Skanda Purana · Verses 1.2-3

//sūta uvāca//
tato dvijauḥ parivṛtaṃ nāradaṃ devapūjitam//
abhigamyopajagrāha sarvānatha sa pāṇḍavaḥ

tatastaṃ nāradaḥ prāha jayārātidhanaṃjaya//
dharme bhavati te buddhirdeveṣu brāhmaṇeṣu ca

kaccidetāṃ mahāyātrāṃ vīra dvādaśavāraṣikīm//
ācarankhidyase naivamatha vā kupyase na ca

munīnāmapi cetāṃsi tīrthayātrāsu pāṃḍava//
khidyaṃti parikṛpyaṃti śreyasāṃ vighnamūlataḥ

kaccinnaitena doṣeṇa samāśliṣṭo'si pāṃḍava//
atra cāṃgirasā gītāṃ gāthāmetāṃ hi śuśruma

yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam//
nirvikārāḥ kriyāḥ sarvāḥ sa tīrthaphalamaśnute

tadidaṃ hṛdi dhāryaṃ te kiṃ vā tvaṃ tāta manyase//
bhrātā yudhiṣṭhiro yasya sakhā yasya sa keśavaḥ

punaretatsamucitaṃ yadvipraiḥ śikṣaṇaṃ nṛṇām//
vayaṃ hi dharmaguravaḥ sthāpitāstena viṣṇunā

viṣṇunā cātra śrṛṇumo gītāṃ gāthāṃ dvijānprati

yasyāmalāmṛtayaśaḥśravaṇāvagāhaḥ sadyaḥ punāti jagadā śvapacādvikuṃṭhaḥ//
sohaṃ bhavadbhirupalabdha sutīrthakīrtiśchadyāṃ svabāhumapi yaḥ pratikūlavartī

priyaṃ ca pārtha te brūmo yeṣāṃ kuśalakāmukaḥ//
sarve kuśalinaste ca yādavāḥ pāṃḍavāstathā

adhunā bhīmasenena kurūṇāmupatāpakaḥ//
śāsanāddhṛtarāṣṭrasya vīravarmā nṛpo hataḥ

sa hi rājñāmajeyo'bhūdyathāpūrvaṃ balirbalī//
kaṃṭakaṃ kaṃṭakeneva dhṛtarāṣṭro jigāya tam

ityādināradaproktāṃ vācamākarṇya phālgunaḥ//
atīva muditaḥ prāha teṣāmakuśalaṃ kutaḥ

ye brāhmaṇamate nityaṃ ye ca brāhmaṇapūjakāḥ//
ahaṃ ca śaktyā niyatastīrthāni vicarannanu

āgatastīrthametaddhi pramodo'tīva me hṛdi//
tīrthānāṃ darśanaṃ dhanyamavagāhastato'dhikaḥ

māhātmyaśravaṇaṃ tasmādaurvopi munirabravīt//
tadahaṃ śrotumicchāmi tīrthasyāsya guṇānmune

etenaiva śrāvyametadyattvayāṃgīkṛtaṃ mune//
tvaṃ hi trilokīṃ vicaranvetsi sarvāṃ hi sāratām

tadetatsarvatīrthebhyo'dhikaṃ manye tvadā hṛtam

//nārada uvāca//
ucitaṃ tava pārthaitadyatpṛcchasi guṇinguṇān//
guṇināmeva yujyante śrotuṃ dharmodbhavā guṇāḥ//
sādhūnāṃ dharmaśravaṇaiḥ kīrtanairyāti cānvaham

pāpānāmasadālāpairāyuryāti yathānvaham//
tadahaṃ kīrtayiṣyāmi tīrthasyāsya guṇānbahūn

yathā śrutvā vijānāsi yuktamaṃgīkṛtaṃ mayā//
purāhaṃ vicaranpārtha trilokīṃ kapilānugaḥ

gatavānbrahmaṇo lokaṃ tatrāpaśyaṃ pitāmaham//
sa hi rājarṣidevar‌ṣimūrtāmūrtaiḥ susaṃvṛtaḥ

vibhāti vimalo brahmā nakṣatrairuḍurāḍiva//
tamahaṃ praṇipatyātha cakṣuṣā kṛtasvāgataḥ

uviṣṭaḥ pramuditaḥ kapilena sahaiva ca//
etasminnaṃtare tatra vārtikāḥ samupāgatāḥ

prahīyaṃte hi te nityaṃ jagaddraṣṭuṃ hi brahmaṇā//
kṛtapraṇāmānatha tānsamāsīnānpitāmahaḥ

cakṣuṣāmṛtakalpena plāvayanniva cābravīt//
kutra kutra vicīrṇaṃ vo dṛṣṭaṃ śrutamathāpi vā

kiṃcidevādbhutaṃ brūta śravaṇādyena puṇyatā//
evamukte bhagavatā teṣāṃ yaḥ pravaro mataḥ

suśravānāma brahmāṇaṃ praṇipatyedamūcivān//
prabhoragre ca vijñaptiryathā dīpo ravestathā

tathāpi khalu vācyaṃ me parārthaṃ preritena te//
muniḥ kātyāyanonāma śrutvā dharmānpunarbahūn

sārajijñāsayā tasthāvekāṃguṣṭhaḥ śataṃ samāḥ//
tataḥ provāca taṃ divyā vāṇī kātyāyana śrṛṇu

puṇye sarasvatītīre pṛccha sārasvataṃ munim//
sa te sāraṃ dharmasādhyaṃ dharmajño'bhivadiṣyati

iti śrutvā munivaro muniśreṣṭhamupetya tam//
praṇamya śirasā bhūmau papracchedaṃ hṛdi sthitam

satyaṃ kecitpraśaṃsaṃtitapaḥ śaucaṃ tathā pare//
sāṃkhyaṃ kecitpraśaṃsaṃti yogamanye pracakṣate

kṣamāṃ kecitpraśaṃsaṃti tathaiva bhṛśamārjjavam//
kecinmaunaṃ praśaṃsaṃti kecidāhuḥ paraṃ śrutam

samyagjñānaṃ praśaṃsaṃti kecidvairāgyamuttamam//
agniṣṭomādikarmāṇi tathā kecitparaṃ viduḥ

ātmajñānaṃ paraṃ kecitsamaloṣṭāśmakāṃcanam//
itthaṃ vyavasthite loke kṛtyākṛtyavidhau janāḥ

vyāmohameva gacchaṃti kiṃ śreya iti vādinaḥ//
yadeteṣu paraṃ kṛtyam nuṣṭheyaṃ mahātmabhiḥ

vaktumarhasi dharmajña mama sarvārthasādhakam

//sārasvata uvāca//
yanmāṃ sarasvatī prāha sāraṃ vakṣyāmi tacchṛṇu//
chāyākāraṃ jagatsarvamutpattikṣayadharmi ca//
vārāṃganānetrabhaṃgasvadvadbhaṃgurameva tat

dhanāyuryauvanaṃ bhogāñjalacaṃdravadasthirān//
buddhyā samyakparāmṛśya sthāṇudānaṃ samāśrayet

dānavānpuruṣaḥ pāpaṃ nālaṃ kartumiti śrutiḥ//
sthāṇubhakto janmamṛtyū nāpnotīti śruti stathā

sāvarṇinā ca gāthe dve kīrtite śrṛṇu ye purā//
vṛṣo hi bhagavāndharmo vṛṣabho yasya vāhanam

pūjyate sa mahādevaḥ sa dharmaḥ para ucyate//
duḥkhāvarte tamoghore dharmādharmajale tathā

krodhapaṃke madagrāhe lobhabudbadasaṃkaṭe//
mānagaṃbhīrapātāle sattvayānavibhūṣite

majjaṃtaṃ tārayatyeko haraḥ saṃsārasāgarāt//
dānaṃ vṛttaṃ vrataṃ vācaḥ kīrtidharmau tathāyuṣaḥ

paropakaraṇaṃ kāyādasārātsāramuddharet//
dharme rāgaḥ śrutau ciṃtā dāne vyasanamuttamam

iṃdriyārtheṣu vairāgyaṃ saṃprāptaṃ janmanaḥ phalam//
deśe'sminbhārate janma prāpya mānuṣyamadhruvam

na kuryādātmanaḥ śreyastenātmā vaṃcataściram//
devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ mānuṣyamatidurlabham

tatsaṃprāpya tathā kuryānna gacchennarakaṃ yathā//
sarvasya mūlaṃ mānuṣyaṃ tathā sarvārthasādhakam

yadi lābhe na yatnaste mūlaṃ rakṣa prayatnataḥ//
mahatā puṇyamūlyena krīyate kāyanaustvayā

gaṃtuṃ duḥkhodadheḥ pāraṃ tara yāvanna bhidyate//
avikāriśarīratvaṃ duṣprāpyaṃ vai tataḥ

nāpakrāmati saṃsārādātmahā sa narādhamaḥ//
tapastapyanti yatayo juhvate cātra yajvinaḥ//
dānāni cātra dīyaṃte paralokārthamādarāt

//kātyāyana uvāca//
dānasya tapaso vāpi bhagavankiṃ ca duṣkaram//
kiṃ vā mahatphalaṃ pretya sārasvata bravīhi tat

//sārasvata uvāca//
na dānādduṣkarataraṃ pṛthivyāmasti kiṃcana//
mune pratyakṣamevaitaddṛśyate lokasākṣikam

parityajya priyānprāṇāndhanārthe hi mahābhayam//
praviśaṃti mahālobhātsamudramaṭavīṃ girim

sevāmanye prapadyaṃte śvavṛttiriti yā smṛtā//
hiṃsāprāyāṃ bahukleśāṃ kṛṣiṃ caiva tathā pare

tasya duḥkhārjitasyeha prāṇebhyopi garīyasaḥ//
āyāsaśatalabdhasya parityāgaḥ suduṣkaraḥ

yaddadāti yadaśnāti tadeva dhanino dhanam//
anye mṛtasya krīḍaṃti dārairapi dhanairapi

ahanyahani yācaṃtamahaṃ manye guruṃ yathā//
mārjanaṃ darpaṇasyeva yaḥ karoti dinedine

dīyamānaṃ hi nāpaiti bhūya evābhivardhate//
kūpa utsicyamāno hi bhavecchuddho bahūdakaḥ

ekajanmasukhasyārthe sahasrāṇi vilāpayet//
prājño janmasahasreṣu saṃcinotyekajanmani

mūrkho hi na dadātyarthāniha dāridryaśaṃkayā//
prājñastu visṛjatyarthānamutra tasya śaṃkayā

kiṃ dhanena kariṣyaṃti dehino bhaṃgurāśrayāḥ//
yadarthaṃ dhanamicchaṃti taccharīramaśāśvatam

akṣaradvayamabhyastaṃ nāstināstīti yatpurā//
tadidaṃ dehidehiti viparītamupasthitam

bodhayaṃti ca yāvaṃto dehīti kṛpaṇaṃ janāḥ//
avastheyamadānasya mā bhūdevaṃ bhavānapi

dāturevopakārāya vadatyarthīti dehi me//
yasmāddātā prayātyūrdhvamadhastiṣṭhetpratigrahī

daridrā vyādhitā mūrkhāḥ parapreṣyakarāḥ sadā//
adattadānājjāyaṃte duḥkhasyaiva hi bhājanāḥ

dhanavaṃtamadātāraṃ daridraṃ vā'tapasvinam//
ubhāvaṃbhasi moktavyau kaṃṭhe baddhā mahāśilām

śateṣu jāyate śūraḥ sahasreṣu ca paṃḍitaḥ//
vaktā śatasahasreṣu dātā jāyeta vā na vā

gobhirvipraiśca vedaiśca satībhiḥ satyavādibhiḥ//
alubdhairdānaśīlaiśca saptabhirdhāryate mahī

śibirauśīnaroṅgāni sutaṃ ca priyamaurasam//
brāhmaṇārthamupākṛtya nākapṛṣṭhamito gataḥ

pratarddanaḥ kāśipati pradāya nayane svake//
brāhmaṇāyātulāṃ kīrtimiha cāmutra cāśnute

nimī rāṣṭraṃ ca vaideho jāmadagnyo vasuṃdharām//
brāhmaṇebhyo dadau cāpi gayaścorvīṃ sapattanām

avarṣati ca parjanye sarvabhūtanivāsakṛt//
vasiṣṭho jīvayāmāsa prajāpatiriva prajāḥ

brahmadattaśca pāṃcālyo rājā buddhimatāṃ varaḥ//
nidhiṃ śaṃkhaṃ dvijāgryebhyo dattvā svargamavāptavān

sahasrajicca rājarṣiḥ prāṇāniṣṭānmahāyaśāḥ//
brāhmaṇārthe parityajya gato lokānanuttamān

ete cānye ca bahavaḥ sthāṇordānena bhaktitaḥ//
rudralokaṃ gatā nityaṃ śāntātmāno jitendriyāḥ

eṣāṃ pratiṣṭhitā kīrtiryāvatsthāsyati medinī//
iti saṃciṃtya sārārthī sthāṇudānaparo bhava

so'pi moha parityajya tathā kātyāyano'bhavat

//nārada uvāca//
evaṃ suśravasā proktāṃ kathāmākarṇya padmabhūḥ//
harṣāśrusaṃyuto'tīva praśaśaṃsa muhurmuhuḥ

sādhu te vyāhṛtaṃ vatsa evametanna cānyathā//
satyaṃ sārasvataḥ prāha satyā caivaṃ tathā śrutiḥ

dānaṃ yajñānāṃ varūthaṃ dakṣiṇā loke dātāram̐sarvabhūtānyupajīvaṃti dānenārātīram̐pānudaṃta dānena dviṣaṃto mitrā bhavaṃti dāne sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmāddānaṃ paramaṃ vadaṃtīti

saṃsārasāgare ghore dharmādharmormisaṃkule//
dānaṃ tatra niṣeveta tacca nauriva nirmitam

iti saṃciṃtya ca mayā puṣkare sthāpitā dvijāḥ//
gaṅgāyamunayormadhye madhyadeśe dvijāḥ sṛte

sthāpitāḥ śrīharibhyāṃ tu śrīgauryā vedavittamāḥ//
rudreṇa nāgarāścaiva pārvatyā śaktipūrbhavāḥ

śrīmāle ca tathā lakṣmyā hyevamādisurottamaiḥ//
nānāgrahārāḥ saṃdattā lokoddharaṇakāṃkṣayā

na hi dānaphale kāṃkṣā kācinna'sti surottamāḥ//
sādhusaṃrakṣaṇārthaṃ hi dānaṃ naḥ parikīrtitam

brāhmaṇāśca kṛtasthānā nānādharmopadeśanaiḥ//
samuddharaṃti varṇāṃstrīṃstataḥ pūjyatamā dvijāḥ

dānaṃ caturvidhaṃ dānamutsargaḥ kalpitaṃ tathā//
saṃśrutaṃ ceti vividhaṃ tatkramātparikīrtitam

vāpīkūpataḍāgānāṃ vṛkṣavidyāsuraukasām//
maṭhaprapāgṛhakṣetradānamutsarga ityasau

upajīvannimānyaśca puṇyaṃ ko'pi carennaraḥ//
ṣaṣṭhamaṃśaṃ sa labhate yāvadyo visṛjeddvijaḥ

tadeṣāmeva sarveṣāṃ viprasaṃsthāpanaṃ param//
devasaṃsthāpanaṃ caiva dharmastanmūla eva yat

devatāyatanaṃ yāvadyāvacca brāhmaṇagṛham//
tāvaddātuḥ pūrvajānāṃ puṇyāṃśaścopatiṣṭhati

etatsvalpaṃ hi vāṇijyaṃ punarbahuphalapradam//
jīrṇoddhāre ca dviguṇametadeva prakīrtitam

tasmādidaṃ tvahamapibravīmi surasattamāḥ//
nāsti dānasamaṃ kiṃcitsatyaṃ sārasvato jagau

//nārada uvāca//
iti sārasvataproktāṃ tathā padmabhuveritām//
sādhusādhvityamodaṃta surāścāhaṃ suvismitāḥ

tataḥ sabhāvisargāṃte suramye merumūrdhani//
upaviśya śilāpṛṣṭhe ahametadaciṃtayam

satyamāha viraṃcistu sa kimarthaṃ tu jīvati//
yenaikamapi taddhṛttaṃ naiva yena kṛtārthatā

tadahaṃ dānapuṇyaṃ hi kariṣyāmi kathaṃ sphuṭam//
kaupīnadaṇḍātmadhano dhanaṃ svalpaṃ hi nāsti me

anarhate yaddadāti na dadāti tathārhate//
arhānarhaparijñānāddānadharmo hi duṣkaraḥ

deśekāle ca pātre ca śuddhena manasā tathā//
nyāyārjitaṃ ca yo dadyādyauvane sa tadaśnute

tamovṛtastu yo dadyātkrodhāttathaiva ca//
bhuṃkte dāna phalaṃ taddhi garbhastho nātra saṃśayaḥ

bālatve'pi ca so'śrāti yaddattaṃ dambhakāraṇāt//
dattamanyāyato vittaṃ vai cārthakāraṇam

vṛddhatve hi samaśrāti naro vai nātra bhaviṣyati//
tasmāddeśe ca kāle ca supātre vidhinā naraḥ//
śubhārjitaṃ prayuñjīta śraddhayā śāṭhyavarjitaḥ

tadetannirdhanatvācca kathaṃ nāma bhaviṣyati//
satyamāhuḥ purā vākyaṃ purāṇamunayo'malāḥ

nādhanasyāstyayaṃ loko na paraśca kathaṃcana//
abhiśastaṃ prapaśyaṃti daridraṃ pārśvataḥ sthitam

dāridryaṃ pātakaṃ loke kastacchaṃsitumarhati//
patitaḥ śocyate sarvairnirdhanaścāpi śocyate

yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśadhanaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśātithiḥ//
sa vai proktaḥ kṛśonāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaṛ

arthavānduṣkulīno'pi loke pūjyatamo naraḥ//
śaśinastulyavaṃśo'pi nirdhanaḥ paribhūyate

jñānavṛddhāstapovṛddhā ye ca vṛddhā bahuśrutāḥ//
te sarve dhanavṛddhasya dvāri tiṣṭhanti kiṃkarāḥ

yadyapyayaṃ tribhuvane artho'smākaṃ parāgnahi//
tathāpyanyaprārthito hi tasyaiva phalado bhavet

athavaitatpurā sarvaṃ ciṃtayiṣyāmi susphuṭam//
vilokayāmi pūrvaṃ tu kiṃcidyogyaṃ hi sthānakam

sa ciṃtayitveti bahuprakāraṃ deśāṃśca grāmānnagarāṇi cāśramān//
bahūnahaṃ paryaṭannāptavānhi sthānaṃ hitaṃ sthāpaye yatra viprān

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe nāradārjunasaṃvāde dānapraśaṃsāvarṇanaṃnāma dvitīya'dhyāyaḥ