Skanda Purana · Verses 1.4-2

// nārada uvāca//
tatastvahaṃ ciṃtayāmi kathaṃ sthānamidaṃ bhavet//
mamāyattaṃ yato rājñāṃ bhūmireṣā sadā vaśe

yattvahaṃ dharmavarṇāṇaṃ gatvā yāce ha medinīm//
arpayatyeva sa ca me yācito na punaḥ paraḥ

tathā hi munibhiḥ proktaṃ dravyaṃ trividhamuttamam//
śuklaṃ madhyaṃ ca śabalamadhamaṃ gṛṣṇamucyate

śruteḥ saṃpādanācchiṣyātprāptaṃ śuklaṃ ca knyayayā//
tathā kusīdavāṇijyakṛṣiyācitameva ca

śabalaṃ procyate sadbhirdyūtacauryeṇa sāhasaiḥ//
vyājenopārjitaṃ yacca tatkṛṣṇaṃ samudāhṛtam

śuklavittena yo dharmaṃ prakuryācchraddhayānvitaḥ//
tīrthaṃ pātraṃ samāsādya devatve tatsamaśnute

rājasena ca bhāvena vittena śabalena ca//
pradadyāddānamarthibhyo mānuṣyatve tadaśnute

tamovṛtastu yo dadyātkṛṣṇavittena mānavaḥ//
tiryaktve tatphalaṃ pretya samaśrāti narādhamaḥ

tattu yācitadravyaṃ me rājasaṃ hi sphuṭaṃ bhavet//
atha brāhmaṇabhāvena nṛpaṃ yāce pratigraham

tadapyaho cātikaṣṭa hetunā tena me matam//
ayaṃ pratigraho ghoro madhvāsvādo viṣopamaḥ

pratīgraheṇa saṃyuktaṃ hyamīvamāviśoddvijam//
tasmādahaṃ nivṛttaśca pāpādasmātpratigrahāt

tataḥ kenāpyupāyena dvayoranyatareṇa tu//
svāyattaṃ sthānaka kurma etatsañciṃtaye muhuḥ

yathā kubhāryaḥ puruṣaścintāṃtaṃ na prapadyate//
tathaiva vimṛśaṃścāhaṃ ciṃtāṃtaṃ na labhāmyaṇu

etasminnantare pārtha snātuṃ tatra samāgatāḥ//
bahavo munayaḥ puṇye mahīsāgarasaṃgame

ahaṃ tānabravaṃ sarvānkuto yūyaṃ samāgatāḥ//
te māmūcuḥ praṇamyātha saurāṣṭraviṣaye mune

dharmavarmeti nṛpatiryo'sya deśasya bhūpatiḥ//
sa tu dānasya tattvārthī tepe varṣagaṇānbahūn

tatastaṃ prāha khe vāṇī ślokamekaṃ nṛpa śrṛṇu//
dvihetu ṣaḍadhiṣṭhānaṃ ṣaḍaṃgaṃ ca dvipākayuk

catuḥprakāraṃ trividhaṃ trināśaṃ dānamucyate//
ityekaṃ ślokamābhāṣya khe vāṇī virarāma ha

ślokasyārthaṃ nāvabhāṣe pṛcchamānāpi nārada//
tato rājā dharmavarmā paṭahenānvaghoṣayat

yastu ślokasya caivāsya labdhasya tapasā mayā//
karoti samyagavyākhyānaṃ tasya caitaddadāmyaham

gavāṃ ca sapta niyutaṃ suvarṇaṃ tāvadeva tu//
saptagrāmānprayacchāmi ślokavyākhyāṃ karoti yaḥ

paṭaheneti nṛpateḥ śrutvā rājño vaco mahat//
ājagmurbahudeśīyā brāhmaṇāḥ koṭiśo mune

punardurbodhavinyāsaḥ ślokastairviprapuṃgavaiḥ//
ākhyātuṃ śakyate naiva guḍo mūkairyathā mune

vayaṃ ca tatra yātāḥ smo dhanalobhena nārada//
durbodhatvānnamaskṛtya ślokaṃ cātra samāgatāḥ

durvyākhyeyastvayaṃ śloko dhanaṃ labhyaṃ na caiva naḥ//
tīrthayātrāṃ kathaṃ yāmītyevāciṃtyātra cāgatāḥ

evaṃ phālguna teṣāṃ tu vacaḥ śrutvā mahātmanām//
atīva saṃprahṛṣṭo'haṃ tānvisṛjyetyaciṃtayam

aho prāpta upāyo me sthānaprāptau na saṃśayaḥ//
ślokaṃ vyākhyāya nṛpaterlapsye sthānaṃ dhanaṃ tathā

vidyāmūlyena naivaṃ ca yācitaḥ syātpratigrahaḥ//
satyamāha purāṇārṣirvāsudevo jagadguruḥ

dharmasya yasya śraddhā syānna ca sā naiva pūryate//
pāpasya yasya śraddhāsyānna ca sāpi na pūryate

evaṃ viciṃtya vidvāṃsaḥ prakurvaṃti yathāruci//
satyametadvibhorvākyaṃ durlabho'pi yathā hi me

manoratho'yaṃ saphalaḥ saṃbhūtoṃkuritaḥ sphuṭam//
enaṃ ca durvidaṃ ślokamahaṃ jānāmi susphuṭam

amūrtaiḥ pitṛbhiḥ pūrvameva khyāto hi me purā//
evaṃ harṣānvitaḥ pārtha saṃciṃtyā'haṃ tato muhuḥ

praṇamya tīrthaṃ calito mahīsāgarasaṃgamam//
vṛddhabrāhmaṇarūpeṇa tatohaṃ yātavānnṛpam

idaṃ bhaṇitavānasmi ślokavyākhyāṃ nṛpa śrṛṇu//
yatte paṭahavikhyātaṃ dānaṃ ca praguṇīkuru

evamukte nṛpaḥ prāha procurevaṃ hi koṭiśaḥ//
dvijottamāḥ punarnasyaṃ proktumartho hi śakyate

ke dvihetū ṣaḍākhyātānyadhiṣṭhānāni kāni ca//
kāni caiva ṣaḍaṃgāni kau dvau pākau tathā smṛtau

ke ca prakārāścatvāraḥ kiṃsvittattrividhaṃ dvija//
payo nāśāśca ke proktā dānasyaitatsphuṭaṃ vada

sphuṭānpraśnānimānsapta yadi vakṣyasi brāhmaṇa//
tato gavāṃ saptaniyutaṃ suvarṇaṃ tāvadeva tu

sapta grāmāṃśca dāsyāmi no cedyāsyasi svaṃ gṛham//
ityuktvā vacanaṃ pārtha saurāṣṭrasvāminaṃ nṛpam

dharmavarmāṇamastvevaṃ prāvocamavadhāraya//
ślokavyākhyāṃ sphuṭāṃ vakṣye dānahetū ca tau śrṛṇu

alpatvaṃ vā bahutvaṃ vā dānasyābhyudayāvaham//
śraddhā śaktiśca dānānāṃ vṛddhyakṣayakarehi te

tatra śraddhāviṣaye ślokā bhavanti//
kāyakleśaiśca bahubhirna caivārathasya rāśibhiḥ

dharmaḥ saṃprāpyate sūkṣmaḥ śraddhā dharmo'dbhutaṃ tapaḥ//
śraddhā svargaśca mokṣaśca śraddhā sarvamidaṃ jagat

sarvasvaṃ jīvitaṃ cāpi dadyādaśraddhayā yadi//
nāpnuyātsa phalaṃ kiṃcicchraddadhānastato bhavet

śraddhayā sādhyate dharmo mahadbhirnārtharāśibhiḥ//
akiṃcanā hi munayaḥ śraddhāvaṃto divaṃ gatāḥ

trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā//
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śrṛṇu

yajaṃte sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ//
pretānbhūtapiśācāṃśca yajaṃte tāmasā janāḥ

tasmācchraddhāvatā pātre dattaṃ nyāyārjitaṃ hi yat//
tenaiva bhagavānrudraḥ svalpakenāpi tuṣyati

śaktiviṣaye ca ślokā bhavaṃti//
kuṭuṃbabhuktavasanāddeyaṃ yadatiricyate//
madhvāsvādo viṣaṃ paścāddāturdharmo'nyathā bhavet

śakte parajane dātā svajane duḥkhajīvini//
madhvāpānaviṣādaḥ sa dharmāṇāṃ pratirūpakaḥ

bhṛtyānāmuparodhena yatkarotyaurdhvadaihikam//
tadbhavatyasukhodakaṃ jīvato'sya mṛtasya ca

sāmānyaṃ yācitaṃ nyāsamādhirdārāśca darśanam//
anvāhitaṃ ca nikṣepaḥ sarvasvaṃ cānvaye sati

āpatsvapi na deyāni navavastūni paṃḍitaiḥ//
yo dadāti sa mūḍhātmā prāyāścittīyate naraḥ

iti te gaditau rājandvau hetū śrūyatāmataḥ//
adhiṣṭhānāni vakṣyāmi ṣaḍeva śrṛṇu tānyapi

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca vrīḍāharṣabhayāni ca//
adhiṣṭhānāni dānānāṃ ṣaḍetāni pracakṣate

pātrebhyo dīyate nityamanapekṣya prayojanam//
kevalaṃ dharmabuddhyā yaddharmadānaṃ taducyate

dhaninaṃ dhanalobhena lobhayitvārthamāharet//
tadarthadānamityāhuḥ kāmadānamataḥ śrṛṇu

prayojanamapekṣyaiva prasaṃgādyatpradīyate//
anarheṣu sarāgeṇa kāmadānaṃ taducyate

saṃsadi vrīḍayā''śrutya ārthibhyaḥ pradadāti ca//
pratidīyate ca yaddānaṃ vrīḍādānamiti śrutam

dṛṣṭvā priyāṇi śrutvā vā harṣavadyatpradīyate//
harṣadānamiti proktaṃ dānaṃ taddharmaciṃtakaiḥ

ākrośānarthahiṃsānāṃ pratīkārāya yadbhavet//
dīyate'nupakartṛbhyo bhayadānaṃ taducyate

proktāni ṣaḍadhiṣṭhānānyaṃgānyapi ca ṣaṭcchruṇu//
dātā pratigrahītā ca śuddhirdeyaṃ ca dharmayuk

deśakālau ca dānānāmaṃgānyetāni ṣaḍviduḥ//
aparogī ca dharmātmā ditsuravyasanaḥ śuciḥ

aniṃdyājīvakarmā ca ṣaḍbhirdātā praśasyate//
anṛjuścāśraddadhāno'śāṃtātmā dhṛṣṭabhīrukaḥ

asatyasaṃdho nidrālurdātāyaṃ tāmaso'dhamaḥ//
triśuklaḥ kṛśavṛttiśca ghṛṇāluḥ sakaleṃdriyaḥ

vimukto yonidoṣebhyo brāhmaḥ pātramucyate//
saumukhyādabhisaṃprītirarthināṃ darśane sadā//
satkṛtiścānasūyā ca tadā śuddhiriti smṛtā

aparābādhamakleśaṃ svayatnenārjitaṃ dhanam//
svalpaṃ vā vipulaṃ vāpi deyamityabhidhīyate

tenāpi kila dharmeṇa uddiśya kila kiṃcana//
deyaṃ taddharmayugiti śūnye śūnyaṃ phalaṃ matam

nyāyena durlabhaṃ dravyaṃ deśe kālepi vā punaḥ//
dānārhau deśakālau tau syātāṃ śreṣṭhau na cānyathā

ṣaṃḍagānīti coktāni dvau ca pākāvataḥ śrṛṇu//
dvau pākau dānajau prāhuḥ paratrātha tvihocyate

sadbhyo yaddīyate kiṃcittatparatropatiṣṭhati//
asatsu dīyate kiṃcittaddānamiha bhujyate

dvau pākāviti nirdiṣṭau prakārāṃścaturaḥ śrṛṇu//
dhruvamāhustrikaṃ kāmyaṃ naimittikamiti kramāt

vaidiko dānamārgo'yaṃ caturdhā varṇyate dvijaiḥ//
prapārāmataḍāgādisarvakāmaphalaṃ dhruvam

tadāhustrikāmityāhurdīyate yaddinedine//
apatyavijayaiśvaryastrībālārthaṃ pradīyate

icchāsaṃsthaṃ ca yaddānaṃ kāmyamityabhidhīyate//
kālāpekṣaṃ kriyāpekṣaṃ guṇāpekṣamiti smṛtau

tridhā naumittikaṃ proktaṃ sadā homavivarjitam//
iti proktāḥ prakārāste traividhyamabhidhīyate

aṣṭottamāni catvāri madhyamāni vidhānataḥ//
kānīyasāni śeṣāṇi trividhatvamidaṃ viduḥ

gṛhaprāsādavidyābhūgokūpaprāṇahāṭakam//
etānyuttamadānāni uttamadravyadānataḥ

annārāmaṃ ca vāsāṃsi hayaprabhṛtivāhanam//
dānāni madhyamānīti madhyamadravyadānataḥ

upānacchatrapātrādidadhimadhvāsanāni ca

dīpakāṣṭhopalādīni caramaṃ bahuvārṣikam//
iti kānīyasānyāhurdānanāśatrayaṃ śrṛṇu

yaddattvā tapyate paścādāsuraṃ taddhṛthā matam//
aśraddhayā yaddadāti rākṣasaṃ syādvṛthaiva tat

yaccākruśya dadātyaṃga dattvā vākrośati dvijam//
paiśācaṃ tadvṛthā dānaṃdānanāśāstrayastvamī

iti saptapadairbaddhaṃ dānamāhātmya muttamam//
śaktyā te kīrtitaṃ rājansādhu vā'sādhu vā vada

//dharmavarmovāca//
adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ//
adya te kṛtakṛtyo'smi kṛtaḥ kṛtimatāṃ vara

paṭhitvā sakalaṃ janma brahmacāri yathā vṛthā//
bahukleśātprāptabhāryaḥ sāvṛthā'priyavādinī

kleśena kṛtvā kūpaṃ vā sa ca kṣārodako vṛthā//
bahukleśairjanma nītaṃ vinā dharmaṃ tathā vṛthā

evaṃ me yadvṛthā nāma jātaṃ tatsaphalaṃ tvayā//
kṛtaṃ tasmānnamastubhyaṃ dvijebhyaśca namonamaḥ

satyamāha purā viṣṇuḥ kumārānviṣṇusadbhani

nāhaṃ tathādbhi yajamānahavirvitānaścayotad‌ghṛtaplutamadanhutabhuṅmukhena//
yadbrāhmaṇasya mukhataścaratonughāsaṃ tuṣṭasya mayyavahitairnijakarmapākaiḥ

tanmayā'śarmaṇā vāpi yadvipreṣvapriyaṃ kṛtam//
sarvasya prabhavo viprāstatkṣamatāṃ prasādaye

tvaṃ ca kosi na sāmānyaḥ praṇamyāhaṃ prasādaye//
ātmānaṃ khyāpaya mune proktaścetyabravaṃ tadā

//nārada uvāca//
nārado'smi nṛpaśreṣṭha sthānakārthī samāgataḥ//
proktaṃ ca dehi me dravyaṃ bhūmiṃ ca sthānahetave

yadyapīyaṃ devatānāṃ bhūmirdravyaṃ ca pārthiva//
tathāpi yasminyaḥ kāle rājā prārthyaḥ sa niścitam

sahīśvarasyāvatāro bharttā dātā'bhayasya saḥ//
tathaiva tvāmahaṃ yāce dravyaśuddhipsayā//
pūrva mamālayaṃ dehi deyārthe prārthanāparaḥ

//rājovāca//
yadi tvaṃ nārado vipra rājyamastvakhilaṃ tava//
ahaṃ hi brāhmaṇānāṃ te dāsyaṃ kartā na saṃśayaḥ

//nārada uvāca//
yadyasmākaṃ bhavānbhaktastatte kāryaṃ ca no vacaḥ

sarvaṃ yattaddehi me dravyamuktaṃ bhuvaṃ ca me saptagavyūtimātrām//
bhūyāttvattopyasya rakṣeti so'pi mene tvahaṃ ciṃtaye cārthaśeṣam

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumāri kākhaṇḍe nāradārjunasaṃvāde dānabhedapraśaṃsāvarṇanaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ