સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.18

॥લોમશ ઉવાચ॥
કર્મણા પરિભૂતો હિ મહેંદ્રો ગુરુમબ્રવીત્॥
વિના યત્નેન સંક્લેસાત્તર્તું કર્મ્મ કિમુચ્યતામ્

બૃહસ્પતિરુવાચેદં ત્યક્ત્વા ચૈવામરાવતીમ્॥
યાસ્યામોઽન્યત્ર સર્વે વૈ સકુટુંબા જિગીપવઃ

તથા ચક્રુઃ સુરાઃ સર્વે હિત્વા ચૈવામરાવતીમ્॥
બર્હિણો રુપમાસ્થાય ગતઃ સદ્યઃ પુરંદરઃ

કાકો ભૂત્વા યમઃ સાક્ષાત્કૃકલાસો ધનાધિપઃ॥
અગ્નિઃ કપોતકો ભૂત્વા ભેકો ભૂત્વા મહેશ્વરઃ

નૈરૃતસ્તત્ક્ષણાદેવ કપોતોઽભૂત્તતો ગતઃ॥
પાશી કપિંજલો ભૂત્વા વાયુઃ પારાવતોઽભવત્

એવં નાનાતનુભૃતો હિત્વા તે ત્રિદિવં ગતાઃ॥
કશ્યપસ્યાશ્રમં પુણ્યં સંપ્રાપ્તાસ્તે ભયાતુરાઃ

અદિતિં માતરં સર્વે શશંસુર્દૈત્યચેષ્ટિતમ્

અપ્રિયં તદુપાકર્ણ્ય હ્યદિતિઃ પુત્રલાલસા॥
ઉવાચ કશ્યપં સા તુ સુરાણાં વ્યસનં મહત્॥
મહર્ષે શ્રયતાં વાક્યં શ્રુત્વા તત્કર્તુમર્હસિ

દૈત્યૈઃ પરાજિતા દેવા હિત્વા ચૈવામરાવતીમ્॥
ત્વદીયમાશ્રમં પ્રાપ્તાસ્તાન્રક્ષસ્વ પ્રજાપતે

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા કશ્યપો વાક્યમબ્રવીત્॥
તપસા મહતા તન્વિ જાનીહિ ત્વં ચ ભામિનિ॥
અજેયા હ્યસુરાઃ સાધ્વિ ભૃગુણા હ્યનુમોદિતાઃ

તેષાં જયો હિ તપસા ઉગ્રેણાઽઽદ્યેન ભામિનિ॥
કુરુ શીઘ્રતરેણૈવ સુરાણાં કાર્યસિદ્ધયે

વ્રતમેતન્મહાભાગે કથયામ્યર્થસિદ્ધયે॥
તત્કુરુષ્વ પ્રયત્નેન યથોક્તવિધિના શુભે

માસિ ભાદ્રપદે દેવિ દશમ્યાં નિયતા શુચિઃ॥
એકભક્તં પ્રકુર્વીત વિષ્ણોઃ પ્રીત્યર્થમેવ ચ

પ્રર્થનીયો હરિઃ સાક્ષાત્સર્વકામવરેશ્વરઃ॥
મંત્રેણાનેન સુભગે તદ્ભક્તૈર્વરવર્ણિનિ

તવ ભક્તોસ્મ્યહં નાથ દશમ્યાદિદિનત્રયમ્॥
વ્રતં ચરામ્યહં વિષ્ણો અનુજ્ઞાં દાતુમર્હસિ

અનેનૈવ ચ મંત્રેણ પ્રાર્થનીયો જગત્પતિઃ॥
એકભક્તં પ્રકુર્વીત તચ્ચ ભક્તં ચ કેવલમ્

રંભાપત્રે ચ ભોક્તવ્યં વર્જિતં લવણેન હિ॥
એકાદશ્યાં ચોપવાસં પ્રકુર્વીત પ્રયત્નતઃ

રાત્રૌ જાગરણં કુર્યાત્પ્રયત્નેન સુમધ્યમે॥
દ્વાદશ્યાં નિપુણત્વેન પારણા તુ વિધાનતઃ॥
કર્તવ્યા જ્ઞાતિભિઃ સાર્દ્ધં ભોજયિત્વા દ્વિજીત્તમાન્

એવં દ્વાદશમાસાંસ્તુ કુર્યાદ્વ્રતમતંદ્રિતઃ॥
માસિ ભાદ્રપદે પ્રાપ્તે એકાદશ્યાં પ્રયત્નતઃ॥
વિષ્ણુમભ્યર્ચ્ય યત્નેન કલશોપરિ સંસ્થિતમ્

સૌવર્ણં રાજતં વાપિ યતાશક્ત્યા પ્રકલ્પયેત્॥
શ્રવણેન તુ સંયુક્તાં દ્વાદશીં પાપનાશિનીમ્॥
વ્રતી ઉપવસેદ્યત્નાત્સર્વદોષપ્રશાંતયે

એવં હિ કશ્યપેનોક્તં શ્રુત્વાઽદિતિરથાચરત્॥
વ્રતં સાંવત્સરં યાવન્નિયમેન સમન્વિતતા

વર્ષાંતેન વ્રતેનૈવ પરિતુષ્ટો જનાર્દનઃ॥
પ્રાદુર્બભૂવ દ્વાદશ્યાં શ્રવણેન તદા દ્વિજાઃ

બટુરૂપધરઃ શ્રીશો દ્વિભુજઃ કમલેક્ષમઃ॥
અતસીપુષ્પસંકાશો વનમાલાવિભૂષિતઃ

તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયાવિષ્ટા પૂજામધ્યેઽદિતિસ્તદા॥
કશ્યપેન સમાયુક્તા સાઽસ્તૌષીત્કમલેક્ષણા

॥અદિતિરુવાચ॥
નમોનમઃ કારણકારણાય તે વિશ્વાત્મને વિશ્વસૃજે ચિદાત્મને॥
વરેણ્યરૂપાય પરાવરાત્મને હ્યકુંઠબોધાય નમોનમસ્તે

ઇતિ સ્મૃતસ્તદાઽદિત્યા દેવાનાં પરિરચ્યુતઃ॥
પ્રહસ્ય ભગવાનાહ અદિતિં દેવમાતરમ્

॥શ્રીભગવાનુવાચ॥
તપસા પરમેણૈવ પ્રસન્નોહં તવાનઘે॥
અમુના વપુષા ચૈવ દેવાનાં કાર્યસિદ્ધયે

શ્રુત્વા ભગવતો વાક્યમદિતિસ્તમુવાચહ॥
ભગવન્પરાજિતા દેવા અસુરૈર્બલવત્તરૈઃ॥
તાન્રક્ષ શરણાપન્નાસુરાન્સર્વાઞ્જનાર્દન

નિશમ્ય વાક્યં કિલ તચ્ચ તસ્યા વિષ્ણુર્વિકુંઠાધિપતિઃ સ એકઃ॥
જ્ઞાત્વા ચ સર્વં સુરચેષ્ટિતં તદા બલેશ્ચ સર્વં ચ ચિકીર્ષિતં ચ

કિં કાર્યમદ્યૈવ મયા હિ કાર્યં યેનૈવ દેવા જયમાપ્નુવંતિ॥
પરાજયં દૈત્યવરાશ્ચ સર્વે વિષ્ણુઃ પરાત્મૈવ વિચિંત્ય સર્વમ્

ગદમુવાચ ભગવાન્ગચ્છસ્વાદ્ય વધં પ્રતિ॥
વૈરોચનિં મહાભાગે ઘાત યસ્વ ત્વરાન્વિતા

ગદોવાચ હૃષીકેશં પ્રહસન્તીવ ભામિની॥
મયા હ્યશક્યો વધિતું બ્રહ્મણ્યો હિ બલિર્મહાન્

ચક્રં પ્રતિ તદા વિષ્મુરુવાચ પરિસાંત્વયન્॥
ત્વં ગચ્છ બલિનં હંતું શીઘ્રમેવ સુદર્શન

તદોવાચ ત્વરેણૈવ ચક્રપાણિં સુદર્શનમ્॥
ન શક્યતે મયા હંતું બલિનં તં મહાપ્રભો

બ્રહ્મણ્યોઽસિ યથા વિષ્ણો તથાસૌ દૈત્યપુંગવઃ॥
ધનુષા ચ તથૈવોક્તઃ શાર્ઙ્ગપાણિશ્ચ વિસ્મિતઃ॥
ચિંતયામાસ બહુધા વિમૃશ્ય સુચિરં બહુ

॥અત્રિરુવાચ॥
તદા તે હ્યસુરાઃ સર્વે કિમકુર્વસ્તદુચ્યતામ્

॥લોમશ ઉવાચ॥
તદા તે હ્યસુરાઃ સર્વે બલિપ્રભૃતયો દિવિ॥
રુરુધુર્નગરીં રમ્યાં યોદ્ધુકામાઃ પુરંદરમ્

ન વિદુર્હ્યસુરાઃ સર્વે ગતાન્દેવાંસ્ત્રિવિષ્ટપાત્॥
નાનારૂપધરાં સ્તસ્માત્કશ્યપસ્યાશ્રયં પ્રતિ

પ્રાકારમારુહ્ય તદા હિ સંભ્રમાદ્દૈત્યાઃ સુરેશં પ્રતિ હંતુકામાઃ॥
યાવત્પ્રવિષ્ટા હ્યમરાવતીં તાં શૂન્યામપશ્યન્પરિતુષ્ટમાનસાઃ

ઇંદ્રાસને ચ શુક્રેણ હ્યભિષિક્તો બલિસ્તદા॥
સહાભિષેકવિધિના હ્યસુરૈઃ પરિવારિતઃ

તથૈવાધિષ્ઠિતો રાજ્યે બલિર્વૈરોચનો મહાન્॥
શુશુભે પરયા ભૂત્યા મહેંદ્રાધિકૃતસ્તદા

નાગૈશ્ચાસુરસંઘૈશ્ચ સેવ્યમાનો મહેંદ્રવત્॥
સુરદ્રુમો જિતસ્તેન કામધે નુર્મણિસ્તથા

દાનૈર્દ્દાતા ચ સર્વેષાં યેઽન્યે દાનિત્વમાગતાઃ॥
સર્વેષામેવ ભૂતાનાં દાનૈર્દાતા બલિર્મહાન્

યાન્યાન્કામયતે કામાં સ્તાન્સર્વાન્વિતરત્યસૌ॥
સર્વેભ્યોઽપિ સ ચાર્થિભ્યો દાનવાનામધીશ્વરઃ

॥શૌનક ઉવાચ॥
દેવેંદ્રો હિ મહાભાગ ન દદાતિ કદાચન॥
કથં બલિરસૌ દાતા કથયસ્વ યથાતથમ્

॥ લોમશ ઉવાચ॥
યત્નતો યેન યત્કિંચિત્ક્રિયતે સુકૃતં નરૈઃ॥
શુભં વાપ્યશુભં વાપિ જ્ઞાતવ્યં હિ વિપશ્ચિતા

શક્રો હિ યાજ્ઞિકો વિપ્રા અશ્વમેધશતેન વૈ॥
પ્રાપ્તરાજ્યોઽમરાવત્યાં કેવલં ભોગલોલુપઃ

અર્થિતં તત્ફલં વિદ્ધિ પુનઃ કાર્પણ્યમાવિશત્॥
પુનર્મરણમાવિશ્ય ક્ષીણપુણ્યો ભવિષ્યતિ

ય ઇંદ્ર કૃમિરેવ સ્યાત્કૃમિરિંદ્રો હિ જાયતે॥
તસ્માદ્દાનાત્પરતરં નાન્યદસ્તીહ મોચનમ્

દાનાદ્ધિ પ્રાપ્યતે જ્ઞાનં જ્ઞાનાન્મોક્ષો ન સંશયઃ॥
મોક્ષાત્પરતરા ભક્તિઃ શૂલપાણૌ હિ વૈ દ્વજાઃ

દદાતિ સર્વં સર્વેશઃ પ્રસન્નાત્મા સદાશિવઃ॥
કિંચિદલ્પેન તોયેન પરિતુષ્યતિ શંકરઃ

અત્રૈવોદાહરંતીમમિતિહાસં પુરાતનમ્॥
વિરોચનસુતેનેદં કૃતમસ્તિ ન સંશયઃ

કિતવો હિ મહાપાપો દેવબ્રાહ્મણનિંદકઃ॥
નિકૃત્યા પરયોપેતઃ પરદારરતો મહાન્

એકદા તુ મહાપાપાત્કૈતાવાચ્ચ જિતં ધનમ્॥
ગણિકાર્થે ચ પુષ્પાણિ તાંબૂલં ચંદનં તથા

કૌપીનમાત્રં તસ્યૈવ કિતવસ્ય પ્રદૃશ્યતે॥
કરાભ્યાં સ્વસ્તિકં કૃત્વા ગંધમાલ્યાદિકં ચ યત્

ગણિકાર્થમુપાદાય ધાવમાનો ગૃહં પ્રતિ॥
તદા પ્રસ્ખલિતો ભૂમૌ નિપપાત ચ તત્ક્ષણાત્

પતનાન્મૂર્છયા યુક્તઃ ક્ષણમાત્રં તદાઽભવત્॥
તતો મૂર્છાગતસ્યાસ્ય પાપિનોઽનિષ્ટકારિણઃ

બુદ્ધિઃ સદ્યઃ સમુત્પન્ના કર્મણા પ્રાક્તનેન હિ॥
નિર્વેદં પરમાપન્નઃ કિતવો દુઃખસંયુતઃ

ભૂમ્યાં નિપતિતં યચ્ચ ગંધપુષ્પાદિકં મહત્॥
સમર્પિતં શિવાયેતિ કિતવેનાપ્યબુદ્ધિના

ચિત્રગુપ્તેન ચાખ્યાતં દત્તમસ્તિ ત્વયા પુનઃ॥
પતિતં ચૈવ દેહાંતે શિવાય પરમાત્મને

પચનીયોસિ મે મંદ નરકેષુ મહત્સુ ચ॥
ઇત્યુક્તો ધર્મરાજેન કિતવો વાક્યમબ્રવીત્

પાપાચારો હિ ભગવન્કશ્ચિન્નૈવ મયા કૃતઃ॥
વિમૃશ્યતાં મે સુકૃતં યાથાતથ્યેન ભો યમ

ચિત્રગુપ્તેન ચાખ્યાતં દ્ત્તમસ્તિ ત્વયા પુનઃ॥
પતિતં ચૈવ દેહાંતે શિવાય પરમાત્મને

તેન કર્મવિપાકેન ઘટિકાત્રયમેવ ચ ॥
શચીપતેઃ પદં વિદ્ધિ પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં ન સંશયઃ

આગતસ્તત્ક્ષણાદ્દેવઃ સુર્વૈઃ સમન્વિતઃ॥
ઐરાવતં સમારૂઢો નીતોઽસૌ શક્રમંદિરમ્॥
શક્રઃ પ્રબોધિતસ્તેન ગુરુણા ભાવિતાત્મના

ઘટિકાત્રિતયં યાવત્તાવત્કાલં પુરંદર॥
નિજાસનેઽપિ સંસ્થાપ્યઃ કિતવોઽપિ મમાજ્ઞયા

ગુરોર્વચનમાર્કર્ણ્ય કૃત્વા શિરસિ તત્ક્ષણાત્॥
ગતોઽન્વત્રૈવ શક્રોઽસૌ કિતવો હિ પ્રવેશિતઃ॥
ભવનં દેવરાજસ્ય નાનાશ્ચર્યસમન્વિતમ્

શક્રાસનેઽભિષિક્તોઽસૌ રાજ્યં પ્રાપ્તઃ શતક્રતોઃ॥
શંભોર્ગંધપ્રદાનાચ્ચ પુષ્પતાંબૂલસંયુતમ્

કિં પુનઃ શ્રદ્ધયા યુક્તાઃ શિવાય પરમાત્મને॥
અર્પયંતિ સદા ભક્ત્યા ગંધપૂષ્પાદિકં મહત્

શિવસાયુજ્યમાયાતાઃ શિવસેનાસમન્વિતાઃ॥
પ્રાપ્નુવંતિ મહામોદં શક્રો હ્યેષાં ચ કિંકરઃ

શિવપૂજારતાનાં ચ યત્સુખં શાંતચેતસામ્॥
બ્રહ્મશક્રાદિકાનાં ચ તત્સુખં દુર્લભં મહત્

વરાકાસ્તે ન જાનંતિ મૂઢા વિષયલોલુપાઃ॥
વંદનીયો મહાદેવો હ્યર્ચનીયઃ સદાશિવઃ

પૂજનીયો મહાદેવઃ પ્રાણિભિસ્તત્ત્વવેદિભિઃ॥
તસ્માદિંદ્રત્વમગમત્કિતવો ઘટિકાત્રયમ્

પુરોધસાભિષિક્તોઽસૌ પુરંદરપદે સ્થિતઃ॥
તદાનીં નારદેનોક્તઃ કિતવોઽસૌ મહાયશાઃ

ઇન્દ્રાણીમાનયસ્ત્વેતિ યથા રાજ્યં સુશોભિતમ્॥
તતઃ પ્રહસ્ય ચોવાચ કિતવઃ શિવવલ્લભઃ

ઇન્દ્રાણ્યા નાસ્તિ મે કાર્યં ન વાચ્યં તે મહામતે॥
એવમુક્ત્વાથ કિતવઃ પ્રદાતુમુપચક્રમે

ઐરાવતમગસ્ત્યાય પ્રદદૌ શિવવલ્લભઃ॥
વિશ્વામિત્રાય કિતવો દદૌ હયમુદારધીઃ

ઉચ્ચૈઃશ્રવસસંજ્ઞં ચ કામધેનું મહાયશાઃ॥
દદૌ વશિષ્ઠાય તદા ચિંતામણિં મહાપ્રભમ્

ગાલવાય મહાતેજાસ્તદા કલ્પતરું ચ સઃ॥
કૌંડિન્યાય મહાભાગઃ કિતવોપિ ગૃહં તદા॥ ૧૮.૭૯
એવમાદીન્યનેકાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ॥
દદાવૃષિભ્યો મુદિતઃ શિવપ્રીત્યર્થમેવ ચ

ઘટિતકાત્રિતયં યાવત્તાવત્કાલં દદૌ પ્રભુઃ॥
ઘટિકાત્રિતયાદૂધ્વ પૂર્વસ્વામી સમાગતઃ

પુરંદરોઽમરાવત્યામુપવિશ્ય નિજાસને॥
ઋષિભિઃ સંસ્તુતશ્ચૈવ શચ્યા સહ તદાઽભવત્

શચીમુવાચ દુર્મેધાઃ કિતવેનાસિ ભામિનિ॥
ભુક્તા હ્યસ્યૈવ કથય યાથાતથ્યેન શોભને

તદા પ્રહસ્ય ચોવાચ પુરંદરમકલ્મષા॥
આત્મૌપમ્યેન સર્વત્ર પશ્યતિ ત્વં પુરંદર

અસૌ મહાત્મા કિતવસ્વરૂપી શિવપ્રસાદાત્પરમાર્થવિજ્ઞઃ॥
વૈ રાગ્યયુક્તો હિ મહાનુભાવો યેનાપિ સર્વં પરમં પ્રપન્નમ્

રાજ્યાદિકં મોહમયં ચ પાશં ત્યક્તા પરેભ્યો વિજયી સ જાતઃ

વચો નિશમ્ય દેવેશ ઇંદ્રાણ્યાઃ સ પુરંદરઃ॥
વ્રીડાયુક્તોઽભવત્તૂષ્ણીમિંદ્રાસનગતસ્તદા

બૃહસ્પતિમુવાચેદં વાક્યં વાક્યવિદાં વરઃ॥
ઐરાવતો ન દૃશ્યેત તથૈવોચ્ચૈઃશ્રવા હયઃ

પારિજાતાદયઃ સર્વે પદાર્થાઃ કેન વા હૃતાઃ॥
ગુરુરુવાચેદં કિતવેન કૃતં મહત્

ઋષિભ્યો દત્ત મદ્યૈવ યાવત્સત્તા હિ તસ્ય વૈ॥
સ્વસત્તાયાં મહત્યાં ચ સ્વસત્તા યે ભવંતિ ચ

અપ્રમાત્તાશ્ચ યે નિત્યં શિવધ્યાનપરાયણાઃ॥
તે પ્રિયાઃ શંકરસ્યૈવ હિત્વા કર્મફલાનિ વૈ॥
કેવલં જ્ઞાનમાશ્રિત્ય તે યાંતિ પરમં પદમ્

એતચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય ચેંદ્રો બૃહસ્પતેર્વાક્યમિદં વભાષે॥
પ્રાયો યમો વક્ષ્યતિ સર્વમેતત્સમૃદ્ધયે હ્યાત્મનશ્ચૈવ શક્રઃ

તથેતિ મત્વા ગુરુણા સહૈવ રાજા સુરાણાં સહસા જગામ॥
સ્વકાર્યકામો હિ તથા પુરંદરો યયૌ પુરીં સંયમિનીં તદાનીમ્

યમેન પૂજ્યમાનો હિ શક્રો વાક્યમુવાચ હ॥
ત્વયા દત્તં મમ પદં કિતવાય દુરાત્મને

અનેનૈતત્કૃતં કર્મ્મ જુગુપ્સિતં મહત્તરમ્॥
મદીયાનિ ચ રત્નાનિ યાનિ સર્વાણ્યનેન વૈ॥
એભ્ય એભ્યઃ પ્રદત્તાનિ ધર્મ્મ જાનીહિ તત્ત્વતઃ

ત્વં ધર્મનામાસિ કથં કિતવાય પ્રદત્તવાન્॥
મમ રાજ્યવિનાશાય કૃતમસ્તિ ત્વયાઽધુના

આનયસ્વ મહાભાગ ગજાદીનિ ચ સત્વરમ્॥
અન્યાનિ ચૈવ રત્નાનિ દત્તાનિ ચ યતસ્તતઃ

નિશમ્ય વાક્યં શક્રસ્ય યમો વચનમબ્રવીત્॥
કિતવં ચ રુષાવિષ્ટઃ કિં ત્વયા પાપિના કૃતમ્

ભોગાર્થં ચૈવ યદ્દત્તં શક્રરાજ્યં ત્વયાઽધુન્॥
પ્રદત્તં ચ દ્વિજાતિભ્યો હ્યન્યથા વૈ કૃતં મહત્

અકાર્યં વૈ ત્વયા મૂઢ પરદ્રવ્યાપહારણમ્॥
તેન પાપેન મહતા નિરયં પ્રતિગચ્છસિ

યમસ્ય વચનં શ્રુત્વા કિતવો વાક્યમબ્રવીત્॥
અહં નિરયગામી ચ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

યાવત્સ્વતા મમ વિભો જાતા શક્રાસને તથા॥
તાવદ્દત્તં હિ યત્કિંચિદ્દ્વિજેભ્યો હિ યથાતથમ્

॥ યમ ઉવાચ॥
દાનં પ્રશસ્તં ભૂમ્યાં ચ દૃશ્યતે કર્મ્મણઃ ફલમ્॥
સ્વર્ગે દાનં ન દાતવ્યં કેનચિત્કસ્યચિત્ક્વચિત્॥
તસ્માદ્દંડ્યોઽસિ રે મૂઢ અશાસ્ત્રીયં કૃતં ત્વયા

ગુરુરાત્મવતાં શાસ્તા રાજા શાસ્તાઃ દુરાત્મનામ્॥
સર્વેષાં પાપશીલાનાં શાસ્તઽહં નાત્ર સંશયઃ

એવં નિર્ભર્ત્સયિત્વા તં કિતવં ધર્મરાટ્‌સ્વયમ્॥
ઉવાચ ચિત્રગુપ્તં ચ નરકે પચ્યતામયમ્॥
તદા પ્રહસ્ય ચોવાચ ચિત્રગુપ્તો યમં પ્રતિ

કથં નિરયગામિત્વં કિતવસ્ય ભવિષ્યતિ॥
યેન દત્તો હ્યગસ્ત્યાય ગજ ઐરાવતો મહાન્

તથાશ્વો હ્યબ્ધિસંભૂતો ગાલવાય મહાત્મને॥
વિશ્વામિત્રાય ભદ્રં તે ચિંતામણિર્મહાપ્રભઃ

એવમાદીનિ રત્નાનિ દત્તાનિ કિતેવન હિ॥
તેન કર્મવિપાકેન પૂજનીયો જગત્ત્રયે

શિવમુદ્દિશ્ય યદત્તં સ્વર્ગે મર્ત્યે ચ યૈર્નરૈઃ॥
તત્સર્વં ત્વક્ષયં વિદ્યાન્નિશ્છિદ્રં કર્મ ચોચ્યતે॥
તસ્માન્નરકગામિત્વં કિતવસ્ય ન વિદ્યતે

યાનિયાનિ ચ પાપાનિ કિતવસ્ય મહાત્મનઃ॥
ભસ્મીભૂતાનિ સર્વાણિ જાતાનિ સ્મરણાચ્ચ વૈ

શંભોઃ પ્રસાદાત્સર્વાણિ સુકૃતાનિ ચ તત્ક્ષણાત્॥
તદ્વચશ્ચિત્રગુપ્તસ્ય નિશમ્ય પ્રેતરાટ્ સ્વયમ્

પ્રહસ્યાવાઙ્‌મુખો ભૂત્વા ઇદ માહ શતક્રતુમ્॥
ત્વં હિ રાજા સુરેંદ્રાણાં સ્થવિરો રાજ્યલંપટઃ

અશ્વમેધશતેનૈવ એકં જન્માર્જિતં કૃતમ્॥
ત્વયા નાસ્ત્યત્ર સંદેહો હ્યર્જ્જિતં તેન વૈ મહત્

પ્રાર્થયિત્વા હ્યગસ્ત્યાદીન્મુનીન્સર્વાન્વિશેષતઃ॥
અર્થેન પ્રણિપાતેન ત્વયા લભ્યાનિ તાનિ ચ॥
ગજાદિકાનિ રત્નાનિ યેન ત્વં ચ સુખી ત્વરન્

તથેતિ મત્વા વચનં પુરંદરો ગતઃ પુરીં સ્વામવિવેકદૃષ્ટિઃ॥
અભ્યર્થયામાસ વિનમ્રકંધરશ્ચર્ષીસ્તતો લબ્ધવાન્પારિજાતમ્

અનેનૈવ પ્રકારેણ લબ્ધરાજ્યઃ પુરંદરઃ॥
જાતસ્તદામરાવત્યાં રાજા સહ મહાત્મભિઃ

કિતવસ્ય પુનર્જન્મ દત્તં વૈવસ્વતેન હિ॥
કિંચિતકર્મવિપાકેન વિરોચનસુતોઽભવત્

સુરુચિર્જનની તસ્ય કિતવસ્યાભવત્તદા॥
વિરોચનસ્ય મહિષી દુહિતા વૃષપર્વણઃ॥
તસ્થૌ જઠરમાસ્થાય તસ્યાઃ સોઽપિ મહાત્મનઃ

તદાપ્રભૃતિ તસ્યૈવ પ્રહ્લાદસ્યાત્મજાત્સ વૈ॥
સુરુચેશ્ચ તથાપ્યાસીદ્ધર્મેદાને મહામતિઃ

તેનૈવ જઠરસ્થેન કૃતા મતિરનુત્તમા॥
કિતવેન કૃતા વિપ્રા દુર્લભા યા મનીષિણામ્

એકદા વૈ તદા શક્રો યયૌ વૈરોચનં પ્રતિ॥
હંતુકામો હિ દૈત્યેંદ્રં વિપ્રો ભૂત્વાઽથ યાચકઃ

વિરોચનગૃહં પ્રાપ્ત ઇંદ્રો વાક્યમુવાચ હ॥
સ્થવિરો બ્રાહ્મણો ભૂત્વા દેહીતિ મમ સુવ્રત॥
મનસ્વી ત્વં ચ દૈત્યેંદ્ર દાતા ચ ભુવનત્રયે

તવ વિપ્રા મહાભાગ ચરિતં પરમાદ્ભુતમ્॥
વર્ણયન્તિ સમા જેષુ સ્થિત્વા કીર્તિ ચ નિર્મલામ્॥
યાચકોઽહં ચ દૈત્યેંદ્ર દાતુરર્મહસિ સુવ્રત

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દૈત્યેંદ્રો વાક્યમબ્રવીત્॥
કિં દાતવ્યં તવ વિભો વદ શીઘ્રં મમાધુના

ઇંદ્રો હિ વિપ્રરૂપેણ વિરોચનમુવાચ હ॥
યાચયામિ ચ દૈત્યેંદ્ર યદહં પરિભાવિતઃ

આત્મપ્રીત્યા ચ દાતવ્યં મમ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ॥
ઉવાચ પ્રહસન્વાક્યં પ્રહ્લાદસ્યાત્મજોઽસુરઃ

દદામ્યાત્મશિરો વિપ્ર યદિ કામયસેઽધુના॥
ઇદં રાજ્યમનાયાસમિયં શ્રીર્નાન્યગામિની॥
અહં સમર્પયિષ્યામિ તવ નાસ્ત્યત્ર સશયઃ

ઇત્યુક્તસ્તેન દૈત્યેન વિમૃશ્ય ચ તદા હરિઃ॥
ઉવાચ દેહિ મે સ્વીયં શિરો મુકુટસેવિતમ્

એવમુક્તે તુ વચને શક્રેણ દ્વિજરૂપિણા॥
ત્વરન્મહેંદ્રાય તદા શિવર ઉત્કૃત્ત્ય વૈ મુદા॥
સ્વકરેણ દદૌ તસ્મૈ પ્રહ્લાદસ્યાત્મજોઽસુરઃ

પ્રહ્લાદેન પુરા યસ્તુ કૃતો ધર્મ્મઃ સુદુષ્કરઃ॥
કેવલાં ભક્તિમાશ્રિત્ય વિષ્ણોસ્તત્પરચેતસા

દાનાત્પરતરં ચાન્યત્ક્વચિદ્વસ્તુ ન વિદ્યતે॥
તદ્દાનં ચ મહાપુણ્યમાર્તેભ્યો યત્પ્રદીયતે

સ્વશક્ત્યા યચ્ચ કિંચિચ્ચ તદાનંત્યાય કલ્પતે॥
દાનાત્પરતરં નાન્યત્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે

સાત્ત્વિકં રાજસં ચૈવ તામસં ચ પ્રકીર્તિતતમ્॥
તથા કૃતમનેનૈવ દાનં સાત્ત્વિકલક્ષણમ્

શિર ઉત્કૃત્ત્ય ચેંદ્રાય પ્રદત્તં વિપ્રરૂપિણે॥
કિરીટઃ પતિતસ્તત્ર મણયો હિ મહાપ્રભાઃ

ઐકપદ્યેન પતિતાસ્તે જાતા મંડલાય વૈ॥
દૈત્યાનાં ચ નરેંદ્રાણાં પન્નગાનાં તથૈવ ચ

વિરોચનસ્ય તદ્દાનં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્॥
ગાયંત્યદ્યાપિ કવયો દૈત્યેંદ્રસ્ય મહાત્મનઃ

વિરોચનસ્ય પુત્રોઽભૂત્કિતવોઽસૌ મહાપ્રભઃ॥
મૃતે પિતરિ જાતોઽસૌ માતા તસ્ય પતિવ્રતા

કલેવરં ચ તત્યાજ પતિલોકં ગતા તતઃ॥
ભાર્ગવેણાભિષિક્તોઽસૌ જનકસ્ય નિજાસને

નામ્ના બલિરિતિ ખ્યાતો બભૂવ ચ મહાયશાઃ॥
તેન સર્વે સુરગણાસ્ત્રાસિતાઃ સુમહાબલાઃ

ગતસ્તે કથિતાઃ પૂર્વં કશ્યપસ્યાશ્રમં શુભમ્॥
તદા બલિરભૂદિન્દ્રો દેવપુર્યાં મહાયશાઃ

સ્વયં તતાપ તપસા સૂર્યો ભૂત્વા તદાઽસુરઃ॥
ઈશો ભૂત્વા સ્વયં ચાસ્તે ઐશાન્યાં દિશિ પાલયન્

તથા ચ નૈરૃતો ભૂત્વા તથા ત્વંબુપતિઃ સ્વયમ્॥
ધનાધ્યક્ષ ઉદીચ્યાં વૈ સ્વયમાસ્તે બલિસ્તદા॥
એવમાસ્તે બલિઃ સાક્ષાત્સ્વયમેવ ત્રિલોકભુક્

શિવાર્ચનરતેનૈવ કિતવેન બલિર્દ્વિજાઃ॥
પૂર્વાભ્યાસેન તેનૈવ મહાદાનરતોઽભવત્

એકદા તુ સભામધ્યે આસ્થિતો ભૃગુણા સહ॥
દૈત્યેંદ્રૈઃ સંવૃતઃ શ્રીમાઞ્છંડામર્કૌ વચોઽબ્રવીત્

આવાસઃ ક્રિયતામત્ર ક્રિયતામત્ર અસુરૈર્મ્મમ સન્નિધૌ॥
હિત્વા પાતાલમદ્યૈવ મા વિલંબિતુમર્હથ

ભાર્ગવસ્તદુપશ્રુત્ય પ્રહસ્યેદમુવાચ હ॥
યજ્ઞૈશ્ચ વિવિધૈશ્ચૈવ સ્વર્ગલોકે મહીયતે

યાજ્ઞિકૈશ્ચ મહારાજ નાન્યથા સ્વર્ગમેવ હિ॥
ભોક્તું હિ પાર્યતે રાજન્નાન્યતા મમ ભાષિતમ્

ગુરોર્વચનમાજ્ઞાય દૈત્યેંદ્રો વાક્યમબ્રવીત્॥
મયા કૉતં ચ યત્કર્મ તેન સર્વે મહાસુરાઃ॥
સ્વર્ગે વસંતુ સુચિરં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

પ્રહસ્યો વાચ ભગવાન્ભાર્ગવાણાં મહાતપાઃ॥
બલિનં બાલિશં મત્વા શુક્રો બુદ્ધિમતાં વરઃ

યત્ત્વયોક્તં ચ વચનં બલે મમ ન રોચતે॥
ઇહૈવ ત્વં સમા ગત્ય વસ્તું ચેચ્છસિ સુવ્રત

અશ્વમેધશતેનૈવ યજ ત્વં જાતવેદસમ્॥
કર્મ્મભૂમિં ગતો ભૂત્વા મા વિલંબિતુમર્હસિ

તથેતિ મત્વા સ બલિર્મહાત્મા હિત્વા તદાનીં ત્રિદિવં મનસ્વી॥
દૈત્યૈઃ સમેતો ગુરુણા ચ સંગતો યયૌ ભુવં સોનુચરૈઃ સમેતઃ

તન્નર્મદાયા ગુરુકુલ્યસંજ્ઞકં તીરે મહાતીર્થમુદારશોભમ્॥
ગત્વા તદા દૈત્યપતિર્મહાત્મા જિત્વા સમગ્રં વસુધાવલં ચ

તતોઽશ્વમેધૈર્બહુભિર્વિચક્ષણો ગુરુપ્રયુક્તઃ સ મહાયશાબલિઃ॥
ઈજે ચ દીક્ષાં પરમામુપેતો વૈરોચનિં સત્યવતાં વરિષ્ઠઃ

કૃત્વા બ્રાહ્મણમાચાર્યમૃત્વિજઃ ષોડશાઽભવન્॥
સુપરીક્ષિતેન તેનૈવ ભાર્ગવેણ મહાત્મના

યજ્ઞાનામૂનમેકેન શતં દીક્ષાપરેણ હિ॥
બલિના ચાશ્વમેધાનાં પૂર્ણં કર્તું સમાદધે

યાવદ્યજ્ઞશતં પૂર્ણં તસ્ય રાજ્ઞો ભવિષ્યતિ॥
પુરા પ્રોક્તં મયા ચાત્ર હ્યદિત્યા વ્રતમુત્તમમ્

વ્રતેન તેન સંતુષ્ટો ભગવાન્હરિરીશ્વરઃ॥
બટુરૂપેમ મહતા પુત્રભૂતો બભૂવ હ

અદિત્યાઃ કશ્યપેનૈવ ઉપનીતસ્તદા પ્રભુઃ॥
ઉપનીતેઽથ સંપ્રાપ્તો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

દત્તં યજ્ઞોપવીતં ચ બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના॥
દંડકાષ્ઠં પ્રદત્તં હિ સોમેન ચ મહાત્મના

મેખલા ચ સમાનીતા અજિનં ચ મહાદ્ભુતમ્॥
તથા ચ પાદુકે ચૈવ મહ્યા દત્તે મહાત્મનઃ

તત્ર ભિક્ષા સમાનીતા ભવાન્યા ચાર્થસિદ્ધયે॥
એવં ભગવતે દત્તં વિષ્ણવે બટુરૂપિણે

અભિવંદ્ય શ્રીશો વામનો હ્દિતિં તથા॥
કશ્યપંચ મહાતેજા યજ્ઞવાટં જગામ ચ॥
યાજ્ઞિકસ્ય બલેરાહ ચ્છલનાર્થં સ્વયં પ્રભુઃ

તદા મહેશઃ સ જગામ સ્વર્ગં પ્રકંપયન્ગાં પ્રપદા ભરેણ॥
સ વામનો બટુરૂપી ચ સાક્ષાદ્વિષ્ણુઃ પરાત્મા સુરકાર્યહેતોઃ

ગીર્ભિર્યથાર્થાભિરભિષ્ટુતો જનૈર્મુનીશ્વરૈર્દેવગણૈર્મહાત્મા॥
ત્વરેણ ગચ્છન્સ ચ યજ્ઞવાટં પ્રાપ્તસ્તદાનીં જગદેકબંધુઃ

ઉદ્ગાપયન્સામ યતો હિ સાક્ષાચ્ચકાર દેવો બટુરૂપવેષઃ॥
ઉદ્ગીયમાનો ભગવાન્સ ઈશ્વરો વેદાંત વેદ્યો હરિરીશ્વરઃ પ્રભુઃ

દદર્શ તં મહાયજ્ઞમશ્વમેધં બલેસ્તદા॥
દ્વારિ સ્થિતો મહાતેજા વામનો બટુરૂપધૃક્

બ્રહ્મરૂપેણ મહતા વ્યાપ્તમાસીદ્દિગંતરમ્॥
પવમાનસ્ય ચ બટોર્વામનસ્ય મહાત્મનઃ

તચ્છ્રુત્વા ચ બલિઃ પ્રાહ શંડામર્ક્કૌ ચ બુદ્ધિમાન્॥
બ્રાહ્મણાઃ કતિસંખ્યાશ્ચ આગતાઃ સંતિ ઈક્ષ્યતામ્

તથેતિ મત્વા ત્વરિતાવુત્થિતૌ તૌ તદા દ્વિજાઃ॥
શંડામર્કૌ સમાગમ્ય મંડપદ્વારિ સંસ્થિતૌ

દદૃશાતે મહાત્માનં શ્રીહરિં બટુરૂપિણમ્॥
ત્વરિતૌ પુનરાયાતૌ બલેઃ શંસયિતું તદા

બ્રહ્મચારી સમાયાત એક એવ ન ચાપરઃ॥
પઠનાદૌ મહારાજ ચાગતસ્તવ સન્નિધૌ॥
કિમર્થં તન્ન જાનીમો જાનીહિ ત્વં મહામતે

એવમુક્તે તુ વચને તાભ્યાં સ ચ મહામનાઃ॥
ઉત્થિતસ્તત્ક્ષણાદેવ દર્શનાર્થે બટું પ્રતિ

સ દદર્શ મહાતેજા વિરોચનસુતો મહાન્॥
દંડવત્પતિતો ભૂમૌ નનામ શિરસા બટુમ્

આનયિત્વા બટું સદ્યઃ સંનિવેશ્યઃ નિજાસને॥
અર્ઘ્યપાદ્યેન મહતાભ્યર્ચયામાસ તં બટુમ્

વિનમ્રકંધરો ભૂત્વા ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા ગિરા॥
કુતઃ કસ્માચ્ચ કસ્યાસિ તચ્છિઘ્રં કથ્યતાં પ્રભો

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય વિરોચનસુતસ્ય વૈ॥
મનસા હૃષિતશ્ચાસૌ વામનો વક્તુમારભત્

॥ભગવાનુવાચ॥
ત્વં હિ રાજા ત્રિલોકેશો નાન્યો ભવિતુમર્હસિ॥
સ્વકુલં ન્યૂનતાં ગચ્છેદ્યો વૈ કાપુરુષઃ સ્મૃતઃ

સમં વા ચાધિકો વાપિ યો ગચ્છેત્પુરુષઃ સ્મૃતઃ॥
ત્વયા કૃતં ચ યત્કર્મ્મ ન કૃતં પૂર્વજૈસ્તવ

દૈત્યાનાં ચ વરિષ્ઠા યે હિરણ્યકસિપાદયઃ॥
કૃતં મહત્તપો યેન દિવ્યં વર્ષસહસ્રકમ્

શરીરં ભક્ષિતં યસ્ય જુષાણસ્ય તપો મહત્॥
પિપીલિકાભિર્બહુભિર્દંશૈશ્ચૈવ સમાવૃતમ્

અભવત્તસ્ય તજ્જ્ઞાત્વા સુરેંદ્રો હ્યગમત્પુરા॥
નગરં તસ્ય ચ તદા સૈન્યેન મહતા વૃતઃ

તત્સન્નિધૌ હતાઃ સર્વે અસુરા દૈત્યશત્રુણા॥
વિંધ્યા તુ મહિષી તસ્ય નીયમાના નિવારિતા

નારદેન પુરા રાજન્કિંચિત્કાર્યં ચિકીર્ષુણા॥
શંભોઃ પ્રસાદાદખિલં મનસા યત્સમીક્ષિતમ્॥
દૈત્યેંદ્રેણ ચ તત્સર્વં તપસૈવ વશીકૃતમ્

તસ્યાઃ પુત્રો મહાતેજા યેન નીતોઽભવત્સભામ્॥
તસ્ય પુત્રો મહાભાગ પિતા તે પિતૃવત્સલઃ॥
નામ્ના વિરોચનો વિદ્વાનિંદ્રો યેન મહાત્મના

દાનેન તોષિતો રાજન્સ્વેનૈવ શિરસા તદા॥
તસ્યાત્મજોસિ ભો રાજન્કૃતં તે પરમં યશઃ

યશોદીપેન મહતા દગ્ધાઃ શલભવત્સુરાઃ॥
ઇંદ્રોપિ નિર્જિતો યેન ત્વયા નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

શ્રુતમસ્તિ મયા સર્વં ચરિતં તવ સુવ્રત॥
અલ્પકોઽહમિહાયાતો બ્રહ્મચર્યવ્રતે સ્થિતઃ

ઉટજાર્થે ચ મે દેહિ ભૂમીં ભૂમિભૃતાંવર॥
બટોસ્તસ્યૈવ તદ્વાક્યં શ્રુત્વા બલિરભાષત

હે બટો પંડિતો ભૂત્વા યદુક્તં વચનં પુરા॥
શિશુત્વાત્તન્ન જાનાસિ શ્રુત્વા મન્યે યથાર્થતઃ

વદ શીઘ્રં મહાભાગ કિયન્માત્રાં મહીં તવ॥
દાસ્યામિ ત્વરિતેનૈવ મનસા તદ્વિમૃશ્યતામ્

તદાહ વામનો વાક્યં સ્મયન્મધુરયા ગિરા॥
અસંતોષપરા યે ચ વિપ્રા નષ્ટા ન સંશયઃ

સંતુષ્ટા યે હિ વિપ્રાસ્તે નાન્યે વેષધરા હ્યમી॥
સ્વધર્મનિરતા રાજન્નિર્દંભા નિરવગ્રહાઃ

નિર્મત્સરા જિતકોધાવદાન્યા હિ મહામતે॥
વિપ્રાસ્તે હિ મહાભાગ તૈરિયં ધાર્યતે મહી

મનસ્વી ત્વં બહુત્વાચ્ચ દાતાસિ ભુવનત્રયે॥
તથાપિ મે પ્રદાતવ્યા મહી ત્રિપદસંમિતા

બહુત્વે નાસ્તિ મે કાર્યં મહ્યા વૈ સુરસૂદન॥
પ્રવેશમાત્રમુટજં તથા મમ ભવિષ્યતિ

ત્રિપદં પૂર્યતેઽસ્માકં વસ્તું નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ॥
દેહિ મે ક્રમતો રાજન્યાવદ્ભૂમિભવિષ્યતિ॥
તાવત્સંખ્યા પ્રદાતવ્યા યદિ દાતાસિ ભો બલે

પ્રહસ્ય તમુવાચેદં બલિર્વૈરોચનાત્મજઃ॥
દાસ્યામિ તે મહીં કૃત્સાં સશૈલવનકાનનામ્

મદીયાં વૈ મહાભાગ મયા દત્તાં ગૃહામ વૈ॥
યાચકોઽસિ બટો પશ્ય દાનં દૈત્યાપ્રયાચસે

યાચકો હ્યલ્પકો વાસ્તુ દાતા સર્વં વિમૃશ્ય વૈ॥
તથા વિલોક્ય ચાત્માનં હ્યર્થિભ્યશ્ચ દદાતિ વૈ

આત્મૌપમ્યેન સર્વત્ર યો દદાતિ હ્યુદારધીઃ॥
તસ્માન્ન યાચિતવ્યં હિ અર્થિના મંદભાગિના

બટો દદામ્યહં તેઽદ્ય સસૈલવનકાનનામ્॥
પૃથ્વીં સપર્વતાં સાબ્ધિં નાન્યથા મમ ભાષિતમ્

પુનઃ પ્રોવાચ સ બટુર્વિરોચનસુતં પ્રતિ॥
પૂર્યતે મમ દૈત્યેંદ્ર ક્રમતો હિ પદૈસ્ત્રિભિઃ

બટોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા અસુરેન્દ્રો બલિસ્તદા॥
ઉવાચ પ્રહસન્વાક્યં મન્યમાનો બલિર્ભૃશમ્॥
ગૃહ્યતાં ચ મયા દત્તાં પદૈસ્ત્રિભિરલંકૃતામ્

ઇત્યુક્તો વામનઃ પ્રાહ પ્રહસન્નસુરં પ્રતિ॥
સંકલ્પ્ય સકલાં પૃથ્વીં દાતુમર્હસિ સુવ્રત

તથેતિ મત્વા બલિના સુપૂજિતઃ સ વામનઃ કશ્યપનંદનો મહાન્॥
બલિસ્તદાનીં સહસા નિતાંતં સંસ્તૂયમાનસ્ત્વૃષિભિર્મુનીંદ્રૈઃ

તં પૂજયિત્વા સ બલિર્યાવદ્દાતું સમુદ્યતઃ॥
ગુરુણા વારિત સ્તાવદ્વિરોચનસુતો મહાન્

ન દાતવ્યં ત્વયા દાનં વિષ્ણવે બટુરૂપિણે॥
ઇંદ્રાર્થમાગતઃ સદ્યો યજ્ઞવિઘ્નં કરોતિ તે॥
તસ્માત્ત્વયા ન પૂજ્યો હિ વિષ્ણુરધ્યાત્મદીપકઃ

પુરા કૃતમનેનૈવ મોહિનીરૂપધારિણા॥
દેવેભ્યશ્ચામૃતં દત્તં રાહુર્યેન હતો મહાન્

યેન વિદ્રાવિતા દૈત્યાઃ કાલનેમિર્હતો બલી

એવંવિધોઽયં પુરુષો મહાત્મા સ ઈશ્વરો વિશ્વપતિઃ સ એવ॥
વિમૃશ્ય સર્વં મનસા મહામતે હિતાહિતં કર્તુમિ હાર્હસિ ત્વમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે બલિયજ્ઞે વામનગમનવર્ણનં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ