સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.4-2

॥ નારદ ઉવાચ॥
તતસ્ત્વહં ચિંતયામિ કથં સ્થાનમિદં ભવેત્॥
મમાયત્તં યતો રાજ્ઞાં ભૂમિરેષા સદા વશે

યત્ત્વહં ધર્મવર્ણાણં ગત્વા યાચે હ મેદિનીમ્॥
અર્પયત્યેવ સ ચ મે યાચિતો ન પુનઃ પરઃ

તથા હિ મુનિભિઃ પ્રોક્તં દ્રવ્યં ત્રિવિધમુત્તમમ્॥
શુક્લં મધ્યં ચ શબલમધમં ગૃષ્ણમુચ્યતે

શ્રુતેઃ સંપાદનાચ્છિષ્યાત્પ્રાપ્તં શુક્લં ચ ક્ન્યયયા॥
તથા કુસીદવાણિજ્યકૃષિયાચિતમેવ ચ

શબલં પ્રોચ્યતે સદ્ભિર્દ્યૂતચૌર્યેણ સાહસૈઃ॥
વ્યાજેનોપાર્જિતં યચ્ચ તત્કૃષ્ણં સમુદાહૃતમ્

શુક્લવિત્તેન યો ધર્મં પ્રકુર્યાચ્છ્રદ્ધયાન્વિતઃ॥
તીર્થં પાત્રં સમાસાદ્ય દેવત્વે તત્સમશ્નુતે

રાજસેન ચ ભાવેન વિત્તેન શબલેન ચ॥
પ્રદદ્યાદ્દાનમર્થિભ્યો માનુષ્યત્વે તદશ્નુતે

તમોવૃતસ્તુ યો દદ્યાત્કૃષ્ણવિત્તેન માનવઃ॥
તિર્યક્ત્વે તત્ફલં પ્રેત્ય સમશ્રાતિ નરાધમઃ

તત્તુ યાચિતદ્રવ્યં મે રાજસં હિ સ્ફુટં ભવેત્॥
અથ બ્રાહ્મણભાવેન નૃપં યાચે પ્રતિગ્રહમ્

તદપ્યહો ચાતિકષ્ટ હેતુના તેન મે મતમ્॥
અયં પ્રતિગ્રહો ઘોરો મધ્વાસ્વાદો વિષોપમઃ

પ્રતીગ્રહેણ સંયુક્તં હ્યમીવમાવિશોદ્દ્વિજમ્॥
તસ્માદહં નિવૃત્તશ્ચ પાપાદસ્માત્પ્રતિગ્રહાત્

તતઃ કેનાપ્યુપાયેન દ્વયોરન્યતરેણ તુ॥
સ્વાયત્તં સ્થાનક કુર્મ એતત્સઞ્ચિંતયે મુહુઃ

યથા કુભાર્યઃ પુરુષશ્ચિન્તાંતં ન પ્રપદ્યતે॥
તથૈવ વિમૃશંશ્ચાહં ચિંતાંતં ન લભામ્યણુ

એતસ્મિન્નન્તરે પાર્થ સ્નાતું તત્ર સમાગતાઃ॥
બહવો મુનયઃ પુણ્યે મહીસાગરસંગમે

અહં તાનબ્રવં સર્વાન્કુતો યૂયં સમાગતાઃ॥
તે મામૂચુઃ પ્રણમ્યાથ સૌરાષ્ટ્રવિષયે મુને

ધર્મવર્મેતિ નૃપતિર્યોઽસ્ય દેશસ્ય ભૂપતિઃ॥
સ તુ દાનસ્ય તત્ત્વાર્થી તેપે વર્ષગણાન્બહૂન્

તતસ્તં પ્રાહ ખે વાણી શ્લોકમેકં નૃપ શ્રૃણુ॥
દ્વિહેતુ ષડધિષ્ઠાનં ષડંગં ચ દ્વિપાકયુક્

ચતુઃપ્રકારં ત્રિવિધં ત્રિનાશં દાનમુચ્યતે॥
ઇત્યેકં શ્લોકમાભાષ્ય ખે વાણી વિરરામ હ

શ્લોકસ્યાર્થં નાવભાષે પૃચ્છમાનાપિ નારદ॥
તતો રાજા ધર્મવર્મા પટહેનાન્વઘોષયત્

યસ્તુ શ્લોકસ્ય ચૈવાસ્ય લબ્ધસ્ય તપસા મયા॥
કરોતિ સમ્યગવ્યાખ્યાનં તસ્ય ચૈતદ્દદામ્યહમ્

ગવાં ચ સપ્ત નિયુતં સુવર્ણં તાવદેવ તુ॥
સપ્તગ્રામાન્પ્રયચ્છામિ શ્લોકવ્યાખ્યાં કરોતિ યઃ

પટહેનેતિ નૃપતેઃ શ્રુત્વા રાજ્ઞો વચો મહત્॥
આજગ્મુર્બહુદેશીયા બ્રાહ્મણાઃ કોટિશો મુને

પુનર્દુર્બોધવિન્યાસઃ શ્લોકસ્તૈર્વિપ્રપુંગવૈઃ॥
આખ્યાતું શક્યતે નૈવ ગુડો મૂકૈર્યથા મુને

વયં ચ તત્ર યાતાઃ સ્મો ધનલોભેન નારદ॥
દુર્બોધત્વાન્નમસ્કૃત્ય શ્લોકં ચાત્ર સમાગતાઃ

દુર્વ્યાખ્યેયસ્ત્વયં શ્લોકો ધનં લભ્યં ન ચૈવ નઃ॥
તીર્થયાત્રાં કથં યામીત્યેવાચિંત્યાત્ર ચાગતાઃ

એવં ફાલ્ગુન તેષાં તુ વચઃ શ્રુત્વા મહાત્મનામ્॥
અતીવ સંપ્રહૃષ્ટોઽહં તાન્વિસૃજ્યેત્યચિંતયમ્

અહો પ્રાપ્ત ઉપાયો મે સ્થાનપ્રાપ્તૌ ન સંશયઃ॥
શ્લોકં વ્યાખ્યાય નૃપતેર્લપ્સ્યે સ્થાનં ધનં તથા

વિદ્યામૂલ્યેન નૈવં ચ યાચિતઃ સ્યાત્પ્રતિગ્રહઃ॥
સત્યમાહ પુરાણાર્ષિર્વાસુદેવો જગદ્ગુરુઃ

ધર્મસ્ય યસ્ય શ્રદ્ધા સ્યાન્ન ચ સા નૈવ પૂર્યતે॥
પાપસ્ય યસ્ય શ્રદ્ધાસ્યાન્ન ચ સાપિ ન પૂર્યતે

એવં વિચિંત્ય વિદ્વાંસઃ પ્રકુર્વંતિ યથારુચિ॥
સત્યમેતદ્વિભોર્વાક્યં દુર્લભોઽપિ યથા હિ મે

મનોરથોઽયં સફલઃ સંભૂતોંકુરિતઃ સ્ફુટમ્॥
એનં ચ દુર્વિદં શ્લોકમહં જાનામિ સુસ્ફુટમ્

અમૂર્તૈઃ પિતૃભિઃ પૂર્વમેવ ખ્યાતો હિ મે પુરા॥
એવં હર્ષાન્વિતઃ પાર્થ સંચિંત્યાઽહં તતો મુહુઃ

પ્રણમ્ય તીર્થં ચલિતો મહીસાગરસંગમમ્॥
વૃદ્ધબ્રાહ્મણરૂપેણ તતોહં યાતવાન્નૃપમ્

ઇદં ભણિતવાનસ્મિ શ્લોકવ્યાખ્યાં નૃપ શ્રૃણુ॥
યત્તે પટહવિખ્યાતં દાનં ચ પ્રગુણીકુરુ

એવમુક્તે નૃપઃ પ્રાહ પ્રોચુરેવં હિ કોટિશઃ॥
દ્વિજોત્તમાઃ પુનર્નસ્યં પ્રોક્તુમર્થો હિ શક્યતે

કે દ્વિહેતૂ ષડાખ્યાતાન્યધિષ્ઠાનાનિ કાનિ ચ॥
કાનિ ચૈવ ષડંગાનિ કૌ દ્વૌ પાકૌ તથા સ્મૃતૌ

કે ચ પ્રકારાશ્ચત્વારઃ કિંસ્વિત્તત્ત્રિવિધં દ્વિજ॥
પયો નાશાશ્ચ કે પ્રોક્તા દાનસ્યૈતત્સ્ફુટં વદ

સ્ફુટાન્પ્રશ્નાનિમાન્સપ્ત યદિ વક્ષ્યસિ બ્રાહ્મણ॥
તતો ગવાં સપ્તનિયુતં સુવર્ણં તાવદેવ તુ

સપ્ત ગ્રામાંશ્ચ દાસ્યામિ નો ચેદ્યાસ્યસિ સ્વં ગૃહમ્॥
ઇત્યુક્ત્વા વચનં પાર્થ સૌરાષ્ટ્રસ્વામિનં નૃપમ્

ધર્મવર્માણમસ્ત્વેવં પ્રાવોચમવધારય॥
શ્લોકવ્યાખ્યાં સ્ફુટાં વક્ષ્યે દાનહેતૂ ચ તૌ શ્રૃણુ

અલ્પત્વં વા બહુત્વં વા દાનસ્યાભ્યુદયાવહમ્॥
શ્રદ્ધા શક્તિશ્ચ દાનાનાં વૃદ્ધ્યક્ષયકરેહિ તે

તત્ર શ્રદ્ધાવિષયે શ્લોકા ભવન્તિ॥
કાયક્લેશૈશ્ચ બહુભિર્ન ચૈવારથસ્ય રાશિભિઃ

ધર્મઃ સંપ્રાપ્યતે સૂક્ષ્મઃ શ્રદ્ધા ધર્મોઽદ્ભુતં તપઃ॥
શ્રદ્ધા સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ શ્રદ્ધા સર્વમિદં જગત્

સર્વસ્વં જીવિતં ચાપિ દદ્યાદશ્રદ્ધયા યદિ॥
નાપ્નુયાત્સ ફલં કિંચિચ્છ્રદ્દધાનસ્તતો ભવેત્

શ્રદ્ધયા સાધ્યતે ધર્મો મહદ્ભિર્નાર્થરાશિભિઃ॥
અકિંચના હિ મુનયઃ શ્રદ્ધાવંતો દિવં ગતાઃ

ત્રિવિધા ભવતિ શ્રદ્ધા દેહિનાં સા સ્વભાવજા॥
સાત્ત્વિકી રાજસી ચૈવ તામસી ચેતિ તાં શ્રૃણુ

યજંતે સાત્ત્વિકા દેવાન્યક્ષરક્ષાંસિ રાજસાઃ॥
પ્રેતાન્ભૂતપિશાચાંશ્ચ યજંતે તામસા જનાઃ

તસ્માચ્છ્રદ્ધાવતા પાત્રે દત્તં ન્યાયાર્જિતં હિ યત્॥
તેનૈવ ભગવાન્રુદ્રઃ સ્વલ્પકેનાપિ તુષ્યતિ

શક્તિવિષયે ચ શ્લોકા ભવંતિ॥
કુટુંબભુક્તવસનાદ્દેયં યદતિરિચ્યતે॥
મધ્વાસ્વાદો વિષં પશ્ચાદ્દાતુર્ધર્મોઽન્યથા ભવેત્

શક્તે પરજને દાતા સ્વજને દુઃખજીવિનિ॥
મધ્વાપાનવિષાદઃ સ ધર્માણાં પ્રતિરૂપકઃ

ભૃત્યાનામુપરોધેન યત્કરોત્યૌર્ધ્વદૈહિકમ્॥
તદ્ભવત્યસુખોદકં જીવતોઽસ્ય મૃતસ્ય ચ

સામાન્યં યાચિતં ન્યાસમાધિર્દારાશ્ચ દર્શનમ્॥
અન્વાહિતં ચ નિક્ષેપઃ સર્વસ્વં ચાન્વયે સતિ

આપત્સ્વપિ ન દેયાનિ નવવસ્તૂનિ પંડિતૈઃ॥
યો દદાતિ સ મૂઢાત્મા પ્રાયાશ્ચિત્તીયતે નરઃ

ઇતિ તે ગદિતૌ રાજન્દ્વૌ હેતૂ શ્રૂયતામતઃ॥
અધિષ્ઠાનાનિ વક્ષ્યામિ ષડેવ શ્રૃણુ તાન્યપિ

ધર્મમર્થં ચ કામં ચ વ્રીડાહર્ષભયાનિ ચ॥
અધિષ્ઠાનાનિ દાનાનાં ષડેતાનિ પ્રચક્ષતે

પાત્રેભ્યો દીયતે નિત્યમનપેક્ષ્ય પ્રયોજનમ્॥
કેવલં ધર્મબુદ્ધ્યા યદ્ધર્મદાનં તદુચ્યતે

ધનિનં ધનલોભેન લોભયિત્વાર્થમાહરેત્॥
તદર્થદાનમિત્યાહુઃ કામદાનમતઃ શ્રૃણુ

પ્રયોજનમપેક્ષ્યૈવ પ્રસંગાદ્યત્પ્રદીયતે॥
અનર્હેષુ સરાગેણ કામદાનં તદુચ્યતે

સંસદિ વ્રીડયાઽઽશ્રુત્ય આર્થિભ્યઃ પ્રદદાતિ ચ॥
પ્રતિદીયતે ચ યદ્દાનં વ્રીડાદાનમિતિ શ્રુતમ્

દૃષ્ટ્વા પ્રિયાણિ શ્રુત્વા વા હર્ષવદ્યત્પ્રદીયતે॥
હર્ષદાનમિતિ પ્રોક્તં દાનં તદ્ધર્મચિંતકૈઃ

આક્રોશાનર્થહિંસાનાં પ્રતીકારાય યદ્ભવેત્॥
દીયતેઽનુપકર્તૃભ્યો ભયદાનં તદુચ્યતે

પ્રોક્તાનિ ષડધિષ્ઠાનાન્યંગાન્યપિ ચ ષટ્ચ્છ્રુણુ॥
દાતા પ્રતિગ્રહીતા ચ શુદ્ધિર્દેયં ચ ધર્મયુક્

દેશકાલૌ ચ દાનાનામંગાન્યેતાનિ ષડ્વિદુઃ॥
અપરોગી ચ ધર્માત્મા દિત્સુરવ્યસનઃ શુચિઃ

અનિંદ્યાજીવકર્મા ચ ષડ્ભિર્દાતા પ્રશસ્યતે॥
અનૃજુશ્ચાશ્રદ્દધાનોઽશાંતાત્મા ધૃષ્ટભીરુકઃ

અસત્યસંધો નિદ્રાલુર્દાતાયં તામસોઽધમઃ॥
ત્રિશુક્લઃ કૃશવૃત્તિશ્ચ ઘૃણાલુઃ સકલેંદ્રિયઃ

વિમુક્તો યોનિદોષેભ્યો બ્રાહ્મઃ પાત્રમુચ્યતે॥
સૌમુખ્યાદભિસંપ્રીતિરર્થિનાં દર્શને સદા॥
સત્કૃતિશ્ચાનસૂયા ચ તદા શુદ્ધિરિતિ સ્મૃતા

અપરાબાધમક્લેશં સ્વયત્નેનાર્જિતં ધનમ્॥
સ્વલ્પં વા વિપુલં વાપિ દેયમિત્યભિધીયતે

તેનાપિ કિલ ધર્મેણ ઉદ્દિશ્ય કિલ કિંચન॥
દેયં તદ્ધર્મયુગિતિ શૂન્યે શૂન્યં ફલં મતમ્

ન્યાયેન દુર્લભં દ્રવ્યં દેશે કાલેપિ વા પુનઃ॥
દાનાર્હૌ દેશકાલૌ તૌ સ્યાતાં શ્રેષ્ઠૌ ન ચાન્યથા

ષંડગાનીતિ ચોક્તાનિ દ્વૌ ચ પાકાવતઃ શ્રૃણુ॥
દ્વૌ પાકૌ દાનજૌ પ્રાહુઃ પરત્રાથ ત્વિહોચ્યતે

સદ્ભ્યો યદ્દીયતે કિંચિત્તત્પરત્રોપતિષ્ઠતિ॥
અસત્સુ દીયતે કિંચિત્તદ્દાનમિહ ભુજ્યતે

દ્વૌ પાકાવિતિ નિર્દિષ્ટૌ પ્રકારાંશ્ચતુરઃ શ્રૃણુ॥
ધ્રુવમાહુસ્ત્રિકં કામ્યં નૈમિત્તિકમિતિ ક્રમાત્

વૈદિકો દાનમાર્ગોઽયં ચતુર્ધા વર્ણ્યતે દ્વિજૈઃ॥
પ્રપારામતડાગાદિસર્વકામફલં ધ્રુવમ્

તદાહુસ્ત્રિકામિત્યાહુર્દીયતે યદ્દિનેદિને॥
અપત્યવિજયૈશ્વર્યસ્ત્રીબાલાર્થં પ્રદીયતે

ઇચ્છાસંસ્થં ચ યદ્દાનં કામ્યમિત્યભિધીયતે॥
કાલાપેક્ષં ક્રિયાપેક્ષં ગુણાપેક્ષમિતિ સ્મૃતૌ

ત્રિધા નૌમિત્તિકં પ્રોક્તં સદા હોમવિવર્જિતમ્॥
ઇતિ પ્રોક્તાઃ પ્રકારાસ્તે ત્રૈવિધ્યમભિધીયતે

અષ્ટોત્તમાનિ ચત્વારિ મધ્યમાનિ વિધાનતઃ॥
કાનીયસાનિ શેષાણિ ત્રિવિધત્વમિદં વિદુઃ

ગૃહપ્રાસાદવિદ્યાભૂગોકૂપપ્રાણહાટકમ્॥
એતાન્યુત્તમદાનાનિ ઉત્તમદ્રવ્યદાનતઃ

અન્નારામં ચ વાસાંસિ હયપ્રભૃતિવાહનમ્॥
દાનાનિ મધ્યમાનીતિ મધ્યમદ્રવ્યદાનતઃ

ઉપાનચ્છત્રપાત્રાદિદધિમધ્વાસનાનિ ચ

દીપકાષ્ઠોપલાદીનિ ચરમં બહુવાર્ષિકમ્॥
ઇતિ કાનીયસાન્યાહુર્દાનનાશત્રયં શ્રૃણુ

યદ્દત્ત્વા તપ્યતે પશ્ચાદાસુરં તદ્ધૃથા મતમ્॥
અશ્રદ્ધયા યદ્દદાતિ રાક્ષસં સ્યાદ્વૃથૈવ તત્

યચ્ચાક્રુશ્ય દદાત્યંગ દત્ત્વા વાક્રોશતિ દ્વિજમ્॥
પૈશાચં તદ્વૃથા દાનંદાનનાશાસ્ત્રયસ્ત્વમી

ઇતિ સપ્તપદૈર્બદ્ધં દાનમાહાત્મ્ય મુત્તમમ્॥
શક્ત્યા તે કીર્તિતં રાજન્સાધુ વાઽસાધુ વા વદ

॥ધર્મવર્મોવાચ॥
અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં તપઃ॥
અદ્ય તે કૃતકૃત્યોઽસ્મિ કૃતઃ કૃતિમતાં વર

પઠિત્વા સકલં જન્મ બ્રહ્મચારિ યથા વૃથા॥
બહુક્લેશાત્પ્રાપ્તભાર્યઃ સાવૃથાઽપ્રિયવાદિની

ક્લેશેન કૃત્વા કૂપં વા સ ચ ક્ષારોદકો વૃથા॥
બહુક્લેશૈર્જન્મ નીતં વિના ધર્મં તથા વૃથા

એવં મે યદ્વૃથા નામ જાતં તત્સફલં ત્વયા॥
કૃતં તસ્માન્નમસ્તુભ્યં દ્વિજેભ્યશ્ચ નમોનમઃ

સત્યમાહ પુરા વિષ્ણુઃ કુમારાન્વિષ્ણુસદ્ભનિ

નાહં તથાદ્ભિ યજમાનહવિર્વિતાનશ્ચયોતદ્‌ઘૃતપ્લુતમદન્હુતભુઙ્મુખેન॥
યદ્બ્રાહ્મણસ્ય મુખતશ્ચરતોનુઘાસં તુષ્ટસ્ય મય્યવહિતૈર્નિજકર્મપાકૈઃ

તન્મયાઽશર્મણા વાપિ યદ્વિપ્રેષ્વપ્રિયં કૃતમ્॥
સર્વસ્ય પ્રભવો વિપ્રાસ્તત્ક્ષમતાં પ્રસાદયે

ત્વં ચ કોસિ ન સામાન્યઃ પ્રણમ્યાહં પ્રસાદયે॥
આત્માનં ખ્યાપય મુને પ્રોક્તશ્ચેત્યબ્રવં તદા

॥નારદ ઉવાચ॥
નારદોઽસ્મિ નૃપશ્રેષ્ઠ સ્થાનકાર્થી સમાગતઃ॥
પ્રોક્તં ચ દેહિ મે દ્રવ્યં ભૂમિં ચ સ્થાનહેતવે

યદ્યપીયં દેવતાનાં ભૂમિર્દ્રવ્યં ચ પાર્થિવ॥
તથાપિ યસ્મિન્યઃ કાલે રાજા પ્રાર્થ્યઃ સ નિશ્ચિતમ્

સહીશ્વરસ્યાવતારો ભર્ત્તા દાતાઽભયસ્ય સઃ॥
તથૈવ ત્વામહં યાચે દ્રવ્યશુદ્ધિપ્સયા॥
પૂર્વ મમાલયં દેહિ દેયાર્થે પ્રાર્થનાપરઃ

॥રાજોવાચ॥
યદિ ત્વં નારદો વિપ્ર રાજ્યમસ્ત્વખિલં તવ॥
અહં હિ બ્રાહ્મણાનાં તે દાસ્યં કર્તા ન સંશયઃ

॥નારદ ઉવાચ॥
યદ્યસ્માકં ભવાન્ભક્તસ્તત્તે કાર્યં ચ નો વચઃ

સર્વં યત્તદ્દેહિ મે દ્રવ્યમુક્તં ભુવં ચ મે સપ્તગવ્યૂતિમાત્રામ્॥
ભૂયાત્ત્વત્તોપ્યસ્ય રક્ષેતિ સોઽપિ મેને ત્વહં ચિંતયે ચાર્થશેષમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિ કાખણ્ડે નારદાર્જુનસંવાદે દાનભેદપ્રશંસાવર્ણનંનામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ