Skanda Purana · Chapter 1.18

//lomaśa uvāca//
karmaṇā paribhūto hi maheṃdro gurumabravīt//
vinā yatnena saṃklesāttartuṃ karmma kimucyatām

bṛhaspatiruvācedaṃ tyaktvā caivāmarāvatīm//
yāsyāmo'nyatra sarve vai sakuṭuṃbā jigīpavaḥ

tathā cakruḥ surāḥ sarve hitvā caivāmarāvatīm//
barhiṇo rupamāsthāya gataḥ sadyaḥ puraṃdaraḥ

kāko bhūtvā yamaḥ sākṣātkṛkalāso dhanādhipaḥ//
agniḥ kapotako bhūtvā bheko bhūtvā maheśvaraḥ

nairṛtastatkṣaṇādeva kapoto'bhūttato gataḥ//
pāśī kapiṃjalo bhūtvā vāyuḥ pārāvato'bhavat

evaṃ nānātanubhṛto hitvā te tridivaṃ gatāḥ//
kaśyapasyāśramaṃ puṇyaṃ saṃprāptāste bhayāturāḥ

aditiṃ mātaraṃ sarve śaśaṃsurdaityaceṣṭitam

apriyaṃ tadupākarṇya hyaditiḥ putralālasā//
uvāca kaśyapaṃ sā tu surāṇāṃ vyasanaṃ mahat//
maharṣe śrayatāṃ vākyaṃ śrutvā tatkartumarhasi

daityaiḥ parājitā devā hitvā caivāmarāvatīm//
tvadīyamāśramaṃ prāptāstānrakṣasva prajāpate

tasyāstadvacanaṃ śrutvā kaśyapo vākyamabravīt//
tapasā mahatā tanvi jānīhi tvaṃ ca bhāmini//
ajeyā hyasurāḥ sādhvi bhṛguṇā hyanumoditāḥ

teṣāṃ jayo hi tapasā ugreṇā''dyena bhāmini//
kuru śīghratareṇaiva surāṇāṃ kāryasiddhaye

vratametanmahābhāge kathayāmyarthasiddhaye//
tatkuruṣva prayatnena yathoktavidhinā śubhe

māsi bhādrapade devi daśamyāṃ niyatā śuciḥ//
ekabhaktaṃ prakurvīta viṣṇoḥ prītyarthameva ca

prarthanīyo hariḥ sākṣātsarvakāmavareśvaraḥ//
maṃtreṇānena subhage tadbhaktairvaravarṇini

tava bhaktosmyahaṃ nātha daśamyādidinatrayam//
vrataṃ carāmyahaṃ viṣṇo anujñāṃ dātumarhasi

anenaiva ca maṃtreṇa prārthanīyo jagatpatiḥ//
ekabhaktaṃ prakurvīta tacca bhaktaṃ ca kevalam

raṃbhāpatre ca bhoktavyaṃ varjitaṃ lavaṇena hi//
ekādaśyāṃ copavāsaṃ prakurvīta prayatnataḥ

rātrau jāgaraṇaṃ kuryātprayatnena sumadhyame//
dvādaśyāṃ nipuṇatvena pāraṇā tu vidhānataḥ//
kartavyā jñātibhiḥ sārddhaṃ bhojayitvā dvijīttamān

evaṃ dvādaśamāsāṃstu kuryādvratamataṃdritaḥ//
māsi bhādrapade prāpte ekādaśyāṃ prayatnataḥ//
viṣṇumabhyarcya yatnena kalaśopari saṃsthitam

sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi yatāśaktyā prakalpayet//
śravaṇena tu saṃyuktāṃ dvādaśīṃ pāpanāśinīm//
vratī upavasedyatnātsarvadoṣapraśāṃtaye

evaṃ hi kaśyapenoktaṃ śrutvā'ditirathācarat//
vrataṃ sāṃvatsaraṃ yāvanniyamena samanvitatā

varṣāṃtena vratenaiva parituṣṭo janārdanaḥ//
prādurbabhūva dvādaśyāṃ śravaṇena tadā dvijāḥ

baṭurūpadharaḥ śrīśo dvibhujaḥ kamalekṣamaḥ//
atasīpuṣpasaṃkāśo vanamālāvibhūṣitaḥ

taṃ dṛṣṭvā vismayāviṣṭā pūjāmadhye'ditistadā//
kaśyapena samāyuktā sā'stauṣītkamalekṣaṇā

//aditiruvāca//
namonamaḥ kāraṇakāraṇāya te viśvātmane viśvasṛje cidātmane//
vareṇyarūpāya parāvarātmane hyakuṃṭhabodhāya namonamaste

iti smṛtastadā'dityā devānāṃ pariracyutaḥ//
prahasya bhagavānāha aditiṃ devamātaram

//śrībhagavānuvāca//
tapasā parameṇaiva prasannohaṃ tavānaghe//
amunā vapuṣā caiva devānāṃ kāryasiddhaye

śrutvā bhagavato vākyamaditistamuvācaha//
bhagavanparājitā devā asurairbalavattaraiḥ//
tānrakṣa śaraṇāpannāsurānsarvāñjanārdana

niśamya vākyaṃ kila tacca tasyā viṣṇurvikuṃṭhādhipatiḥ sa ekaḥ//
jñātvā ca sarvaṃ suraceṣṭitaṃ tadā baleśca sarvaṃ ca cikīrṣitaṃ ca

kiṃ kāryamadyaiva mayā hi kāryaṃ yenaiva devā jayamāpnuvaṃti//
parājayaṃ daityavarāśca sarve viṣṇuḥ parātmaiva viciṃtya sarvam

gadamuvāca bhagavāngacchasvādya vadhaṃ prati//
vairocaniṃ mahābhāge ghāta yasva tvarānvitā

gadovāca hṛṣīkeśaṃ prahasantīva bhāminī//
mayā hyaśakyo vadhituṃ brahmaṇyo hi balirmahān

cakraṃ prati tadā viṣmuruvāca parisāṃtvayan//
tvaṃ gaccha balinaṃ haṃtuṃ śīghrameva sudarśana

tadovāca tvareṇaiva cakrapāṇiṃ sudarśanam//
na śakyate mayā haṃtuṃ balinaṃ taṃ mahāprabho

brahmaṇyo'si yathā viṣṇo tathāsau daityapuṃgavaḥ//
dhanuṣā ca tathaivoktaḥ śārṅgapāṇiśca vismitaḥ//
ciṃtayāmāsa bahudhā vimṛśya suciraṃ bahu

//atriruvāca//
tadā te hyasurāḥ sarve kimakurvastaducyatām

//lomaśa uvāca//
tadā te hyasurāḥ sarve baliprabhṛtayo divi//
rurudhurnagarīṃ ramyāṃ yoddhukāmāḥ puraṃdaram

na vidurhyasurāḥ sarve gatāndevāṃstriviṣṭapāt//
nānārūpadharāṃ stasmātkaśyapasyāśrayaṃ prati

prākāramāruhya tadā hi saṃbhramāddaityāḥ sureśaṃ prati haṃtukāmāḥ//
yāvatpraviṣṭā hyamarāvatīṃ tāṃ śūnyāmapaśyanparituṣṭamānasāḥ

iṃdrāsane ca śukreṇa hyabhiṣikto balistadā//
sahābhiṣekavidhinā hyasuraiḥ parivāritaḥ

tathaivādhiṣṭhito rājye balirvairocano mahān//
śuśubhe parayā bhūtyā maheṃdrādhikṛtastadā

nāgaiścāsurasaṃghaiśca sevyamāno maheṃdravat//
suradrumo jitastena kāmadhe nurmaṇistathā

dānairddātā ca sarveṣāṃ ye'nye dānitvamāgatāḥ//
sarveṣāmeva bhūtānāṃ dānairdātā balirmahān

yānyānkāmayate kāmāṃ stānsarvānvitaratyasau//
sarvebhyo'pi sa cārthibhyo dānavānāmadhīśvaraḥ

//śaunaka uvāca//
deveṃdro hi mahābhāga na dadāti kadācana//
kathaṃ balirasau dātā kathayasva yathātatham

// lomaśa uvāca//
yatnato yena yatkiṃcitkriyate sukṛtaṃ naraiḥ//
śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi jñātavyaṃ hi vipaścitā

śakro hi yājñiko viprā aśvamedhaśatena vai//
prāptarājyo'marāvatyāṃ kevalaṃ bhogalolupaḥ

arthitaṃ tatphalaṃ viddhi punaḥ kārpaṇyamāviśat//
punarmaraṇamāviśya kṣīṇapuṇyo bhaviṣyati

ya iṃdra kṛmireva syātkṛmiriṃdro hi jāyate//
tasmāddānātparataraṃ nānyadastīha mocanam

dānāddhi prāpyate jñānaṃ jñānānmokṣo na saṃśayaḥ//
mokṣātparatarā bhaktiḥ śūlapāṇau hi vai dvajāḥ

dadāti sarvaṃ sarveśaḥ prasannātmā sadāśivaḥ//
kiṃcidalpena toyena parituṣyati śaṃkaraḥ

atraivodāharaṃtīmamitihāsaṃ purātanam//
virocanasutenedaṃ kṛtamasti na saṃśayaḥ

kitavo hi mahāpāpo devabrāhmaṇaniṃdakaḥ//
nikṛtyā parayopetaḥ paradārarato mahān

ekadā tu mahāpāpātkaitāvācca jitaṃ dhanam//
gaṇikārthe ca puṣpāṇi tāṃbūlaṃ caṃdanaṃ tathā

kaupīnamātraṃ tasyaiva kitavasya pradṛśyate//
karābhyāṃ svastikaṃ kṛtvā gaṃdhamālyādikaṃ ca yat

gaṇikārthamupādāya dhāvamāno gṛhaṃ prati//
tadā praskhalito bhūmau nipapāta ca tatkṣaṇāt

patanānmūrchayā yuktaḥ kṣaṇamātraṃ tadā'bhavat//
tato mūrchāgatasyāsya pāpino'niṣṭakāriṇaḥ

buddhiḥ sadyaḥ samutpannā karmaṇā prāktanena hi//
nirvedaṃ paramāpannaḥ kitavo duḥkhasaṃyutaḥ

bhūmyāṃ nipatitaṃ yacca gaṃdhapuṣpādikaṃ mahat//
samarpitaṃ śivāyeti kitavenāpyabuddhinā

citraguptena cākhyātaṃ dattamasti tvayā punaḥ//
patitaṃ caiva dehāṃte śivāya paramātmane

pacanīyosi me maṃda narakeṣu mahatsu ca//
ityukto dharmarājena kitavo vākyamabravīt

pāpācāro hi bhagavankaścinnaiva mayā kṛtaḥ//
vimṛśyatāṃ me sukṛtaṃ yāthātathyena bho yama

citraguptena cākhyātaṃ dttamasti tvayā punaḥ//
patitaṃ caiva dehāṃte śivāya paramātmane

tena karmavipākena ghaṭikātrayameva ca //
śacīpateḥ padaṃ viddhi prāpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ

āgatastatkṣaṇāddevaḥ survaiḥ samanvitaḥ//
airāvataṃ samārūḍho nīto'sau śakramaṃdiram//
śakraḥ prabodhitastena guruṇā bhāvitātmanā

ghaṭikātritayaṃ yāvattāvatkālaṃ puraṃdara//
nijāsane'pi saṃsthāpyaḥ kitavo'pi mamājñayā

gurorvacanamārkarṇya kṛtvā śirasi tatkṣaṇāt//
gato'nvatraiva śakro'sau kitavo hi praveśitaḥ//
bhavanaṃ devarājasya nānāścaryasamanvitam

śakrāsane'bhiṣikto'sau rājyaṃ prāptaḥ śatakratoḥ//
śaṃbhorgaṃdhapradānācca puṣpatāṃbūlasaṃyutam

kiṃ punaḥ śraddhayā yuktāḥ śivāya paramātmane//
arpayaṃti sadā bhaktyā gaṃdhapūṣpādikaṃ mahat

śivasāyujyamāyātāḥ śivasenāsamanvitāḥ//
prāpnuvaṃti mahāmodaṃ śakro hyeṣāṃ ca kiṃkaraḥ

śivapūjāratānāṃ ca yatsukhaṃ śāṃtacetasām//
brahmaśakrādikānāṃ ca tatsukhaṃ durlabhaṃ mahat

varākāste na jānaṃti mūḍhā viṣayalolupāḥ//
vaṃdanīyo mahādevo hyarcanīyaḥ sadāśivaḥ

pūjanīyo mahādevaḥ prāṇibhistattvavedibhiḥ//
tasmādiṃdratvamagamatkitavo ghaṭikātrayam

purodhasābhiṣikto'sau puraṃdarapade sthitaḥ//
tadānīṃ nāradenoktaḥ kitavo'sau mahāyaśāḥ

indrāṇīmānayastveti yathā rājyaṃ suśobhitam//
tataḥ prahasya covāca kitavaḥ śivavallabhaḥ

indrāṇyā nāsti me kāryaṃ na vācyaṃ te mahāmate//
evamuktvātha kitavaḥ pradātumupacakrame

airāvatamagastyāya pradadau śivavallabhaḥ//
viśvāmitrāya kitavo dadau hayamudāradhīḥ

uccaiḥśravasasaṃjñaṃ ca kāmadhenuṃ mahāyaśāḥ//
dadau vaśiṣṭhāya tadā ciṃtāmaṇiṃ mahāprabham

gālavāya mahātejāstadā kalpataruṃ ca saḥ//
kauṃḍinyāya mahābhāgaḥ kitavopi gṛhaṃ tadā// १८.७९
evamādīnyanekāni ratnāni vividhāni ca//
dadāvṛṣibhyo muditaḥ śivaprītyarthameva ca

ghaṭitakātritayaṃ yāvattāvatkālaṃ dadau prabhuḥ//
ghaṭikātritayādūdhva pūrvasvāmī samāgataḥ

puraṃdaro'marāvatyāmupaviśya nijāsane//
ṛṣibhiḥ saṃstutaścaiva śacyā saha tadā'bhavat

śacīmuvāca durmedhāḥ kitavenāsi bhāmini//
bhuktā hyasyaiva kathaya yāthātathyena śobhane

tadā prahasya covāca puraṃdaramakalmaṣā//
ātmaupamyena sarvatra paśyati tvaṃ puraṃdara

asau mahātmā kitavasvarūpī śivaprasādātparamārthavijñaḥ//
vai rāgyayukto hi mahānubhāvo yenāpi sarvaṃ paramaṃ prapannam

rājyādikaṃ mohamayaṃ ca pāśaṃ tyaktā parebhyo vijayī sa jātaḥ

vaco niśamya deveśa iṃdrāṇyāḥ sa puraṃdaraḥ//
vrīḍāyukto'bhavattūṣṇīmiṃdrāsanagatastadā

bṛhaspatimuvācedaṃ vākyaṃ vākyavidāṃ varaḥ//
airāvato na dṛśyeta tathaivoccaiḥśravā hayaḥ

pārijātādayaḥ sarve padārthāḥ kena vā hṛtāḥ//
gururuvācedaṃ kitavena kṛtaṃ mahat

ṛṣibhyo datta madyaiva yāvatsattā hi tasya vai//
svasattāyāṃ mahatyāṃ ca svasattā ye bhavaṃti ca

apramāttāśca ye nityaṃ śivadhyānaparāyaṇāḥ//
te priyāḥ śaṃkarasyaiva hitvā karmaphalāni vai//
kevalaṃ jñānamāśritya te yāṃti paramaṃ padam

etacchrutvā vacanaṃ tasya ceṃdro bṛhaspatervākyamidaṃ vabhāṣe//
prāyo yamo vakṣyati sarvametatsamṛddhaye hyātmanaścaiva śakraḥ

tatheti matvā guruṇā sahaiva rājā surāṇāṃ sahasā jagāma//
svakāryakāmo hi tathā puraṃdaro yayau purīṃ saṃyaminīṃ tadānīm

yamena pūjyamāno hi śakro vākyamuvāca ha//
tvayā dattaṃ mama padaṃ kitavāya durātmane

anenaitatkṛtaṃ karmma jugupsitaṃ mahattaram//
madīyāni ca ratnāni yāni sarvāṇyanena vai//
ebhya ebhyaḥ pradattāni dharmma jānīhi tattvataḥ

tvaṃ dharmanāmāsi kathaṃ kitavāya pradattavān//
mama rājyavināśāya kṛtamasti tvayā'dhunā

ānayasva mahābhāga gajādīni ca satvaram//
anyāni caiva ratnāni dattāni ca yatastataḥ

niśamya vākyaṃ śakrasya yamo vacanamabravīt//
kitavaṃ ca ruṣāviṣṭaḥ kiṃ tvayā pāpinā kṛtam

bhogārthaṃ caiva yaddattaṃ śakrarājyaṃ tvayā'dhun//
pradattaṃ ca dvijātibhyo hyanyathā vai kṛtaṃ mahat

akāryaṃ vai tvayā mūḍha paradravyāpahāraṇam//
tena pāpena mahatā nirayaṃ pratigacchasi

yamasya vacanaṃ śrutvā kitavo vākyamabravīt//
ahaṃ nirayagāmī ca nātra kāryā vicāraṇā

yāvatsvatā mama vibho jātā śakrāsane tathā//
tāvaddattaṃ hi yatkiṃciddvijebhyo hi yathātatham

// yama uvāca//
dānaṃ praśastaṃ bhūmyāṃ ca dṛśyate karmmaṇaḥ phalam//
svarge dānaṃ na dātavyaṃ kenacitkasyacitkvacit//
tasmāddaṃḍyo'si re mūḍha aśāstrīyaṃ kṛtaṃ tvayā

gururātmavatāṃ śāstā rājā śāstāḥ durātmanām//
sarveṣāṃ pāpaśīlānāṃ śāsta'haṃ nātra saṃśayaḥ

evaṃ nirbhartsayitvā taṃ kitavaṃ dharmarāṭ‌svayam//
uvāca citraguptaṃ ca narake pacyatāmayam//
tadā prahasya covāca citragupto yamaṃ prati

kathaṃ nirayagāmitvaṃ kitavasya bhaviṣyati//
yena datto hyagastyāya gaja airāvato mahān

tathāśvo hyabdhisaṃbhūto gālavāya mahātmane//
viśvāmitrāya bhadraṃ te ciṃtāmaṇirmahāprabhaḥ

evamādīni ratnāni dattāni kitevana hi//
tena karmavipākena pūjanīyo jagattraye

śivamuddiśya yadattaṃ svarge martye ca yairnaraiḥ//
tatsarvaṃ tvakṣayaṃ vidyānniśchidraṃ karma cocyate//
tasmānnarakagāmitvaṃ kitavasya na vidyate

yāniyāni ca pāpāni kitavasya mahātmanaḥ//
bhasmībhūtāni sarvāṇi jātāni smaraṇācca vai

śaṃbhoḥ prasādātsarvāṇi sukṛtāni ca tatkṣaṇāt//
tadvacaścitraguptasya niśamya pretarāṭ svayam

prahasyāvāṅ‌mukho bhūtvā ida māha śatakratum//
tvaṃ hi rājā sureṃdrāṇāṃ sthaviro rājyalaṃpaṭaḥ

aśvamedhaśatenaiva ekaṃ janmārjitaṃ kṛtam//
tvayā nāstyatra saṃdeho hyarjjitaṃ tena vai mahat

prārthayitvā hyagastyādīnmunīnsarvānviśeṣataḥ//
arthena praṇipātena tvayā labhyāni tāni ca//
gajādikāni ratnāni yena tvaṃ ca sukhī tvaran

tatheti matvā vacanaṃ puraṃdaro gataḥ purīṃ svāmavivekadṛṣṭiḥ//
abhyarthayāmāsa vinamrakaṃdharaścarṣīstato labdhavānpārijātam

anenaiva prakāreṇa labdharājyaḥ puraṃdaraḥ//
jātastadāmarāvatyāṃ rājā saha mahātmabhiḥ

kitavasya punarjanma dattaṃ vaivasvatena hi//
kiṃcitakarmavipākena virocanasuto'bhavat

surucirjananī tasya kitavasyābhavattadā//
virocanasya mahiṣī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ//
tasthau jaṭharamāsthāya tasyāḥ so'pi mahātmanaḥ

tadāprabhṛti tasyaiva prahlādasyātmajātsa vai//
suruceśca tathāpyāsīddharmedāne mahāmatiḥ

tenaiva jaṭharasthena kṛtā matiranuttamā//
kitavena kṛtā viprā durlabhā yā manīṣiṇām

ekadā vai tadā śakro yayau vairocanaṃ prati//
haṃtukāmo hi daityeṃdraṃ vipro bhūtvā'tha yācakaḥ

virocanagṛhaṃ prāpta iṃdro vākyamuvāca ha//
sthaviro brāhmaṇo bhūtvā dehīti mama suvrata//
manasvī tvaṃ ca daityeṃdra dātā ca bhuvanatraye

tava viprā mahābhāga caritaṃ paramādbhutam//
varṇayanti samā jeṣu sthitvā kīrti ca nirmalām//
yācako'haṃ ca daityeṃdra dāturarmahasi suvrata

tasya tadvacanaṃ śrutvā daityeṃdro vākyamabravīt//
kiṃ dātavyaṃ tava vibho vada śīghraṃ mamādhunā

iṃdro hi viprarūpeṇa virocanamuvāca ha//
yācayāmi ca daityeṃdra yadahaṃ paribhāvitaḥ

ātmaprītyā ca dātavyaṃ mama nāstyatra saṃśayaḥ//
uvāca prahasanvākyaṃ prahlādasyātmajo'suraḥ

dadāmyātmaśiro vipra yadi kāmayase'dhunā//
idaṃ rājyamanāyāsamiyaṃ śrīrnānyagāminī//
ahaṃ samarpayiṣyāmi tava nāstyatra saśayaḥ

ityuktastena daityena vimṛśya ca tadā hariḥ//
uvāca dehi me svīyaṃ śiro mukuṭasevitam

evamukte tu vacane śakreṇa dvijarūpiṇā//
tvaranmaheṃdrāya tadā śivara utkṛttya vai mudā//
svakareṇa dadau tasmai prahlādasyātmajo'suraḥ

prahlādena purā yastu kṛto dharmmaḥ suduṣkaraḥ//
kevalāṃ bhaktimāśritya viṣṇostatparacetasā

dānātparataraṃ cānyatkvacidvastu na vidyate//
taddānaṃ ca mahāpuṇyamārtebhyo yatpradīyate

svaśaktyā yacca kiṃcicca tadānaṃtyāya kalpate//
dānātparataraṃ nānyattriṣu lokeṣu vidyate

sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ ca prakīrtitatam//
tathā kṛtamanenaiva dānaṃ sāttvikalakṣaṇam

śira utkṛttya ceṃdrāya pradattaṃ viprarūpiṇe//
kirīṭaḥ patitastatra maṇayo hi mahāprabhāḥ

aikapadyena patitāste jātā maṃḍalāya vai//
daityānāṃ ca nareṃdrāṇāṃ pannagānāṃ tathaiva ca

virocanasya taddānaṃ triṣu lokeṣu viśrutam//
gāyaṃtyadyāpi kavayo daityeṃdrasya mahātmanaḥ

virocanasya putro'bhūtkitavo'sau mahāprabhaḥ//
mṛte pitari jāto'sau mātā tasya pativratā

kalevaraṃ ca tatyāja patilokaṃ gatā tataḥ//
bhārgaveṇābhiṣikto'sau janakasya nijāsane

nāmnā baliriti khyāto babhūva ca mahāyaśāḥ//
tena sarve suragaṇāstrāsitāḥ sumahābalāḥ

gataste kathitāḥ pūrvaṃ kaśyapasyāśramaṃ śubham//
tadā balirabhūdindro devapuryāṃ mahāyaśāḥ

svayaṃ tatāpa tapasā sūryo bhūtvā tadā'suraḥ//
īśo bhūtvā svayaṃ cāste aiśānyāṃ diśi pālayan

tathā ca nairṛto bhūtvā tathā tvaṃbupatiḥ svayam//
dhanādhyakṣa udīcyāṃ vai svayamāste balistadā//
evamāste baliḥ sākṣātsvayameva trilokabhuk

śivārcanaratenaiva kitavena balirdvijāḥ//
pūrvābhyāsena tenaiva mahādānarato'bhavat

ekadā tu sabhāmadhye āsthito bhṛguṇā saha//
daityeṃdraiḥ saṃvṛtaḥ śrīmāñchaṃḍāmarkau vaco'bravīt

āvāsaḥ kriyatāmatra kriyatāmatra asurairmmama sannidhau//
hitvā pātālamadyaiva mā vilaṃbitumarhatha

bhārgavastadupaśrutya prahasyedamuvāca ha//
yajñaiśca vividhaiścaiva svargaloke mahīyate

yājñikaiśca mahārāja nānyathā svargameva hi//
bhoktuṃ hi pāryate rājannānyatā mama bhāṣitam

gurorvacanamājñāya daityeṃdro vākyamabravīt//
mayā kaॉtaṃ ca yatkarma tena sarve mahāsurāḥ//
svarge vasaṃtu suciraṃ nātra kāryā vicāraṇā

prahasyo vāca bhagavānbhārgavāṇāṃ mahātapāḥ//
balinaṃ bāliśaṃ matvā śukro buddhimatāṃ varaḥ

yattvayoktaṃ ca vacanaṃ bale mama na rocate//
ihaiva tvaṃ samā gatya vastuṃ cecchasi suvrata

aśvamedhaśatenaiva yaja tvaṃ jātavedasam//
karmmabhūmiṃ gato bhūtvā mā vilaṃbitumarhasi

tatheti matvā sa balirmahātmā hitvā tadānīṃ tridivaṃ manasvī//
daityaiḥ sameto guruṇā ca saṃgato yayau bhuvaṃ sonucaraiḥ sametaḥ

tannarmadāyā gurukulyasaṃjñakaṃ tīre mahātīrthamudāraśobham//
gatvā tadā daityapatirmahātmā jitvā samagraṃ vasudhāvalaṃ ca

tato'śvamedhairbahubhirvicakṣaṇo guruprayuktaḥ sa mahāyaśābaliḥ//
īje ca dīkṣāṃ paramāmupeto vairocaniṃ satyavatāṃ variṣṭhaḥ

kṛtvā brāhmaṇamācāryamṛtvijaḥ ṣoḍaśā'bhavan//
suparīkṣitena tenaiva bhārgaveṇa mahātmanā

yajñānāmūnamekena śataṃ dīkṣāpareṇa hi//
balinā cāśvamedhānāṃ pūrṇaṃ kartuṃ samādadhe

yāvadyajñaśataṃ pūrṇaṃ tasya rājño bhaviṣyati//
purā proktaṃ mayā cātra hyadityā vratamuttamam

vratena tena saṃtuṣṭo bhagavānharirīśvaraḥ//
baṭurūpema mahatā putrabhūto babhūva ha

adityāḥ kaśyapenaiva upanītastadā prabhuḥ//
upanīte'tha saṃprāpto brahmā lokapitāmahaḥ

dattaṃ yajñopavītaṃ ca brahmaṇā parameṣṭhinā//
daṃḍakāṣṭhaṃ pradattaṃ hi somena ca mahātmanā

mekhalā ca samānītā ajinaṃ ca mahādbhutam//
tathā ca pāduke caiva mahyā datte mahātmanaḥ

tatra bhikṣā samānītā bhavānyā cārthasiddhaye//
evaṃ bhagavate dattaṃ viṣṇave baṭurūpiṇe

abhivaṃdya śrīśo vāmano hditiṃ tathā//
kaśyapaṃca mahātejā yajñavāṭaṃ jagāma ca//
yājñikasya balerāha cchalanārthaṃ svayaṃ prabhuḥ

tadā maheśaḥ sa jagāma svargaṃ prakaṃpayangāṃ prapadā bhareṇa//
sa vāmano baṭurūpī ca sākṣādviṣṇuḥ parātmā surakāryahetoḥ

gīrbhiryathārthābhirabhiṣṭuto janairmunīśvarairdevagaṇairmahātmā//
tvareṇa gacchansa ca yajñavāṭaṃ prāptastadānīṃ jagadekabaṃdhuḥ

udgāpayansāma yato hi sākṣāccakāra devo baṭurūpaveṣaḥ//
udgīyamāno bhagavānsa īśvaro vedāṃta vedyo harirīśvaraḥ prabhuḥ

dadarśa taṃ mahāyajñamaśvamedhaṃ balestadā//
dvāri sthito mahātejā vāmano baṭurūpadhṛk

brahmarūpeṇa mahatā vyāptamāsīddigaṃtaram//
pavamānasya ca baṭorvāmanasya mahātmanaḥ

tacchrutvā ca baliḥ prāha śaṃḍāmarkkau ca buddhimān//
brāhmaṇāḥ katisaṃkhyāśca āgatāḥ saṃti īkṣyatām

tatheti matvā tvaritāvutthitau tau tadā dvijāḥ//
śaṃḍāmarkau samāgamya maṃḍapadvāri saṃsthitau

dadṛśāte mahātmānaṃ śrīhariṃ baṭurūpiṇam//
tvaritau punarāyātau baleḥ śaṃsayituṃ tadā

brahmacārī samāyāta eka eva na cāparaḥ//
paṭhanādau mahārāja cāgatastava sannidhau//
kimarthaṃ tanna jānīmo jānīhi tvaṃ mahāmate

evamukte tu vacane tābhyāṃ sa ca mahāmanāḥ//
utthitastatkṣaṇādeva darśanārthe baṭuṃ prati

sa dadarśa mahātejā virocanasuto mahān//
daṃḍavatpatito bhūmau nanāma śirasā baṭum

ānayitvā baṭuṃ sadyaḥ saṃniveśyaḥ nijāsane//
arghyapādyena mahatābhyarcayāmāsa taṃ baṭum

vinamrakaṃdharo bhūtvā uvāca ślakṣṇayā girā//
kutaḥ kasmācca kasyāsi tacchighraṃ kathyatāṃ prabho

tacchrutvā vacanaṃ tasya virocanasutasya vai//
manasā hṛṣitaścāsau vāmano vaktumārabhat

//bhagavānuvāca//
tvaṃ hi rājā trilokeśo nānyo bhavitumarhasi//
svakulaṃ nyūnatāṃ gacchedyo vai kāpuruṣaḥ smṛtaḥ

samaṃ vā cādhiko vāpi yo gacchetpuruṣaḥ smṛtaḥ//
tvayā kṛtaṃ ca yatkarmma na kṛtaṃ pūrvajaistava

daityānāṃ ca variṣṭhā ye hiraṇyakasipādayaḥ//
kṛtaṃ mahattapo yena divyaṃ varṣasahasrakam

śarīraṃ bhakṣitaṃ yasya juṣāṇasya tapo mahat//
pipīlikābhirbahubhirdaṃśaiścaiva samāvṛtam

abhavattasya tajjñātvā sureṃdro hyagamatpurā//
nagaraṃ tasya ca tadā sainyena mahatā vṛtaḥ

tatsannidhau hatāḥ sarve asurā daityaśatruṇā//
viṃdhyā tu mahiṣī tasya nīyamānā nivāritā

nāradena purā rājankiṃcitkāryaṃ cikīrṣuṇā//
śaṃbhoḥ prasādādakhilaṃ manasā yatsamīkṣitam//
daityeṃdreṇa ca tatsarvaṃ tapasaiva vaśīkṛtam

tasyāḥ putro mahātejā yena nīto'bhavatsabhām//
tasya putro mahābhāga pitā te pitṛvatsalaḥ//
nāmnā virocano vidvāniṃdro yena mahātmanā

dānena toṣito rājansvenaiva śirasā tadā//
tasyātmajosi bho rājankṛtaṃ te paramaṃ yaśaḥ

yaśodīpena mahatā dagdhāḥ śalabhavatsurāḥ//
iṃdropi nirjito yena tvayā nāstyatra saṃśayaḥ

śrutamasti mayā sarvaṃ caritaṃ tava suvrata//
alpako'hamihāyāto brahmacaryavrate sthitaḥ

uṭajārthe ca me dehi bhūmīṃ bhūmibhṛtāṃvara//
baṭostasyaiva tadvākyaṃ śrutvā balirabhāṣata

he baṭo paṃḍito bhūtvā yaduktaṃ vacanaṃ purā//
śiśutvāttanna jānāsi śrutvā manye yathārthataḥ

vada śīghraṃ mahābhāga kiyanmātrāṃ mahīṃ tava//
dāsyāmi tvaritenaiva manasā tadvimṛśyatām

tadāha vāmano vākyaṃ smayanmadhurayā girā//
asaṃtoṣaparā ye ca viprā naṣṭā na saṃśayaḥ

saṃtuṣṭā ye hi viprāste nānye veṣadharā hyamī//
svadharmaniratā rājannirdaṃbhā niravagrahāḥ

nirmatsarā jitakodhāvadānyā hi mahāmate//
viprāste hi mahābhāga tairiyaṃ dhāryate mahī

manasvī tvaṃ bahutvācca dātāsi bhuvanatraye//
tathāpi me pradātavyā mahī tripadasaṃmitā

bahutve nāsti me kāryaṃ mahyā vai surasūdana//
praveśamātramuṭajaṃ tathā mama bhaviṣyati

tripadaṃ pūryate'smākaṃ vastuṃ nāstyatra saṃśayaḥ//
dehi me kramato rājanyāvadbhūmibhaviṣyati//
tāvatsaṃkhyā pradātavyā yadi dātāsi bho bale

prahasya tamuvācedaṃ balirvairocanātmajaḥ//
dāsyāmi te mahīṃ kṛtsāṃ saśailavanakānanām

madīyāṃ vai mahābhāga mayā dattāṃ gṛhāma vai//
yācako'si baṭo paśya dānaṃ daityāprayācase

yācako hyalpako vāstu dātā sarvaṃ vimṛśya vai//
tathā vilokya cātmānaṃ hyarthibhyaśca dadāti vai

ātmaupamyena sarvatra yo dadāti hyudāradhīḥ//
tasmānna yācitavyaṃ hi arthinā maṃdabhāginā

baṭo dadāmyahaṃ te'dya sasailavanakānanām//
pṛthvīṃ saparvatāṃ sābdhiṃ nānyathā mama bhāṣitam

punaḥ provāca sa baṭurvirocanasutaṃ prati//
pūryate mama daityeṃdra kramato hi padaistribhiḥ

baṭostadvacanaṃ śrutvā asurendro balistadā//
uvāca prahasanvākyaṃ manyamāno balirbhṛśam//
gṛhyatāṃ ca mayā dattāṃ padaistribhiralaṃkṛtām

ityukto vāmanaḥ prāha prahasannasuraṃ prati//
saṃkalpya sakalāṃ pṛthvīṃ dātumarhasi suvrata

tatheti matvā balinā supūjitaḥ sa vāmanaḥ kaśyapanaṃdano mahān//
balistadānīṃ sahasā nitāṃtaṃ saṃstūyamānastvṛṣibhirmunīṃdraiḥ

taṃ pūjayitvā sa baliryāvaddātuṃ samudyataḥ//
guruṇā vārita stāvadvirocanasuto mahān

na dātavyaṃ tvayā dānaṃ viṣṇave baṭurūpiṇe//
iṃdrārthamāgataḥ sadyo yajñavighnaṃ karoti te//
tasmāttvayā na pūjyo hi viṣṇuradhyātmadīpakaḥ

purā kṛtamanenaiva mohinīrūpadhāriṇā//
devebhyaścāmṛtaṃ dattaṃ rāhuryena hato mahān

yena vidrāvitā daityāḥ kālanemirhato balī

evaṃvidho'yaṃ puruṣo mahātmā sa īśvaro viśvapatiḥ sa eva//
vimṛśya sarvaṃ manasā mahāmate hitāhitaṃ kartumi hārhasi tvam

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe baliyajñe vāmanagamanavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ