Skanda Purana · Chapter 1.37
//śrīnārada uvāca//
barbarītīrthamāhātmyamatho vakṣyāmi te'rjuna//
yathā barbarikā jātā śataśrṛṃgā nṛpātmajā
kumāriketi vikhyātā tasyā nāmnā prakathyate//
idaṃ kaumārikākhaṃḍaṃ caturvargaphalapradam
yayā kṛtā pṛthivyāṃ ca nānāgrāmādikalpanā//
idaṃ bharatakhaṃḍaṃ ca yayā samyakprakalpitam
//dhanaṃjaya uvāca//
mahadetanmamāścaryaṃ śrotavyaṃ paramaṃ mune//
kumārīcaritaṃ sarvaṃ brūhi mahyaṃ savistaram
kathaṃ viśvamidaṃ jātaṃ karmajātiprakalpitam//
kathaṃ vā bhārataṃ khaṃḍaṃ śuśrūṣeya sadā mama
//nārada uvāca//
avyakto'sminnirāloke pradhānapuruṣāvubhau//
ajau samāgatāvekau kevalaṃ śrṛṇumo vayam
tataḥ svabhāvakālābhyāṃ svarūpābhyāṃ samīritam//
īkṣaṇenaiva prakṛtermahattattvamajāyata
mahattattvādvikurvāṇādahaṃtattvaṃ vyajāyata//
tridhā tanmunibhiḥ proktaṃ sattvarāsatāmasam
tāmasātpaṃca jātāni tanmātrāṇi vudurbudhāḥ//
tanmātrebhyaśca bhūtāni veśeṣāḥ paṃca tadbhavāḥ
sāttvikāccāpyahaṃkārādvidvi karmedriyāṇi ca//
ekādaśaṃ manaścaiva rājasaṃ ca dvayorviduḥ
caturviśatitattvāni jātānīti purā viduḥ//
sadāśivena vai puṃsā tāni dṛṣṭāni bhārata
budbudākāratāṃ jagmuraṃḍaṃ jātaṃ tataḥ śubham//
śakatoṭipramāṇaṃ ca brahmāṃḍamidamucyate
ātmāsya kathito brahmā vyabhajatsa tridhā tvidam//
ūrdhvaṃ tatra sthitā devā madhye caiva ca mānavāḥ
nāgā daityāśca pātāle tridhaitatparikalpitam//
aikaikaṃ saptadhābhūya tatastena prakalpitam
pātālāni ca dvīpāni svarlokāḥ saptasapta ca//
sapta dvīpāni vakṣyāmi śrṛṇu teṣāṃ prakalpanām
lakṣayojanavistāraṃ jaṃbūdvīpaṃ prakīrtyate//
sūryabiṃbasamākāraṃ tāvatkṣārārṇavāvṛtam
śākadvīpaṃ dviguṇato jaṃbūdvīpāttataḥ param//
tāvatā kṣīratoyena samudreṇa parīvṛtam
surātoyena daityānāṃ mohakāryarṇavena hi//
puṣkaraṃ tu tato dvīpaṃ dviguṇaṃ tāvatā vṛtam
kuśadvīpaṃ dviguṇatastatastatparataḥ smṛtam//
dadhitoyena paritastāvadarṇavasaṃvṛtam
tataḥ paraṃ krauñcasaṃjñaṃ dviguṇaṃ hi ghṛtābdhinā//
tataḥ śālmalidvīpaṃ ca dviguṇaṃ tāvataiva ca
ikṣusārasvarūpeṇa samudreṇa parivṛtam//
gomedaṃ tasya parito dviguṇaṃ tāvatā vṛtam
svādutoyena ramyeṇa samudreṇa samaṃtataḥ//
evaṃ koṭidvayaṃ pārtha lakṣapaṃcāśatatrayam
paṃcāśacca sahasrāṇi saptadvīpāḥ sasāgarāḥ//
daśottarāṇi paṃcaiva aṃgulānāṃ śatāni ca
apāṃ vṛddhikṣayo dṛṣṭaḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ//
tato hemamayī bhūmirdaśakoṭyaḥ kurūdvaha
devānāṃ krīḍanasthānaṃ lokālokastataḥ param//
parvato valayākāro yojanāyutavistṛtaḥ
asya bāhye tamo ghoraṃ duṣprekṣyaṃ jīvavarjitam//
paṃcatriṃśatsmṛtāḥ koṭyo lakṣāṇyekonaviṃśatiḥ
catvāriṃśatsahasrāṇi yojanānāṃ ca phālguna//
saptasāgaramānastu garbhodastadanaṃtaram
koṭiyojanavistāraḥ kaṭāhaṛ saṃvyavasthitaḥ//
brahmaṇoṃ'ḍaṃ kaṭāhena saṃyuktaṃ merumadhyataḥ
paṃcāśatkoṭayo jñeyā daśadikṣu samaṃtataḥ//
jaṃbudvīpasya madhye tu merunāmāsti parvataḥ
sa lakṣayojano jñeyo hyadhaścordhvaṃ pramāṇataḥ//
ṣoḍaśaiva sahasrāṇi yojanānāmadhaḥ sthitaḥ
ucchrayaścaturāśītirdvātriṃśanmūrdhni vistṛtaḥ//
tribhiḥ śṛṃgaiḥ samāyuktaḥ śarāvākṛtimastakaḥ
madhyaśṛṃge brahmavāsa aiśānyāṃ tryaṃbakasya ca//
nairṛtye vāsudevasya hemaśṛṃgaṃ ca brahmaṇaḥ
ratnajaṃ śaṃkarasyāpi rājataṃ keśavasya ca//
merudikṣu catasṛṣu viṣkaṃbhā girayaḥ smṛtāḥ
pūrveṇa maṃdaro nāmadakṣiṇe gaṃdhamādanaḥ//
vipulaḥ paścimo jñeyaḥ supārśvastu tathottare
kadaṃbo maṃdare jñeyojaṃburvai gaṃdhamādane//
aśvattho vipule caiva supārśveca vaṭomataḥ
ekādaśaśatāyāmāścatvāro giriketavaḥ//
eteṣāṃ saṃti catvāri vanāni jayamūrdhasu
pūrvaṃ caitrarathaṃ nāmadakṣiṇe gaṃdhamādanam//
vaibhrājaṃpaścime jñeyamudakcitrarathaṃ vanam
sarāṃsi cāpi catvāri caturdikṣu nibodha me//
prācye'ruṇodasaṃjñaṃ tu mānasaṃ dakṣiṇe saraḥ
pratyakchīto dakaṃnāma uttare ca mahāhradaḥ//
viṣkaṃbhagirayo hyeta ucchritāḥ paṃcaviṃśatiḥ
yojanānāṃ sahasrāṇi sahasraṃ piṃḍataḥ smṛtam//
anye ca saṃti bahuśastatra vai kesarācalāḥ
merordakṣiṇataścaiva trayo maryādaparvatāḥ//
niṣadho hemakūṭaśca himavāniti te trayaḥ
lakṣayojanadīrghāśca vistīrṇā dvisahasrakam//
trayaścottarato merornīlaḥ śveto'tha śrṛṃgavān
mālyavānpūrvato merorgaṃdhākhyaḥ paścime tathā//
ityete girayaḥ proktā jaṃbudvīpe samaṃtataḥ
gaṃdhamādanasaṃsthāyā mahāgajapramāṇataḥ//
phalāni jaṃbavāstannāmnā jaṃbūdvīpamiti smṛtam
āsītsvāyaṃbhuvonāma manurādyaḥ prajāpatiḥ//
āsītstrī śatarūpā tāmuduvoḍha prajāpatiḥ//
priyavratottānapādau tasyā''stāṃ tanayāvubhau
dhruvaścottānapādasya putraḥ paramadhārmikaḥ//
bhaktyā sa viṣṇumārādhya sthānaṃ caivākṣayaṃ gataḥ
priyavratasya rājarṣerutpannā daśa sūnavaḥ//
trayaḥ pravrajitāstatra paraṃbrahma samāśritāḥ
sapta saptasu dvīpeṣu tena putrāḥ pratiṣṭhitāḥ//
jaṃbūdvīpādhipo jyeṣṭha āgnīdhra iti viśrutaḥ
tasyāsannava sutāḥ pārtha navavarṣeśvarāḥ smṛtāḥ//
teṣāṃ nāmnā ca te varṣāstiṣṭhaṃtyadyāpi cāṃkitāḥ
yojanānāṃ sahasrāṇi nava pratyekaśaḥ smṛtāḥ//
meroścaturdaśaṃ khaṃḍaṃ gaṃdhamālyavatordvayoḥ
aṃtare hemabhūmiṣṭhamilāvṛtamihocyate//
mālyavatsāgarāṃtasya bhadrāśvamiti procyate
gaṃdhavatsāgarāṃtasya ketumālamiti smṛtam
śrṛṃgavajjaladheraṃtaḥ kurukhaṃḍamiti smṛtam//
śrṛṃgavacchvetamadhye ca khaṇḍaṃ proktaṃ hiraṇmayam
sunīlaśvetayormadhye khaṃḍamāhuśca ramyakam//
niṣadho hemakūṭaśca harikhaṃḍaṃ tadaṃtarā
himavaddhimakūṭāṃtaḥ khaṇḍaṃ kiṃpuruṣaṃ smṛtam//
himādrijaladherantarnābhi khaṇḍamiti smṛtam
nābhikhaṇḍaṃ ca kuravo dve varṣe dhanupākṛtī//
himavāṃśca giriśrṛṃgī jyāsthāne parikīrtitau
nābheḥ putraśca ṛṣabha ṛṣabhādbarato'bhavat//
tasya nāmnā tvidaṃ varṣaṃ bhārataṃ ceti kīrtyate
atra dharmārthakāmānāṃ mokṣasya ca upārjanam//
anyatra bhogabhūmiśca sarvatra kurunaṃdana
śākadvīpe ca śāko'sti yojanānāṃ sahasrakaḥ//
tasya nāmnā ca tadvarṣaṃ śākadvīpamiti smṛtam
tasya ca priyavrata evādhipatirnāmnā medhātithiriti
tasya purojavamanojavavepamānadhūmrānīkacitrarephabahurūpaviśvacārasaṃjñāni putranāmāni sapta varṣāṇi
śākadvīpe ca varṣa ṛtavratasatyavratānuvratanāmāno vāyyavātkamaṃ bhagavaṃtaṃ japaṃti
aṃtaḥ praviśya bhūtāni yo vibhajyātmaketubhiḥ//
aṃtaryāmīśvaraḥ sākṣātpātu no yadvaśe jagat
//iti japaḥ//
kuśadvīpe kuśastaṃbo yojanānāṃ sahasrakaḥ//
taccihnacihnitaṃ tasmātkuśadvīpaṃ tataḥ smṛtam
taddvīpapatiśca praiyavrato hiraṇyaromā tatputravasuvasudānadṛḍhakavinābhiguptasatyavratavāmadevanāmāṃkitāni sapta varṣāṇi//
varṇāśca kuliśakovidābhiyuktakulakasaṃjñā jātavedasaṃ bhagavaṃtaṃ stuvaṃti
parasya brahṇaḥ sākṣājjātavedāsi havyavāṭ//
devānāṃ puruṣāṃgānāṃ yajñena puruṣaṃ yajaḥ
//iti stutiḥ//
krauṃcadvīpe krauṃcanāmā parvato yojanāyataḥ//
yo'sau guhena nirbhinnastaccihnaṃ krauṃcadvīpakam
tatra ca praiyavrato ghṛtapṛṣṭināmā tatputrāmamadhuruhameghapṛṣṭhasvadāmaṛtāśvalohitārṇavavanaspatiitisaptaputranāmāṃkitāni sapta varṣāṇi
varṇāśca guruṛṣabhadraviṇadevakasaṃjñāḥ
āpomayaṃ bhagavaṃtaṃ stuvaṃti
āpaḥ puruṣavīryāśca punaṃtīrbhūrbhūvaḥsvaśca//
taiḥ punaramīvaghnāḥsaṃspṛśetātmanā bhuvaḥ
//iti japaḥ//
śālmalernāma vṛkṣasya tatravāsaḥ sahasraṃ yojanānāṃ taccihnaṃ śālmalidvipamucyate
tasyādhipatiḥ praiyavrato yajñabāhustatputrasurocanasaumanasyaramaṇakadevabarhipāribhadrāpyāyanābhijñānanāmāni saptavarṣāṇi
varṇāśca śrutadharavīryavasuṃdharaiṣaṃdharasaṃjñā bhagavaṃtaṃ somaṃ yajaṃti
svayoniḥ pitṛdevebhyo vibhajañchuklakṛṣṇayoḥ//
adhaḥ prajānāṃ sarvāsāṃ rājā naḥ somostu
iti japaḥ gomedanāmā plakṣosti suramyo yasya cchāyayā//
modovṛddhiṃ gataṃ laulyādgomedaṃ dvīpamucyate
tatra praiyavrata idhmajihvaḥ patistatputrasivasuramyasubhadra śāṃtyaśaptamṛtābhayanāmāṃkitāni sapta varṣāṇi
varṇāśca haṃsapataṃgordhvāṃcanasatyāṃgasaṃjñāścatvāro bhagavaṃtaṃ sūryaṃ yajaṃte
praśrasya viṣṇurūpaṃyattatrotthasya brahmaṇo'mṛtasya ca//
mṛtyośca sūryamātmānaṃ dhīmahi
//iti japaḥ//
svarṇapatrāṇi niyutaṃ yojanānāṃ sahasrakam//
puṣkaraṃ jvaladā bhāti taccihnaṃ dvīpapuṣkaram
tasyādhipatiḥ praiyavrato vītahotranāmā tatputrau ramaṇakaghātakau
tannāmacihnataṃ khaṃḍadvayam
tayoraṃtarālemānasācalo nāma valayākāraḥ parvato yasminbhramati bhagavānbhāskara iti
tatra varṇāśca na saṃti kevalaṃ samānāste brahma dhyāyaṃti
yadyatkarmamayaṃ liṃgaṃ brahmaliṃgaṃ janorcayan//
bhedenaikāṃtamadvaitaṃ tasmai bhagavate namaḥ
//iti japaḥ//
naiṣu krodho na mātsaryaṃ puṇyapāpārjanena ca//
ayutaṃ dviguṇaṃ cāpi kramādāyuḥ prakīrtitam
japaṃtaḥ kāminīyuktā viharaṃtyamarā iva//
atha te saṃpravakṣyāmi ūrdhvalokasya saṃsthitim
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe kumārikākhyāne bhūsaṃsthitivarṇanaṃnāma spatatriṃśo'dhyāyaḥ
Original text: skandapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0