Skanda Purana · Chapter 1.1.6

// gautama uvāca // //
purā nārāyaṇaḥ kalpe śayānaḥ salilārṇave //
śeṣaparyaṃkaśayane kadācinnaiva budhyata

tamasā pūritaṃ viśvamapajñātamalakṣaṇam //
vīkṣya kalpāvasāne'pi viṣedurnityasūrayaḥ

aho kaṣṭamidaṃ rūpaṃ tamasā viśvamohanam //
yena kalpāvasānepi viṣṇurnādyāpi budhyate

jyotiṣaḥ puruṣaṃ pūrṇamapaśyaṃtaṃ surā api //
kathaṃ vā tamasaḥ śāṃtiṃ labheranparibhāvinaḥ

iti niścitya manasā devadevamumāpatim //
ciṃtayāmāsurātmasthaṃ tejorāśiṃ niraṃjanam

tataḥ prasanno bhagavāṃstejorāśirmaheśvaraḥ //
viśvāvanāya vijñaptaḥ praṇatairnityasūribhiḥ

tatastejomayācchaṃbhoḥ sphuliṃgāṃśusamudbhavāḥ //
udastaṃbhaṃta devānāṃ trayastriṃśacca koṭayaḥ

bodhitaḥ sakalairdevaiḥ samutthāya ramāpatiḥ//
prabhātaṃ vīkṣya sakalaṃ manasyevamacintayat

mayā tamasi udrekādakāle śayanaṃ kṛtam //
prabodhāya paraṃ jyotiḥ svayaṃ dṛṣṭaḥ sadāśivaḥ

jagadutpattikṛtyāni svayaṃ kartuṃ vyavasyati //
kiṃ mayātra punaḥ kāryaṃ brahmaṇā vā svayaṃbhuvā/

dhiṅmāṃ sthitamanātmajñaṃ nidrayā hṛtacetasam //
athavā sarvakartāraṃ śaraṇaṃ yāmi śaṃkaram // १ १//
sarvadoṣapraśamanaṃ sarvābhīṣṭaphalapradam //
pavitramalpapuṇyānāṃ durlabhaṃ śaṃbhudarśanam

ciṃtayannevamātmasthaṃ jyotirliṃgaṃ sadāśivam //
praṇanāma harirbhaktyā devamaṣṭāṃgato muhuḥ

viśvasraṣṭāramīśānaṃ tuṣṭāva duritacchidam //
atha tejomayaḥ śaṃbhuḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatam

anugṛhya kaṭākṣaistaṃ samuttiṣṭhetyabhāṣata //
utthāya karuṇāpūrṇaṃ śaṃbhuṃ caṃdrārddhaśekharam

namastribhuvaneśāya trimūrtiguṇadhāriṇe //
tridevavapuṣe tubhyaṃ tridṛśe tripuradruhe

tvameva jagatāmīśo nijāṃśairdevatāmayaiḥ //
kāryakāraṇarūpeṇa karoṣi svecchayā kriyāḥ

māṃ niyujya jagadguptau parimohya ca māyayā //
na doṣamuta saṃkalpaṃ vihātumapi necchasi

kiṃ karomi jaganmūrttau nyastabhāro'smyahaṃ tvayi //
na doṣamīhase nūnamakālaśayanena mām

hara śambho harerārtimanutāpaṃ samīkṣya saḥ //
ādideśa haraḥ śrīmānprāyaścittaṃ hareridam

aruṇācalarūpeṇa tiṣṭhāmi vasudhātale //
tasya darśanamātreṇa bhavitā te tamaḥ kṣayaḥ

pūrvasmai viṣṇave tatra varo datto mayā purā//
tadaiva taijasaṃ liṃgamaruṇācala saṃjñitam //
tejomayamidaṃ rūpaṃ praśāṃtaṃ lokarakṣaṇāt//
yadagnimayamavyaktamapāraguṇavaibhavam

nadīnāṃ nirjharāṇāṃ ca meghamuktāṃbhasāmapi //
aṃtarjyotirmayatvena layastatraiva dṛśyate

aṃdhānāṃ dṛṣṭilābhena paṃgūnāṃ pādasaṃcaraiḥ //
aputrāṇāṃ ca putrāptyā mūkānāṃ vākpravṛttibhiḥ

sarvasiddhipradānena sarvavyādhivimocanaiḥ //
sarvapāpapraśamanairyatsarvavaradaṃ sthitam

ityuktāṃtardadhe śambhurhariścaivāruṇācalam //
āgatya tapa āsthāya śoṇācalamupāsta ca

tamadriṃ parito dṛṣṭvā surānkānanasaṃśrayān //
ṛṣīṇāmāśramānpuṇyānsthāpayāmāsa vai hariḥ //
vedānsāṃgopaniṣadānsamaṃtānmūrtidhāriṇaḥ

sasarja divyarūpāṇāṃ śatamapsarasāṃ kulam //
nṛtyairgītaiśca vāditraissevadhvamiti cādiśat

snātvā brahmasarasyasminviṣṇuḥ kamalalocanaḥ //
pradakṣiṇaṃ cakārāmumaruṇādriṃ samarcitam

apāpaḥ sarvalokānāmādhipatyaṃ ca labdhavān //
ramayā sahito nityamabhirūpasurūpayā

bhāskarastejasāṃ rāśirasurairapi pīḍitaḥ //
brahmopadeśādānarca bhaktyāruṇagirīśvaram

nimajjya vimale tīrthe pāvane brahmanirmite //
pradakṣiṇaṃ cakārainamaruṇārdri svayaṃprabhum

aśeṣadaityavijayaṃ labdhvā merupradakṣiṇam //
lebhe ca paramaṃ tejaḥ paratejaḥpraṇāśanam

dakṣaśāpānalākrāṃtassomaḥ śivavacobalāt //
aruṇācalamabhyarcya labdharūpo'bhavatpunaḥ

agnirbrahmarṣiśāpena yakṣmarogaprapīḍitaḥ //
apūto'pi pavitro'bhūdaruṇācalasevayā

śakro vṛtraṃ balaṃ pākaṃ namuciṃ jṛṃbhamuddhṛtam //
śivalabdhavarāndaityānpurā hatvā jagatpatīn

pātakaiśca parikṣīṇastathā lokāṃtamāśritaḥ //
śambhuṃ prasādya tapasā śivena paricoditaḥ!

aruṇādriṃ samabhyarcya vipāpo'bhūtsurādhipaḥ //
iṣṭvā ca hayamedhena prīṇayāmāsa śaṃkaram

labdhvā cendrapadaṃ śakraḥ śatamapsarasāṃkulam //
sevārthamādiśanchrīmāndivyaduṃdabhisevayā

puṣpameghānsamādiśya divyābhiḥ puṣpavṛṣṭibhiḥ //
samarcayati śoṇādriṃ divi nityaṃ ca vaṃdate

śeṣo'pi śoṇaśaileśaṃ samabhyarcya śivājñayā //
abhajatkāmarūpatvaṃ mahīmaṇḍaladhārakaḥ

anye nāgāśca gandharvāḥ siddhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ //
dikpālāśca tamabhyarcya lebhire'pekṣitānvarān

devairaśeṣairdaityādīñjetukāmaiḥ samudyataiḥ //
prārthitaḥ sarvato'bhīṣṭavarado'ruṇabhūdharaḥ

tvaṣṭrā viracitākāra ādityastejasā tapan //
grahanāthastu śoṇādriṃ vilaṃghayitumudyataḥ

rathavāhāḥ punastasya śaktihīnāḥ śramaṃ gatāḥ //
so'pi śriyā vihīnaśca jātaḥ goṇādritejasā

nāśaknocca divaṃ gantuṃ sarvagatyāṃśumālinaḥ //
sa tu brahmopadeśena samārādhyāruṇācalam

prītyā tasmādvibhorlebhe mārgaṃ vyomno hayāñchubhān //
tataḥ prabhṛti tigmāṃśuḥ sa hi śoṇākhyaparvatam

na laṃghayati kiṃ tvasya pradakṣiṇaparikramaiḥ //
dakṣayāgaparidhvastā hīnāṃgāstridaśāḥ purā

aruṇācalamārādhya navānyaṃgāni lebhire //
pūṣā dantaṃ śikhī hastaṃ bhago netraṃ tvakhaṃḍitam

ghrāṇaṃ vāṇī ca lebhe sā śoṇācalaniṣevaṇāt //
bhārgavaḥ kṣīṇanetrassa viṣṇuhastakuśāgrataḥ

balidattāvanīdānajaladhārānirodhataḥ //
sa tu śoṇācalaṃ gatvā tapaḥ kṛtvātiduṣkaram

lebhe netraṃ ca pūtātmā bhāskarākhye girau sthitaḥ //
aruṇācalanāthasya sevayā sūryasārathiḥ

pratardanākhyo nṛpatirgrahītuṃ devakanyakām //
aruṇādripatergānaṃ kurvaṃtīṃ sādaro'bhavat

kṣaṇātkapimukho jāto maṃtribhiścodito nṛpaḥ //
pratyarpya tāṃ punaścānyāḥ prādādaruṇabhūbhṛte

tataścārumukhojātaḥ prasādādaruṇeśituḥ //
sāyujyamasmai sakalaṃ dattavānbhaktibhāvataḥ

aruṇācalanāthasyasaṃnidhau jñānadurbalaḥ //
gaṃdharvaḥ puṣpakākhyastu bhaktihīno hyagātpurā

tato vyāghramukhaṃ dṛṣṭvā gaṃdharvaparicārakāḥ //
kimetaditi sāścaryaṃ paprachuste parasparam

atha nārada nirdiṣṭamavajñāphalamātmanaḥ //
buddhvāruṇādriṃ saṃpūjya punaśca sumukho'bhavat

śivabhūmiriyaṃ khyātā parito yojanadvayam //
muktistatra pramītānāṃ kadāpi vilayo na hi

saptarṣayaḥ purā bhūmau śāpadoṣasamanvitāḥ //
siṣevireruṇādriṃ vai nātho jñātvā viniścayam

śāpamokṣaṃ dadau śrīmānsaptarṣīṇāṃ mahātmanām //
saptarṣibhiḥ kṛtaṃ tīrthaṃ sarvapāpavināśanam

śoṇācalasya nikaṭe dṛśyate pāvanaṃ śubham //
paṃgurmuniḥ śoṇaśailātpādau labdhuṃ samāgataḥ

aṃtarhitaprārthitārtho dāruhastapuṭe vahan //
jānucaṃkramaṇavyagraḥ śoṇanadyāstaṭaṃ gataḥ

dāruhastapuṭe tīrthe nicikṣepa pipāsataḥ //
jānucaṃkramaṇe tasmindhūrtastoyaṃ pipāsati

atha śoṇācalaṃ prāptaḥ kathaṃ vā dāruhastakaḥ //
kimetaditi taṃ pṛcchannādhāvatkalitatparaḥ

labdhapādaśca sahasā jagāma ca nijālayam //
nādrākṣītpuruṣaṃ tatra dāruhastau purogamau

svayaṃ gṛhītvā cālokya vavaṃde'ruṇaparvatam //
nanaṃda labdhacaraṇo labdharūpo mahāmuniḥ

vismayotphullanayanaiḥ śivabhaktairmahātmabhiḥ //
pūjito labdhapādaḥ sañjagāma ca yathāgatam

vālī śakrasutaḥ śrīmāñchraṃgādudayabhūbhṛtaḥ //
astācalasya śikharaṃ pratigantuṃ samudyataḥ

āluloke'ruṇagiriṃ madhye devanamaskṛtam //
ūrdhvaṃ gaṃtuṃ samudyuktaḥ kṣīṇavīryo'patadbhuvi

pitrā śakreṇa saṃgamya coditaḥ śoṇaparvatam //
liṃgaṃ taijasamabhyarcya labdhavīryo'bhavatpunaḥ

nalaḥ pūrvaṃ samabhyarcya svasṛṣṭā mānavapriyāḥ //
pālayāmāsa dharmātmā nītisārasamanvitaḥ

ilaḥ praviśya sahasā gaurīvanamakhaṃḍitam //
strībhāvaṃ samanuprāptaḥ papraccha svaṃ purodhasam

vaśiṣṭhena samādiṣṭaḥ śoṇādriṃ samapūjayat //
tapasārādhya deveśaṃ punaḥ puṃstvamupāgataḥ

somopadeśādbhaktyātha sasmārāruṇaparvatam //
īśānugrahato lebhe śāpamokṣaṃ tapodhikaḥ

lebhe ca paramaṃ sthānamaprāpyamamarairapi //
bharato mṛgaśāvasya smaraṇādāyuṣo'tyaye

na muktiṃ prāpa yogena mṛgajanmani saṃgataḥ //
patnīvirahajaṃ duḥkhaṃ prāptavānamitaṃ hariḥ

punarbhṛgūpadeśena śoṇādrimimamarcayan //
avatāreṣu sarveṣu sarvaduḥkhānyapākarot

sarasvatī ca sāvitrī śrīrbhūmiḥ saritastathā //
abhyarcya śoṇaśaileśamāpado niratāriṣuḥ

bhāskaraḥ pūrvadigbhāge viśvāmitrastu dakṣiṇe //
paścime varuṇo bhāge triśūlaṃ cottarāśrayam

yojanadvayaparyaṃte sīmāḥ śaileṣu saṃsthitāḥ //
catasro devatāstvetāḥ sevaṃte śoṇaparvatam

sthitāḥ sīmāvasāneṣu śoṇādrīśamavasthitam //
namaṃti devāścatvāraḥ śivaṃ śoṇācalākṛtim

asyottarasmiñchikhare dṛśyate vaṭabhūruhaḥ //
siddhaveṣaḥ sadaivāste yasya mūle maheśvaraḥ

yasya cchāyātimahatī sarvadā maṇḍalākṛtiḥ //
lakṣyate vismayopetaiḥ sarvadā devamānavaiḥ

aṣṭabhiḥ parito liṃgairaṣṭadikpālapūjitaiḥ //
aṣṭāsu saṃsthitairdikṣu śobhate hyupasevitaḥ

nṛpāṇāṃ śambhubhaktānāṃ śaṃkarājñānupālinām //
atraiva mahadāsthānamādidevena nirmitam

bakulaśca mahāṃstatra sadārthitaphalapradaḥ //
āgamārthavidā mūle vāmadevena sevyate

agastyaśca vaśiṣṭhaśca saṃpūjyāruṇabhūdharam //
saṃsthāpya liṃge vimale tepāte tādṛśaṃ tapaḥ

hiraṇyagarbhatanayaḥ purā śoṇanadaḥ pumān//
atra tīvraṃ tapastaptvā gaṃgābhimukhago'bhavata

atra śoṇanadī puṇyā pravahatyamalodakā //
veṇā ca puṇyataṭinī paritaḥ sevate'calam

vāyavyāśca diśo bhāge vāyutīrthaṃ ca śobhate //
tatra snātvā marutpūrvaṃ jagatprāṇatvamāptavān

uttare'sya girestīrthaṃ suvarṇakamalojjvalam //
divyasaugaṃdhikākīrṇaṃ haṃsabhṛṃgamanoharam

kauberaṃ tīrthameśānyāmaiśānyaṃ tīrthamuttamam

tasyaiva paścime bhāge viṣṇuḥ kamalalocanaḥ //
snātvā viṣṇutvamabhajatkamalālālitākṛtiḥ

navagrahāḥ purā tatra snātvā grahapadaṃ gatāḥ //
navagrahaprasādaśca jāyate tatra majjatām

durgā vināyaka skando kṣetrapālaḥ sarasvatī //
rakṣaṃti paritastīrthaṃ grāhayametadanantaram

gaṃgā ca yamunā caiva godāvarī sarasvatī //
narmadāsindhukāveryaḥ śoṇaḥ śorṇanadī ca sā

etā gūḍhā niṣevaṃte pūrvādyāśāsu saṃtatam //
naśyaṃtyaḥ sakalaṃ pāpamātmakṣetrasamudbhavam

anyāśca sarito divyāḥ pārthivyaśca śubhodakāḥ //
udajṛṃbhaṃta sahasā śoṇādrīśaprasādataḥ

āgastyaṃ dakṣiṇe bhāge tīrthaṃ mahadudāhṛtam //
sarvabhāṣārthasaṃsiddhirjāyate tatra majjatām

atrāgastyaḥ samāgatya snātvā munigaṇāvṛtaḥ //
abhyarcayati śoṇādriṃ māsi bhādrapade sadā

vāśiṣṭhamuttare bhāge tīrthaṃ divyaṃ śubhodayam //
sarvavedārthasaṃsiddhirjāyate tatra majjanāt

atra meroḥ samāgatya vaśiṣṭho bhagavānṛṣiḥ //
karotyāśvayuje māsi śoṇādrīśaniṣevaṇam

gaṃgānāma mahattīrthaṃ pūrvottaradiśi sthitam //
tatra snānādbhavennṛṇāṃ sarvapātakanāśanam

gaṃgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ kārttike māsi saṃgatāḥ //
atrāruṇādrināthasya sevāṃ kurvaṃti sādaram

brāhmyaṃ nāma mahātīrthamaruṇādrīśasannidhau //
tasyopasaṃgamātsadyo brahmahatyādi naśyati

mārge māsi samāgatya brahmalokātpitāmahaḥ //
snātvā tatpratyahaṃ devamarcayatyaruṇācalam //

pauṣe māsi samāgatya snātvā tīrthe nijaiḥ suraiḥ //
mahendraḥ śoṇaśaileśamabhyarcayati śaṃkaram

śaivaṃnāma mahātīrthaṃ saṃnidhau tatra vartate //
rudro brahmakapālena saha tatra nyamajjata

atra śambhurgaṇaiḥ sārddhaṃ māghe māsi prasīdati //
prāyaścittāni sarvāṇi nṝṇāṃ saphalayanbhuvi

āgneyamagnidigbhāge tīrthaṃ saubhāgyadāyakam //
agniratra purā snātvā svāhayā saṃgataḥ sukhī

anaṃgopi smaraḥ snātvā phālgune māsi saṃgataḥ //
abhyarcya śoṇaśaileśamabhūtsarvasukhādhipaḥ

diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ vaiṣṇavaṃ tīrthamadbhutam //
brahmarṣayaḥ sadā tatra vasaṃti kṛtakautukāḥ

caitre māsi samāgatya viṣṇustatra ramāpatiḥ //
snātvābhyarcyāruṇādrīśamabhavallokanāyakaḥ

sauraṃnāma mahātīrthaṃ kauberadiśi jṛṃbhitam //
sarvarogopaśāṃtiśca jāyate tatra majjanāt //

vaiśākhe māsi dinakṛtsnātvātreśaṃ niṣevate //
vālakhilyaiḥ samaṃ śrīmānvedaiśca saha saṃgataḥ

āśvinaṃ pāvanaṃ tīrthamīśabrahmottare sthitam //
āplutau bhipajau dasrau pūtāvatra nimajjanāt

atrāśvinau samāgatya snātvābhyarcya ca śaṃkaram //
dakṣiṇe śoṇa śailasya nikaṭe varttate śubham

kāmadaṃ mokṣadaṃ caiva tīrthaṃ pāṃḍavasaṃjñitam //
purā hi pāṃḍavāstatra majanātkṣitināyakāḥ

atra dhātrī samāgatya sarvauṣadhiphalānvitā //
jyeṣṭhe māsi samaṃ devairārcayaccāruṇācalam

āṣāḍhe māsi saṃtyaktā viśvedevā mahābalāḥ //
abhyarcya śoṇaśaileśamāgacchanmakharādhyatām

vaiśvadevaṃ mahātīrthaṃ somasūryottarāśrayam //
viśvādhipatyamatulaṃ labhyate tatra majjanāt //

parito lakṣyate tīrthaṃ pūrvasyāṃ diśi śobhane //
atra lakṣmīḥ purā snātvā lebhe puruṣamuttamam

uttarasyāṃ diśi purā puṇyā skaṃdanadī sthitā //
atra snātvā purā skaṃdaḥ saṃprāpto vipulaṃ balam

paścimasyāṃ diśi khyātā parā kuṃbhanadī śubhā //
agastyaḥ kuṃbhakaḥ kuṃbhastatra nityaṃ vyavasthitaḥ

gaṃgā ca mūlabhāgasthā yamunā gagane sthitā //
somodbhavā śirobhāge sevaṃte śoṇaparvatam

bahūnyapi ca tīrthāni saṃbhūtāni samaṃtataḥ //
teṣāṃ bhedānpurā vettuṃ mārkaṇḍeyastu nāśakat

tapobhirbahubhissoyaṃ śoṇādrīśamatoṣayat //
prārthayāmāsa ca varaṃ prītāttasmānmunīśvaraḥ

// mārkaṇḍeya uvāca // //
bhagavannaruṇādrīśa tīrthabhedāḥ sahasraśaḥ //
prakhyātāśca prakāśaṃte durbodhāstvalpacetasām

kathamekatra sāṃnidhyaṃ labheranbhuvi mānavāḥ //
aparyāptaśca bhavati pṛthageṣāṃ niṣevaṇe

aṃtarnigūḍhatejāstvaṃ gatvā yassakalaiḥ suraiḥ //
āraṇyase kuru tathā śoṇādrisparśabhīrubhiḥ

ahaṃ ca śaṃbhumabhyarcya tapasāruṇaparvatam //
sarvalokopakārārthaṃ sūkṣma liṃgamapūjayam

viśvakarmakṛtaṃ divyaṃ vimānaṃ vividhotsavam //
saṃkalpya sakalānbhogānnityānajanayatpunaḥ

dharmaśāstrāṇi vividhānyavāpurmunipuṃgavāḥ //
śivakāryāṇi sarvāṇi cakrubhaktisamanvitāḥ

mayā ca śaṃbhumabhyarcya kṛtāgnyāhutisaṃbhavāḥ //
sapta kanyā varārohāḥ pūjārthaṃ viniyojitāḥ

hataśatrugaṇaibhūpairlabdharājyaiḥ purā nṛpaiḥ //
pratyekaṃ vividhairbhogaiḥ śoṇaśailādhiporcitaḥ

idamanubhavavaibhavaṃ vicitraṃ duritaharaṃ śivaliṃgamadrirūpam //
amalamanabhigamyanāmadheyaṃ varamaruṇādrināyakaṃ bhajasva

avanatajanarakṣaṇocitasya smaraṇanirākṛtaviśvakalmaṣasya //
bhajanamamitapuṇyarāśiyogādaruṇagireḥ kṛtinaḥ paraṃ labhasva

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmye pūrvārdhe'ruṇācalasthavividhatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ