Skanda Purana · Chapter 1.38

//nārada uvāca//
bhūmeryojanalakṣe ca kauravya ravimaṃḍalam//
yojanānāṃ sahasrāṇi bhāskarasya ratho nava

īṣādaṃḍastataivāsya dviguṇaḥ parikīrtitaḥ//
sārdhakoṭistathā sapta niyutāni vivasvataḥ

yojanānāṃ tu tasyākṣastatra cakraṃ pratiṣṭhitam//
trinābhi tacca paṃcāraṃ ṣaṇnemi parikīrtitam

catvāriṃśatsahasrāṇi dvitīyo'kṣo'pi vistṛtaḥ//
paṃca cānyāni sārddhāni syandanasya tu pāṃḍava

akṣapramāṇamubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārddhayoḥ//
hrasvo'kṣastadyugārddhaṃ ca dhruvādhāraṃ rathasya vai

dvitīyo'kṣastathā savye cakraṃ tanmānase sthitam//
hayāśca sapta cchāṃdāṃsi teṣāṃ nāmāni me śrṛṇu

gāyatrī ca bṛhatyuṣṇigjagatī triṣṭuveva ca//
anuṣṭuppaṃktirityuktāśchaṃdāṃsi harayo raveḥ

naivāstamanamarkasya nodayaḥ sarvadā sataḥ//
udayāstamanākyaṃ hi darśanādarśanaṃ raveḥ

śakradīnāṃ pure tiṣṭhanspṛśatyeṣa puratrayam//
vikīrṇo'to vikarṇasthastrikoṇārdhapure tathā

ayanasyottarasyādau makaraṃ yāti bhāskaraḥ//
tataḥ kumbhaṃ ca mīnaṃ ca rāśe rāśyaṃtaraṃ tathā

triṣveteṣvatha bhukteṣu tato vaiṣuvatīṃ gatim//
prayāti savitā kurvannahorātraṃ ca tatsamam

tato rātriḥ kṣayaṃ yāti vardhate tu dinaṃ dinam//
tataśca mithunasyāṃte parāṃ kāṣṭhāmupāgataḥ

rāśiṃ karkaṭakaṃ prāpya kurute dakṣiṇāyāṃnam//
kulālacakraparyaṃto yathā śīghraṃ nivartate

dakṣiṇāyakrame sūryastathā śīghraṃ nivartate//
ativegitayā kālaṃ vāyumārgabalāccaran

tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ sa kālenālpena gacchati//
kulālacakramadhyastho yatā maṃdaṃ prasarpati

tathodagayane sūryaḥ sarpate maṃdavikramaḥ//
tasmāddīrgheṇa kālena bhūmimalpaṃ nigacchati

saṃdhyākāle ca maṃdehāḥ sūryamicchaṃti khāditum//
prajāpatikṛtaḥ śāpasteṣāṃ phālguna rakṣasām

akṣayatvaṃ śarīrāṇāṃ maraṇaṃ ca dinedine//
tataḥ sūryasya tairyuddhaṃ bhavatyatyaṃtadāruṇam

tato gāyatripūtaṃ yaddvijāstoyaṃ kṣipaṃti ca//
tena dahyaṃti te pāpāḥ saṃdhyopāsanataḥ sadā

ye saṃdhyāṃ nāpyupāsaṃte kṛtaghnā yāṃti rauravam//
pratimāsaṃ pṛthaksūrya ṛṣigandharvarākṣasaiḥ

apsarogrāmaṇīsarpairatho yāti ca saptabhiḥ//
dhātāryamā mitravaruṇau vivasvānindra eva ca

pūṣā ca savitā so'tha bhagastvaṣṭā ca kīrtitaḥ//
viṣṇuścaitrādimāseṣu ādityā dvādaśa smṛtāḥ

tato divākarasthānānmaṃḍalaṃ śaśinaḥ sthitam//
lakṣamātreṇa tasyāpi tricakro ratha ucyate

kuṃdābhā daśa caivāśvā vāmadakṣiṇato yutāḥ//
pūrṇe śatasahasre ca yojanānāṃ niśākarāt

nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnamupariṣṭātprakāśate//
caturdaśa cārbudānyapyaśītiḥ saritāṃpatiḥ

viṃśatiśca tathā koṭyo nakṣatrāṇāṃ prakīrtitāḥ//
dve lakṣe cottare tasmādbudho nakṣatramaṇḍalāt

vāyvagnidravyasaṃbhūto rathaścaṃdrasutasya ca//
piśaṃgaistura--- soṣṭābhirvāyavegibhiḥ

dvilakṣaścottare tasmādbudhāccāpyuśanā smṛtaḥ//
śukrasyāpi rathoṣṭābhiryukto'bhūtsaṃbhavairhayaiḥ

lakṣadvayena bhaumasya smṛto devapurohitaḥ//
aṣṭābhiḥ pāṃḍurairaśvairyukto'sya kāṃcanorathaḥ

saurirbṛhaspateścordhvaṃ dvilakṣe samupasthitaḥ//
ākāśasaṃbhavairaśvairaṣṭābhiḥ śabalai rathaḥ

svarbhānosturagāścāṣṭau bhṛṃgābhā dhūsarāratham//
vahaṃti ca sakṛdyuktā ādityādhaḥsthitāstathā

saurerlakṣaṃ smṛtaṃ cordhvaṃ tataḥ saptarṣimaṇḍalam//
ṛṣibhyaścāpi lakṣeṇa dhruvaścordhvaṃ vyavasthitaḥ

meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya vai dhruvaḥ//
dhruvo'pi śiṃśumārasya pucchādhāre vyavasthitaḥ

yamāhurvāsudevasya rūpamātmānamavyayam//
vāyupāśairdhruve baddhaṃ sarvametacca phālguna

navayojanasāhasraṃ maṇḍalaṃ savituḥ smṛtam//
dviguṇaṃ sūryavistārānmaṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam

tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastātprasarpati//
uddhṛtya pṛthivīcchāyāṃ nirmalāṃ maṇḍalākṛtiḥ

candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavaśca vidhīyate//
bhārgavātpādahīnastu vijñeyo'tha bṛhaspatiḥ

bṛhaspateḥ pādahīnau vakrasaurī budhastathā//
śatāni paṃca catvāritrīṇi dve caikayojanam

yojanārdhapramāṇāni bhāni hrasvaṃ na vidyate//
bhūmilokaśca bhūrlokaḥ pādagamyaḥ prakīrtitaḥ

bhūmisūryāṃtaraṃ tacca bhuvarlokaḥ prakīrtitaḥ//
dhruvasūryāṃtaraṃ tacca niyutāni caturdaśa

svarlokaḥ so'pi gadito lokasaṃsthānaciṃtakaiḥ//
dhruvādūrdhvaṃ tathā koṭacirmaharlokaḥ prakīrtitaḥ

dve koṭyau ca jano yatra nivasaṃti catuḥsanāḥ//
caturbhiścāpi koṭībhistapolokastataḥ smaॉtaḥ

vairājā yatra te devāḥ sthitā dāhavivarjitāḥ//
ṣaḍguṇena tapolokātsatyaloko virājate

apunarmarakā yatra brahmaloko hi sa smṛtaḥ//
aṣṭādasa tathā koṭyo lakṣāṇyaśītipaṃca ca

śubhaṃ nirupamaṃ sthānaṃ tadūrdhvaṃ saṃprakāśate//
bhūrbhūvaḥsvariti proktaṃ trailokyaṃ kṛtakaṃ tvidam

janastapastathā satyamiti cākṛtakaṃ trayam//
kṛtakākṛtayormadhye marharloka iti smṛtaḥ

śūnyo bhavati kalpāṃte yotyaṃtaṃ na vinaśyati//
ete sapta samākhyātā lokāḥ puṇyairupārjitāḥ

yajñairdānairjapairhomaistīrthairvratasamuccayaiḥ//
vedādiproktairanyaiśca sādhyām̐llokānimānviduḥ

tataścāṃḍasya śiraso dhārā nīramayī śivā//
sarvalokānsamāplāvya gaṃgā merāvupāgatā

tato mahītalaṃ sarvaṃ pātālaṃ praviveśa sā//
aṃḍamūrdhni sthitā devī satataṃ dvāravāsinī

devīnāṃ koṭikoṭībhiḥ saṃvṛtā piṃgalena ca//
tatra sthitā sadā rakṣāṃ kurute'ṇḍasya sā śubhā

nihaṃti duṣṭasaṃghātānmahābalaparākramā//
vāyuskaṃdhāni saptāpiśrṛṇuyadvatsthitānyapi

pṛthivīṃ samabhikramya saṃsthito meghamaṃḍale//
pravahonāma yo meghānpravahatyatiśaktimān

dhūmajāśvoṣmajā meghāḥ sāmudraiyana pūritāḥ//
toyairbhavaṃti nīlāṃgā varṣiṣṭhāścaiva bhārata

dvitīyaścāvaho nāma nibaddhaḥ sūryamaṃḍale//
tena baddhaṃ dhruveṇedaṃ bhrāmyate sūryamaṃḍalam

tṛtīyaścodvaho nāma caṃdraskaṃdhe pratiṣṭhitaḥ//
baddhaṃ dhruveṇa yenedaṃ bhrāmyate caṃdramaṃḍalam

caturthaḥ saṃvaho nāma sthito nakṣatramaṇḍale//
vātaraśmibhirābaddhaṃ dhruveṇa saha bhrāmyate

graheṣu paṃcamaḥ so'pi vivaho nāma mārutaḥ//
grahacakramidaṃ yena bhrāmyate dhruvasaṃdhitam

ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma sthitaḥ saptarṣimaṃḍale//
bhramaṃti dhruvasaṃbaddhā yena saptarṣayo divi

saptamaśca dhruve baddho vāyurnāmnā parāvahaḥ//
yena saṃsthāpitaṃ dhrauvyaṃ cakraṃ cānyāni bhārata

yaṃ samāsādya vegena diśāmaṃtaṃ prapedire//
dakṣasya daśa putrāṇāṃ sahasrāṇi prajāpateḥ

evamete diteḥ putrāḥ saptasapta vyavasthitāḥ//
anāramaṃtaḥ saṃvāṃti sarvagāḥ sarvadhāriṇaḥ

dhruvādūrdhvamasūryaṃ cāpyanakṣatramatārakam//
svatejasā svaśaktyā cādhiṣṭhitāste hi nityadā

ityūrdhvaṃ te samākhyāṃtaṃ pātālānyatha me śrṛṇu

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhāsryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe kumārikākyāne lokavyavasthitivarmanaṃnāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ