સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.38

॥નારદ ઉવાચ॥
ભૂમેર્યોજનલક્ષે ચ કૌરવ્ય રવિમંડલમ્॥
યોજનાનાં સહસ્રાણિ ભાસ્કરસ્ય રથો નવ

ઈષાદંડસ્તતૈવાસ્ય દ્વિગુણઃ પરિકીર્તિતઃ॥
સાર્ધકોટિસ્તથા સપ્ત નિયુતાનિ વિવસ્વતઃ

યોજનાનાં તુ તસ્યાક્ષસ્તત્ર ચક્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્॥
ત્રિનાભિ તચ્ચ પંચારં ષણ્નેમિ પરિકીર્તિતમ્

ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ દ્વિતીયોઽક્ષોઽપિ વિસ્તૃતઃ॥
પંચ ચાન્યાનિ સાર્દ્ધાનિ સ્યન્દનસ્ય તુ પાંડવ

અક્ષપ્રમાણમુભયોઃ પ્રમાણં તદ્યુગાર્દ્ધયોઃ॥
હ્રસ્વોઽક્ષસ્તદ્યુગાર્દ્ધં ચ ધ્રુવાધારં રથસ્ય વૈ

દ્વિતીયોઽક્ષસ્તથા સવ્યે ચક્રં તન્માનસે સ્થિતમ્॥
હયાશ્ચ સપ્ત ચ્છાંદાંસિ તેષાં નામાનિ મે શ્રૃણુ

ગાયત્રી ચ બૃહત્યુષ્ણિગ્જગતી ત્રિષ્ટુવેવ ચ॥
અનુષ્ટુપ્પંક્તિરિત્યુક્તાશ્છંદાંસિ હરયો રવેઃ

નૈવાસ્તમનમર્કસ્ય નોદયઃ સર્વદા સતઃ॥
ઉદયાસ્તમનાક્યં હિ દર્શનાદર્શનં રવેઃ

શક્રદીનાં પુરે તિષ્ઠન્સ્પૃશત્યેષ પુરત્રયમ્॥
વિકીર્ણોઽતો વિકર્ણસ્થસ્ત્રિકોણાર્ધપુરે તથા

અયનસ્યોત્તરસ્યાદૌ મકરં યાતિ ભાસ્કરઃ॥
તતઃ કુમ્ભં ચ મીનં ચ રાશે રાશ્યંતરં તથા

ત્રિષ્વેતેષ્વથ ભુક્તેષુ તતો વૈષુવતીં ગતિમ્॥
પ્રયાતિ સવિતા કુર્વન્નહોરાત્રં ચ તત્સમમ્

તતો રાત્રિઃ ક્ષયં યાતિ વર્ધતે તુ દિનં દિનમ્॥
તતશ્ચ મિથુનસ્યાંતે પરાં કાષ્ઠામુપાગતઃ

રાશિં કર્કટકં પ્રાપ્ય કુરુતે દક્ષિણાયાંનમ્॥
કુલાલચક્રપર્યંતો યથા શીઘ્રં નિવર્તતે

દક્ષિણાયક્રમે સૂર્યસ્તથા શીઘ્રં નિવર્તતે॥
અતિવેગિતયા કાલં વાયુમાર્ગબલાચ્ચરન્

તસ્માત્પ્રકૃષ્ટાં ભૂમિં સ કાલેનાલ્પેન ગચ્છતિ॥
કુલાલચક્રમધ્યસ્થો યતા મંદં પ્રસર્પતિ

તથોદગયને સૂર્યઃ સર્પતે મંદવિક્રમઃ॥
તસ્માદ્દીર્ઘેણ કાલેન ભૂમિમલ્પં નિગચ્છતિ

સંધ્યાકાલે ચ મંદેહાઃ સૂર્યમિચ્છંતિ ખાદિતુમ્॥
પ્રજાપતિકૃતઃ શાપસ્તેષાં ફાલ્ગુન રક્ષસામ્

અક્ષયત્વં શરીરાણાં મરણં ચ દિનેદિને॥
તતઃ સૂર્યસ્ય તૈર્યુદ્ધં ભવત્યત્યંતદારુણમ્

તતો ગાયત્રિપૂતં યદ્દ્વિજાસ્તોયં ક્ષિપંતિ ચ॥
તેન દહ્યંતિ તે પાપાઃ સંધ્યોપાસનતઃ સદા

યે સંધ્યાં નાપ્યુપાસંતે કૃતઘ્ના યાંતિ રૌરવમ્॥
પ્રતિમાસં પૃથક્સૂર્ય ઋષિગન્ધર્વરાક્ષસૈઃ

અપ્સરોગ્રામણીસર્પૈરથો યાતિ ચ સપ્તભિઃ॥
ધાતાર્યમા મિત્રવરુણૌ વિવસ્વાનિન્દ્ર એવ ચ

પૂષા ચ સવિતા સોઽથ ભગસ્ત્વષ્ટા ચ કીર્તિતઃ॥
વિષ્ણુશ્ચૈત્રાદિમાસેષુ આદિત્યા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

તતો દિવાકરસ્થાનાન્મંડલં શશિનઃ સ્થિતમ્॥
લક્ષમાત્રેણ તસ્યાપિ ત્રિચક્રો રથ ઉચ્યતે

કુંદાભા દશ ચૈવાશ્વા વામદક્ષિણતો યુતાઃ॥
પૂર્ણે શતસહસ્રે ચ યોજનાનાં નિશાકરાત્

નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નમુપરિષ્ટાત્પ્રકાશતે॥
ચતુર્દશ ચાર્બુદાન્યપ્યશીતિઃ સરિતાંપતિઃ

વિંશતિશ્ચ તથા કોટ્યો નક્ષત્રાણાં પ્રકીર્તિતાઃ॥
દ્વે લક્ષે ચોત્તરે તસ્માદ્બુધો નક્ષત્રમણ્ડલાત્

વાય્વગ્નિદ્રવ્યસંભૂતો રથશ્ચંદ્રસુતસ્ય ચ॥
પિશંગૈસ્તુર--- સોષ્ટાભિર્વાયવેગિભિઃ

દ્વિલક્ષશ્ચોત્તરે તસ્માદ્બુધાચ્ચાપ્યુશના સ્મૃતઃ॥
શુક્રસ્યાપિ રથોષ્ટાભિર્યુક્તોઽભૂત્સંભવૈર્હયૈઃ

લક્ષદ્વયેન ભૌમસ્ય સ્મૃતો દેવપુરોહિતઃ॥
અષ્ટાભિઃ પાંડુરૈરશ્વૈર્યુક્તોઽસ્ય કાંચનોરથઃ

સૌરિર્બૃહસ્પતેશ્ચોર્ધ્વં દ્વિલક્ષે સમુપસ્થિતઃ॥
આકાશસંભવૈરશ્વૈરષ્ટાભિઃ શબલૈ રથઃ

સ્વર્ભાનોસ્તુરગાશ્ચાષ્ટૌ ભૃંગાભા ધૂસરારથમ્॥
વહંતિ ચ સકૃદ્યુક્તા આદિત્યાધઃસ્થિતાસ્તથા

સૌરેર્લક્ષં સ્મૃતં ચોર્ધ્વં તતઃ સપ્તર્ષિમણ્ડલમ્॥
ઋષિભ્યશ્ચાપિ લક્ષેણ ધ્રુવશ્ચોર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ

મેઢીભૂતઃ સમસ્તસ્ય જ્યોતિશ્ચક્રસ્ય વૈ ધ્રુવઃ॥
ધ્રુવોઽપિ શિંશુમારસ્ય પુચ્છાધારે વ્યવસ્થિતઃ

યમાહુર્વાસુદેવસ્ય રૂપમાત્માનમવ્યયમ્॥
વાયુપાશૈર્ધ્રુવે બદ્ધં સર્વમેતચ્ચ ફાલ્ગુન

નવયોજનસાહસ્રં મણ્ડલં સવિતુઃ સ્મૃતમ્॥
દ્વિગુણં સૂર્યવિસ્તારાન્મણ્ડલં શશિનઃ સ્મૃતમ્

તુલ્યસ્તયોસ્તુ સ્વર્ભાનુર્ભૂત્વાધસ્તાત્પ્રસર્પતિ॥
ઉદ્ધૃત્ય પૃથિવીચ્છાયાં નિર્મલાં મણ્ડલાકૃતિઃ

ચન્દ્રસ્ય ષોડશો ભાગો ભાર્ગવશ્ચ વિધીયતે॥
ભાર્ગવાત્પાદહીનસ્તુ વિજ્ઞેયોઽથ બૃહસ્પતિઃ

બૃહસ્પતેઃ પાદહીનૌ વક્રસૌરી બુધસ્તથા॥
શતાનિ પંચ ચત્વારિત્રીણિ દ્વે ચૈકયોજનમ્

યોજનાર્ધપ્રમાણાનિ ભાનિ હ્રસ્વં ન વિદ્યતે॥
ભૂમિલોકશ્ચ ભૂર્લોકઃ પાદગમ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ

ભૂમિસૂર્યાંતરં તચ્ચ ભુવર્લોકઃ પ્રકીર્તિતઃ॥
ધ્રુવસૂર્યાંતરં તચ્ચ નિયુતાનિ ચતુર્દશ

સ્વર્લોકઃ સોઽપિ ગદિતો લોકસંસ્થાનચિંતકૈઃ॥
ધ્રુવાદૂર્ધ્વં તથા કોટચિર્મહર્લોકઃ પ્રકીર્તિતઃ

દ્વે કોટ્યૌ ચ જનો યત્ર નિવસંતિ ચતુઃસનાઃ॥
ચતુર્ભિશ્ચાપિ કોટીભિસ્તપોલોકસ્તતઃ સ્મૉતઃ

વૈરાજા યત્ર તે દેવાઃ સ્થિતા દાહવિવર્જિતાઃ॥
ષડ્ગુણેન તપોલોકાત્સત્યલોકો વિરાજતે

અપુનર્મરકા યત્ર બ્રહ્મલોકો હિ સ સ્મૃતઃ॥
અષ્ટાદસ તથા કોટ્યો લક્ષાણ્યશીતિપંચ ચ

શુભં નિરુપમં સ્થાનં તદૂર્ધ્વં સંપ્રકાશતે॥
ભૂર્ભૂવઃસ્વરિતિ પ્રોક્તં ત્રૈલોક્યં કૃતકં ત્વિદમ્

જનસ્તપસ્તથા સત્યમિતિ ચાકૃતકં ત્રયમ્॥
કૃતકાકૃતયોર્મધ્યે મર્હર્લોક ઇતિ સ્મૃતઃ

શૂન્યો ભવતિ કલ્પાંતે યોત્યંતં ન વિનશ્યતિ॥
એતે સપ્ત સમાખ્યાતા લોકાઃ પુણ્યૈરુપાર્જિતાઃ

યજ્ઞૈર્દાનૈર્જપૈર્હોમૈસ્તીર્થૈર્વ્રતસમુચ્ચયૈઃ॥
વેદાદિપ્રોક્તૈરન્યૈશ્ચ સાધ્યાઁલ્લોકાનિમાન્વિદુઃ

તતશ્ચાંડસ્ય શિરસો ધારા નીરમયી શિવા॥
સર્વલોકાન્સમાપ્લાવ્ય ગંગા મેરાવુપાગતા

તતો મહીતલં સર્વં પાતાલં પ્રવિવેશ સા॥
અંડમૂર્ધ્નિ સ્થિતા દેવી સતતં દ્વારવાસિની

દેવીનાં કોટિકોટીભિઃ સંવૃતા પિંગલેન ચ॥
તત્ર સ્થિતા સદા રક્ષાં કુરુતેઽણ્ડસ્ય સા શુભા

નિહંતિ દુષ્ટસંઘાતાન્મહાબલપરાક્રમા॥
વાયુસ્કંધાનિ સપ્તાપિશ્રૃણુયદ્વત્સ્થિતાન્યપિ

પૃથિવીં સમભિક્રમ્ય સંસ્થિતો મેઘમંડલે॥
પ્રવહોનામ યો મેઘાન્પ્રવહત્યતિશક્તિમાન્

ધૂમજાશ્વોષ્મજા મેઘાઃ સામુદ્રૈયન પૂરિતાઃ॥
તોયૈર્ભવંતિ નીલાંગા વર્ષિષ્ઠાશ્ચૈવ ભારત

દ્વિતીયશ્ચાવહો નામ નિબદ્ધઃ સૂર્યમંડલે॥
તેન બદ્ધં ધ્રુવેણેદં ભ્રામ્યતે સૂર્યમંડલમ્

તૃતીયશ્ચોદ્વહો નામ ચંદ્રસ્કંધે પ્રતિષ્ઠિતઃ॥
બદ્ધં ધ્રુવેણ યેનેદં ભ્રામ્યતે ચંદ્રમંડલમ્

ચતુર્થઃ સંવહો નામ સ્થિતો નક્ષત્રમણ્ડલે॥
વાતરશ્મિભિરાબદ્ધં ધ્રુવેણ સહ ભ્રામ્યતે

ગ્રહેષુ પંચમઃ સોઽપિ વિવહો નામ મારુતઃ॥
ગ્રહચક્રમિદં યેન ભ્રામ્યતે ધ્રુવસંધિતમ્

ષષ્ઠઃ પરિવહો નામ સ્થિતઃ સપ્તર્ષિમંડલે॥
ભ્રમંતિ ધ્રુવસંબદ્ધા યેન સપ્તર્ષયો દિવિ

સપ્તમશ્ચ ધ્રુવે બદ્ધો વાયુર્નામ્ના પરાવહઃ॥
યેન સંસ્થાપિતં ધ્રૌવ્યં ચક્રં ચાન્યાનિ ભારત

યં સમાસાદ્ય વેગેન દિશામંતં પ્રપેદિરે॥
દક્ષસ્ય દશ પુત્રાણાં સહસ્રાણિ પ્રજાપતેઃ

એવમેતે દિતેઃ પુત્રાઃ સપ્તસપ્ત વ્યવસ્થિતાઃ॥
અનારમંતઃ સંવાંતિ સર્વગાઃ સર્વધારિણઃ

ધ્રુવાદૂર્ધ્વમસૂર્યં ચાપ્યનક્ષત્રમતારકમ્॥
સ્વતેજસા સ્વશક્ત્યા ચાધિષ્ઠિતાસ્તે હિ નિત્યદા

ઇત્યૂર્ધ્વં તે સમાખ્યાંતં પાતાલાન્યથ મે શ્રૃણુ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહાસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે કુમારિકાક્યાને લોકવ્યવસ્થિતિવર્મનંનામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ