Skanda Purana · Chapter 1.15

// ṛṣaya ūcuḥ//
rājyaṃ prāpto hi deveṃdraḥ kathitaste guruṃ vinā//
guroravajñayā jāto rājyabhraṃśo hi tasya tu

kena praṇoditaśceṃdro babhūva ciramāsane//
tatsarvaṃ kathayāśu tvaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ

//lomaśa uvāca//
guruṇāpi vinā rājyaṃ kṛtavānsa śacīpatiḥ//
viśvarūpoktavidhinā iṃdro rājye sthito mahān

viśvakarmasuto viprā viśvarūpo mahānṛpaḥ//
purohito'tha śakrasya yājakaścābhavattadā

tasminyajñe'vadānaiśca yajane asurānsurān//
manuṣyāṃścaiva triśirā aparokṣaṃ śacīpateḥ

devāndadāti sākrośaṃ daityāṃstūṣṇīmathādadāt//
manuṣyānmadhyapātena pratyahaṃ sa grahāndvijaḥ

ekadā tu maheṃdreṇa sūcito gurulāghavāt//
alakṣyamāṇena tadā jñātaṃ tasya cikīrṣitam

daityānāṃ kāryasiddhyarthamavadānaṃ prayacchati//
asau purohito'smākaṃ pareṣāṃ ca phalapradaḥ

iti matvā tadā śakro vajreṇa śataparvaṇā//
ciccheda tacchirāṃsyeva tatkṣaṇādabhavadvadhaḥ

yenākarotsomapānamajāyaṃta kapiṃjalāḥ//
tatonyena surāpānātkalaviṃkā bhavanmukhāt

anyānanādajāyaṃta tittirā viśvarūpiṇaḥ//
evaṃ hato viśvarūpaḥ śakreṇa maṃdabhāginā

brahmahatyā tadodbhūtā durdharṣā ca bhayāvahā//
durdharṣā durmukhā duṣṭā caṇḍālarajasānvitā

brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṃganāgamaḥ//
ityeṣāmapyaghavatāmidameva ca niṣkṛtiḥ

nāmavyāharaṇaṃ viṣṇoryatastadviṣayā matiḥ//
triśirā dhūmrahastā sā śakraṃ grastumupāyayau

tato bhayena mahatā palāyanaparo'bhavat//
palāyamānaṃ taṃ dṛṣṭvā hyanuyātā bhayāvahā

yato dhāvati sā'dhāvattiṣṭhaṃtamanutiṣṭhati//
aṃgakṛtā yathā chāyā śakrasyapariveṣṭitum//
āyāti tāvatsahasā iṃdro'pyapsu nyamajjata

śīghratvena yathā viprāściraṃtanajalecaraḥ

evaṃ divyaśataṃ pūrṇaṃ varṣāṇāṃ ca śacīpateḥ//
vasatastasya duḥkhena tathā caiva śatadvayam//
arājakaṃ tadā jātaṃ nākapṛṣṭhe bhayāvaham

tadā ciṃtānvitā devā ṛṣayo'pi tapasvinaḥ//
trailokyaṃ cā''padā grastaṃ babhūva ca tadā dvijāḥ

eko'pi brahmahā yatra rāṣṭre vasati nirbhayaḥ//
akālamaraṇaṃ tatra sādhūnāmupajāyate

rājā pāpayuto yasminrāṣṭre vasati tatra vai//
durbhikṣaṃ caiva maraṇaṃ tathaivopadravā dvijāḥ

bhavaṃti bahavo'narthāḥ prajānāṃ nāśahetave//
tasmādrājñā tu kartavyo dharmmaḥ śraddhāpareṇa hi

tathā prakṛtayo rājñaḥ śucajitvena pratiṣṭhitāḥ//
indreṇa ca kṛtaṃ pāpaṃ tena pāpena vai dvijāḥ//
nānāvidhairmahātāpaiḥ sopadravamabhūjjagat

//śaunaka uvāca//
aśvamedhaśatenaiva prāptaṃ rājyaṃ mahattaram//
devānāmakhilaṃ sūta kasmādvighramajāyata//
śakrasya ca mahābhāga yathāvatkathayasva na

//sūta uvāca//
devānāṃ dānavānāṃ ca manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥ//
karmmaiva sukhaduḥkhānāṃ hetubhūtaṃ na saṃśayaḥ

indreṇa ca kṛtaṃ viprā mahadbhūtaṃ jugupsitam//
guroravajñā ca kṛtā viśvarūpavadhaḥ kṛtaḥ

gautamasya guroḥ patnī sevitā tasya tatphalam//
prāptaṃ maheṃdreṇa ciraṃ yasya nāsti pratikriyā

ye hi dṛṣkaṭatakarmmāṇo na kurvaṃti ca niṣkṛtim//
durdaśāṃ prapnuvantyete yathaivendraḥ śatakratuḥ

duṣkṛtopārjitasyā taḥ prāyāścittaṃ hi tatkṣaṇāt//
kartavyaṃ vidhivadviprāḥ sarvapāpopaśāṃtaye

upapātakamadhyastaṃ mahāpātakatāṃ vrajet

tataḥ svadharmaniṣṭhāṃ ca ye kurvaṃti sadā narāḥ//
prātarmadhyāhnasāyāhne teṣāṃ pāpaṃ vinaśyati

prāpnuvaṃtyuttamaṃ lokaṃ nātra kāryā vicāraṇā//
tasmādasau durācāraḥ prāpte vai karmaṇaḥ phalam

sa pradhārya tadā sarve lokapālāstvarānvitāḥ//
bṛhaspatimupāgamya sarvamātmani dhiṣṭhitam//
kathayāmāsuravyagrā iṃdrasya ca guruṃ prati

devairuktaṃ vaco viprā niśamya ca bṛhaspatiḥ//
arājakaṃ ca saṃprāptaṃ ciṃtayāmāsa buddhimān

kiṃ kāryaṃ cādya kartavyaṃ kathaṃ śreyo bhaviṣyati//
devānāṃ cādya lokānāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

manasaiva ca tatsarvaṃ kāryākāryaṃ vicārya ca//
jagāma śakraṃ tvarito devaiḥ saha mahāyaśāḥ

prāpto jalāśayaṃ taṃ ca yatrāste hi puraṃdaraḥ//
yasya tīre sthitā hatyā caṃḍālīva bhayāvahā

tatroviṣṭāste sarve devā ṛṣigaṇānvitāḥ//
āhvānaṃ ca kṛtaṃ tasya śakrasya guruṇā svayam

samutthitastataḥ śakro dadarśa svaguruṃ tadā//
bāṣpapūritavaktro hi bṛhaspatimabhāṣata

praṇipatya ca tatratyānkṛtāñjalirabhāṣata//
tadā dīnamukho bhūtvā manasā saṃvimṛśya ca

svayameva kṛtaṃ pūrvamajñānalakṣaṇaṃ mahat//
adhunaiva mayā kāryaṃ kiṃ kartavyaṃ vada prabho

prahasyovāca bhagavānbṛhaspati rudāradhīḥ//
purā tvayā kṛtaṃ yacca tasyedaṃ karmaṇaḥ phalam

māṃ ca uddiśya bho iṃdra tadbhogādeva saṃkṣayaḥ//
prāyaścitaṃ hi hatyāyā na dṛṣṭaṃ smṛtikāribhiḥ

ajñānato hi yajjātaṃ pāpaṃ tasya pratikriyā//
kathitā dharmmaśāstrajñaiḥ sakāmasya na vidyate

sakāmena kṛtaṃ pāpamakāmaṃ naiva jāyate//
tābhyāṃ viṣayabhedena prāyaścittaṃ vidhīyate

maraṇāṃto vidhiḥ kāryo kāmena hi kṛtena hi//
ajñānajanite pāpe prāyaścittaṃ vidhīyate

tasmāttvayā kṛtaṃ yacca svayameva hato dvijaḥ//
purohitaśca vidvāṃśca tasmānnāsti pratikriyā

yāvanmaraṇamapyeti tāvadapsu sthiro bhava

śatāśvamedhasaṃjñaṃ ca yatphalaṃ tava durmate//
tannaṣṭaṃ tatkṣaṇādeva ghātito hi dvijo yadā

sacchidre ca yathā toyaṃ na tiṣṭhati ghaṭe'ṇvapi//
tathaiva sukṛtaṃ pāpe hīyate ca pradakṣiṇam

tasmācca daivasaṃyogātprāptaṃ svargādikaṃ ca yaiḥ//
yathoktaṃ tadbhavetteṣāṃ dharmiṣṭhānāṃ na saṃśayaḥ

etacchrutvā vacastasya śakro vacanamabravīt//
kukarmaṇā madīyena prāptametanna saṃśayaḥ

amarāvatī māśu tvaṃ gaccha devarṣibiḥ saha//
lokānāṃ kāryasiddhyarthe devānāṃ ca bṛhaspate//
iṃdraṃ kuru mahābhāga yaste manasi rocate

yathā mṛtastathā haṃ vai brahmahatyāvṛto mahān//
rāgadveṣasamutthena pāpenāsmi pariplutaḥ

tasmāttvarānvitā yūyaṃ devarājānamāśuḥ vai//
kurvatu madanujñātāḥ satyaṃ prativadāmi vaḥ

evamuktāstadā sarve bṛhaspatipurogamāḥ//
etyāmarāvatīṃ tūrṇaṃ puraṃdaraviceṣṭitam//
kathayāmāsuravyagrā śacīṃ prati yathā tathā

rājyasya hetoḥ kiṃ kāryaṃ vimṛśaṃtaḥ parasparam

evaṃ vimṛśyamānānāṃ devānāṃ tatra nāradaḥ//
yadṛcchayāgatastatra devarṣiramitadyutiḥ

uvāca pūjito devānkasmādyūyaṃ vicetasaḥ//
tenoktāḥ kathayāmāsuḥ sarvaṃ śakrasya ceṣṭitam

gatamiṃdrasya ceṃdratvamenasā parameṇa tu//
tataḥ provāca tāndevāndevarṣirnārado vacaḥ

yūyaṃ devāśca sarvajñāstapasā vikrameṇa ca//
tasmādiṃdro hi kartavyo nahuṣaḥ somavaṃśajaḥ

so'sminrāṣṭre pratiṣṭhāpyastvaritenaiva nirjarāḥ//
ekonamaśvamedhānāṃ śataṃ tena mahātmanā//
kṛtamasti mahābhāgā nahuṣeṇa ca yajvanā

śacyā śrutaṃ ca tadvākyaṃ nāradasya mukhodgatam//
gatāṃtaḥpuramavyagrā bāṣpapūritalocanā

nāradasya vacaḥ śrutvā sarve devānvamodayan

nahuṣaṃ rājyamāroḍhumaikapadyena te yadā//
ānīto hi tadā rājā nahuṣo hyamarāvatīm

rājyaṃ dattaṃ maheṃdrasya suraiḥ sarvairmaharṣibhiḥ//
tadāgastyādayaḥ sarve nahuṣaṃ paryupāsata

gaṃdharvāpsaraso yakṣā vidyādharamahoragāḥ//
yakṣāḥ suparṇāḥ patagā ye cānye svargavāsinaḥ

tadā mahotsavo jāto devapuryāṃ niraṃtaraḥ//
śaṃkhatūryamṛdaṃgāni nedurduṃdubhayaḥ samam

gāyakāśca jagustatra tathā vādyāni vādakāḥ//
nartakā nanṛtustatra tathā rājyamahotsave

abhiṣiktastadā tatra bṛhaspatipurogamaiḥ

arcito devasūktaiśca yathā vadgrahapūjanam//
kṛtavāṃścaiva ṛṣibhirvidvadbhirbhāvitātmabhiḥ

tathā ca sarvaiḥ paripūjito mahānrājā surāṇāṃ nahuṣastadānīm//
iṃdrāsane ceṃd samānarūpaḥ saṃstūyamānaḥ parameṇa varcasā

sugaṃdhadīpaiśca suvāsasā yuto'laṃkārabhogaiḥ suvirājitāṃgaḥ//
babhau tadānīṃ nahuṣo munīdraiḥ saṃstūyamāno hi tathā'mareṃdraiḥ

iti paramakalānvito'sau suramunivaragaṇaiśca pūjyamānaḥ//
nahuṣanṛpavaro'bhavattadānīṃ hṛdi mahatā hṛcchayenataptaḥ

//nahuṣa uvāca//
iṃdrāṇī kathamadyaiva nāyāti mama sannidhau//
tāṃ cāhvayata śīghraṃ bho mā vilaṃbitumarhatha

nahupasya vacaḥ śrutvā bṛhaspatirudāradhīḥ//
śacībhavanamāsādya uvāca ca savistaram

śakrasya durnimittena hyanīto nahuṣo'tra vai//
rājyārte bhāmini tvaṃ ca arddhāsanagatā bhava

śacī prahasya covāca bṛhaspatimakalmaṣam//
asau na paripūrṇo hi yajñaiḥ śakrāsane sthitaḥ//
ekonamaśvamedhānāṃ śataṃ kṛtamanena vai

tasmānna yogyo prahasya covāca bṛhaspatimakalpaṇaṣam//
asau na paripūrṇo hi yajñaiḥ śakrāsane sthitaḥ//
avāhyavāhanenaiva atrāgatya labheta mām

tatheti gatvā tvarito bṛhaspatiruvāca tam//
nahuṣaṃ kāmasaṃtaptaṃ śacyoktaṃ ca yathātatham

tatheti matvā rājāsau nahuṣaḥ kāmamohitaḥ//
vimṛśya parayā buddhyā avāhyaṃ kiṃ praśasyate

sa buddhyā ca ciraṃ smṛtvā brāhmaṇāścatapasvinaḥ//
avāhyāśca bhavaṃtyasmādātmānaṃ vāhayāmyaham

dvābhyāṃ ca tasyāḥ prāptyarthamiti me hṛdi vartate//
śibikāṃ ca dadau tābhyāṃ dvijābhyāṃ kāmamohitaḥ

upaviśya tadā tasyāṃ śivabikāyāṃ samāhitaḥ//
sarpasarpeti vacanānnodayāmāsa tau tadā

agastyaḥ śibikāvāhī tataḥ kruddho'śapannṛpam//
viprāṇāmavamaṃtā tvamunmatto'jagaro bhava

śāpoktimātrato rājā patito brāhmaṇasya hi//
tatraivājagaro bhūtvā vipraśāpo duratyayaḥ

yathā hi nahuṣo jātastathā sarve'pi tādṛśāḥ//
viprāṇāmavamānena patinti niraye'śucau

tasmāsarvaprayatnena padaṃ prāpya vicakṣaṇaiḥ//
apramattairnarairbhāvyamihāmutra ca labdhaye

tathaiva nahuṣaḥ sarppo jātoraṇye mahābhaye//
evaṃ caivābhavattatra devaloke hyarājakam

tathaiva te surāḥ sarve vismayāviṣṭacetasaḥ//
aho bata mahatkaṣṭaṃ prāptaṃ rājñā hyanena vai

na martya loko na svargo jāto hyasya durātmanaḥ//
satāmavajñayā sadyaḥ sukṛtaṃ dagdhameva hi

yājñiko hyaparo loke kathyatāṃ ca mahāmune//
tadovāca mahātejā nārado munisattamaḥ

yayātiṃ ca mahābhāgā ānayadhvaṃ tvarānvitāḥ//
devadūtāstu vai tūrṇaṃ yayātiṃ drutamānayan

vimānamāruhya tadā mahātmā yayau divaṃ devadūtaiḥ sametaḥ//
puraskṛto devavaraistadānīṃ tathoragairyakṣagaṃdharvasiddhaiḥ

āyātaḥ so'marāvatyāṃ tridaśairabhitoṣitaḥ//
iṃdrāsane copaviṣṭo babhāṣe ca sa satvaram

nāradenaivamuktastu tvaṃ rājā yājñiko hyasi//
satāmavajñayā prāpto nahuṣo daṃdaśūkatām

ye prāpnuvaṃti dharmiṣṭhā daivena paramaṃ padam//
prāktanenaiva mūḍhāste na paśyaṃti śubhāśubham

pataṃti narake ghore stabdhā vai nātra saṃśayaḥ

//yayātiruvāca//
yaiḥ kṛtaṃ puṇyaṃ teṣāṃ vighnaḥ prajāyate//
alpakatvena devarṣe viddhi sarvaṃ paraṃ mama

mahādānāni dattāni annadānayutāni ca//
godānāni bahūnyeva bhūmidānayutāni ca

tathaiva sarvāṇyapi cottamāni dānāni coktāni manīṣibhiryadā//
etāni sarvāṇi mayā tadaiva dattāni kāle ca mahāvidhānataḥ

yajñairiṣṭaṃ vājapeyātirātrairjyotiṣṭomai rājasūyādibhiśca//
śāstraproktairaśvamedhādibhiśca yūpaireṣālaṃkṛtā bhūḥ samaṃtāt

devadevo jagannātha iṣṭo yajñairanekaśaḥ//
gālavāya pure dattā kanyā tveṣā ca mādhavī

patnītvena caturbhyaśca dattāḥ kanyā mune tadā//
gālavasya gurorarthe viśvāmitrasya dhīmataḥ

evaṃ bhūtānyanekāni sukṛtāni mayā purā//
mahāṃti ca bahūnyeva tāni vaktuṃ na pāryate

bhūyaḥ pṛṣṭaḥ sarvadevaiḥ sa rājā kṛtaṃ sarvaṃ guptameva yathārtham//
vijñātumicchāma yathārthatopi sarve vayaṃ śrotukāmā yayāte

vaco niśamya devānāṃ yayātiramitadyutiḥ//
kathayāmāsa tatsarvaṃ puṇyaśeṣaṃ yathārthataḥ

kathitaṃ sarvametacca niḥśeṣaṃ vyāsavattadā//
svapuṇyakathanenaiva yayātirapatadbhuvi

tatkṣaṇādeva sarveṣāṃ surāṇāṃ tatra paśyatām//
evameva tathā jātamarājakamataṃdritam

anyo na dṛśyate loke yājñiko yo hi tatra vai//
śakrāsane'bhiṣe kāryaṃ śrūyatāṃ hi dvijottamāḥ

sarve surāśca ṛṣayo'tha mahāphaṇīṃdrā gandharvayakṣakhagacāraṇakiṃnarāśca//
vidyādharāḥ suragaṇāpsarasāṃ gaṇāśca ciṃtāparāḥ samabhavanmanujāstathaiva

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṇḍe śivaśāstre devendrasvārājyābhiṣekavṛttānte devendrasya brahmahatyayopadrutau nahuṣaśāpayayātibhūṣaṇyavṛttāntavarṇanaṃnāma paṃcadaśo'dhyāyaḥ