પ્રમિતિઃ પ્રભવિષ્યતિ॥
ગોત્રેષુ વૈ ચંદ્રમસો બહુસેનાપતિર્બલી

મ્લેચ્છાન્સ કોટિશો હત્વા પાષંડાનિ ચ સર્વશઃ॥
વૈદિકં કેવલં શુદ્ધં સદ્ધર્મં વર્તયિષ્યતિ

ગંગાયમુનયોર્મધ્યે નિષ્ઠાં યાસ્યતિ પાર્થિવઃ॥
તતઃ પ્રજાશ્ચ કાલેન કેનાપિ ભૃશપીડિતાઃ

ઘોરં વા ધર્મમાશ્રિત્ય શાઠ્યેન ચ ભવંતિ તાઃ॥
અપ્રગ્રહાસ્તતસ્તા વૈ લોભાવિષ્ટાશ્ચ વૃંદશઃ

ઉપહિંસંતિ ચાન્યોન્યં વ્યાકુલાઃ શ્રમપીડિતાઃ॥
નષ્ટે શ્રૌતે તથા સ્માર્તે પરસ્પરહતાસ્તદા

નિર્મર્યાદા નિષ્કરુણા નિસ્સ્નેહા નિરપત્રપાઃ॥
ગૃહદારાણિ સંત્યજ્ય હ્રસ્વકાઃ પંટવિંશતિઃ

હાહાભૂતાશ્ચરિષ્યંતિ વિષાદવ્યાકુલેંદ્રિયાઃ॥
અનાવૃષ્ટિહતાશ્ચૈવ વાર્તામુત્સૃજ્ય દુઃખિતાઃ

પ્રત્યંતાંસ્તા નિષેવંતિ હિત્વા જનપદાન્સ્વકાન્॥
સરિત્સાગરકૂલાંશ્ચ સેવંતે પર્વતાંસ્તથા

માંસૈર્મૂલફલૈસ્ચૈવ વર્તયંતિ સુદુઃખિતાઃ॥
ચીરપત્રાજિનધરા નિષ્ક્રિયા નિષ્પરિગ્રહાઃ

ધર્મસ્ય વાસમાત્રં ચ શાલ્વો મ્લેચ્છો હનિષ્યતિ॥
ઉત્તમાધમમધ્યત્વં સર્વમુચ્છિદ્ય ઘોરકૃત્

તતસ્તસ્ય વધાર્થાય વિષ્ણુઃ સાક્ષાજ્જગત્પતિઃ॥
શંભલે વિષ્ણુયશસો ભૂત્વા પુત્રો નૃપોત્તમ

દ્વિજોત્તમૈઃ પરિવૃતઃ શાલ્વં તં સંહરિષ્યતિ॥
કોટિશોઽર્બુદશઃ પાપાન્નિહત્ય ચ નિખર્વશઃ

પાલયિષ્યતિ તં ધર્મં યો ધર્મઃ શ્રુતિપૂર્વકઃ

કૃત્વા પોતં ધર્મરૂપં સાધૂનાં પરમેશ્વરઃ॥
ગમિષ્યતિ પરં લોકં કૃત્વા કર્માણિ ભૂરિશઃ

તતઃ કૃતયુગં ભૂયઃ પ્રવર્તિષ્યતિ પાર્થિવ॥
આદ્યં કૃતયુગં ચાન્યં તદન્યેભ્યો વિશિષ્યતે

અષ્ટાવિંશકલિશ્ચૈવ શેષઃ પ્રાવર્ત અન્યતઃ॥
તતઃ કૃતે સૂર્યવંશઃ પ્રવત્સ્યતિ

મરુરાજાચ્ચ દેવાપેઃ શ્રુતદેવાચ્ચ બ્રાહ્મણાઃ॥
ઇતિ ચાતુર્યુગી રાજન્વ્યવસ્થા પરિવર્તતે॥
ચતુર્યુગે ચ તે ધન્યા યે ભજંતિ હરાચ્યુતૌ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે મહાકાલકરન્ધમસંવાદે ચતુર્યુગવ્યવસ્થાવર્ણનંનામ ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ