સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.1.6

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
પુરા નારાયણઃ કલ્પે શયાનઃ સલિલાર્ણવે ॥
શેષપર્યંકશયને કદાચિન્નૈવ બુધ્યત

તમસા પૂરિતં વિશ્વમપજ્ઞાતમલક્ષણમ્ ॥
વીક્ષ્ય કલ્પાવસાનેઽપિ વિષેદુર્નિત્યસૂરયઃ

અહો કષ્ટમિદં રૂપં તમસા વિશ્વમોહનમ્ ॥
યેન કલ્પાવસાનેપિ વિષ્ણુર્નાદ્યાપિ બુધ્યતે

જ્યોતિષઃ પુરુષં પૂર્ણમપશ્યંતં સુરા અપિ ॥
કથં વા તમસઃ શાંતિં લભેરન્પરિભાવિનઃ

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા દેવદેવમુમાપતિમ્ ॥
ચિંતયામાસુરાત્મસ્થં તેજોરાશિં નિરંજનમ્

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાંસ્તેજોરાશિર્મહેશ્વરઃ ॥
વિશ્વાવનાય વિજ્ઞપ્તઃ પ્રણતૈર્નિત્યસૂરિભિઃ

તતસ્તેજોમયાચ્છંભોઃ સ્ફુલિંગાંશુસમુદ્ભવાઃ ॥
ઉદસ્તંભંત દેવાનાં ત્રયસ્ત્રિંશચ્ચ કોટયઃ

બોધિતઃ સકલૈર્દેવૈઃ સમુત્થાય રમાપતિઃ॥
પ્રભાતં વીક્ષ્ય સકલં મનસ્યેવમચિન્તયત્

મયા તમસિ ઉદ્રેકાદકાલે શયનં કૃતમ્ ॥
પ્રબોધાય પરં જ્યોતિઃ સ્વયં દૃષ્ટઃ સદાશિવઃ

જગદુત્પત્તિકૃત્યાનિ સ્વયં કર્તું વ્યવસ્યતિ ॥
કિં મયાત્ર પુનઃ કાર્યં બ્રહ્મણા વા સ્વયંભુવા।

ધિઙ્માં સ્થિતમનાત્મજ્ઞં નિદ્રયા હૃતચેતસમ્ ॥
અથવા સર્વકર્તારં શરણં યામિ શંકરમ્ ॥ ૧ ૧॥
સર્વદોષપ્રશમનં સર્વાભીષ્ટફલપ્રદમ્ ॥
પવિત્રમલ્પપુણ્યાનાં દુર્લભં શંભુદર્શનમ્

ચિંતયન્નેવમાત્મસ્થં જ્યોતિર્લિંગં સદાશિવમ્ ॥
પ્રણનામ હરિર્ભક્ત્યા દેવમષ્ટાંગતો મુહુઃ

વિશ્વસ્રષ્ટારમીશાનં તુષ્ટાવ દુરિતચ્છિદમ્ ॥
અથ તેજોમયઃ શંભુઃ શરણ્યઃ શરણાગતમ્

અનુગૃહ્ય કટાક્ષૈસ્તં સમુત્તિષ્ઠેત્યભાષત ॥
ઉત્થાય કરુણાપૂર્ણં શંભું ચંદ્રાર્દ્ધશેખરમ્

નમસ્ત્રિભુવનેશાય ત્રિમૂર્તિગુણધારિણે ॥
ત્રિદેવવપુષે તુભ્યં ત્રિદૃશે ત્રિપુરદ્રુહે

ત્વમેવ જગતામીશો નિજાંશૈર્દેવતામયૈઃ ॥
કાર્યકારણરૂપેણ કરોષિ સ્વેચ્છયા ક્રિયાઃ

માં નિયુજ્ય જગદ્ગુપ્તૌ પરિમોહ્ય ચ માયયા ॥
ન દોષમુત સંકલ્પં વિહાતુમપિ નેચ્છસિ

કિં કરોમિ જગન્મૂર્ત્તૌ ન્યસ્તભારોઽસ્મ્યહં ત્વયિ ॥
ન દોષમીહસે નૂનમકાલશયનેન મામ્

હર શમ્ભો હરેરાર્તિમનુતાપં સમીક્ષ્ય સઃ ॥
આદિદેશ હરઃ શ્રીમાન્પ્રાયશ્ચિત્તં હરેરિદમ્

અરુણાચલરૂપેણ તિષ્ઠામિ વસુધાતલે ॥
તસ્ય દર્શનમાત્રેણ ભવિતા તે તમઃ ક્ષયઃ

પૂર્વસ્મૈ વિષ્ણવે તત્ર વરો દત્તો મયા પુરા॥
તદૈવ તૈજસં લિંગમરુણાચલ સંજ્ઞિતમ્ ॥
તેજોમયમિદં રૂપં પ્રશાંતં લોકરક્ષણાત્॥
યદગ્નિમયમવ્યક્તમપારગુણવૈભવમ્

નદીનાં નિર્ઝરાણાં ચ મેઘમુક્તાંભસામપિ ॥
અંતર્જ્યોતિર્મયત્વેન લયસ્તત્રૈવ દૃશ્યતે

અંધાનાં દૃષ્ટિલાભેન પંગૂનાં પાદસંચરૈઃ ॥
અપુત્રાણાં ચ પુત્રાપ્ત્યા મૂકાનાં વાક્પ્રવૃત્તિભિઃ

સર્વસિદ્ધિપ્રદાનેન સર્વવ્યાધિવિમોચનૈઃ ॥
સર્વપાપપ્રશમનૈર્યત્સર્વવરદં સ્થિતમ્

ઇત્યુક્તાંતર્દધે શમ્ભુર્હરિશ્ચૈવારુણાચલમ્ ॥
આગત્ય તપ આસ્થાય શોણાચલમુપાસ્ત ચ

તમદ્રિં પરિતો દૃષ્ટ્વા સુરાન્કાનનસંશ્રયાન્ ॥
ઋષીણામાશ્રમાન્પુણ્યાન્સ્થાપયામાસ વૈ હરિઃ ॥
વેદાન્સાંગોપનિષદાન્સમંતાન્મૂર્તિધારિણઃ

સસર્જ દિવ્યરૂપાણાં શતમપ્સરસાં કુલમ્ ॥
નૃત્યૈર્ગીતૈશ્ચ વાદિત્રૈસ્સેવધ્વમિતિ ચાદિશત્

સ્નાત્વા બ્રહ્મસરસ્યસ્મિન્વિષ્ણુઃ કમલલોચનઃ ॥
પ્રદક્ષિણં ચકારામુમરુણાદ્રિં સમર્ચિતમ્

અપાપઃ સર્વલોકાનામાધિપત્યં ચ લબ્ધવાન્ ॥
રમયા સહિતો નિત્યમભિરૂપસુરૂપયા

ભાસ્કરસ્તેજસાં રાશિરસુરૈરપિ પીડિતઃ ॥
બ્રહ્મોપદેશાદાનર્ચ ભક્ત્યારુણગિરીશ્વરમ્

નિમજ્જ્ય વિમલે તીર્થે પાવને બ્રહ્મનિર્મિતે ॥
પ્રદક્ષિણં ચકારૈનમરુણાર્દ્રિ સ્વયંપ્રભુમ્

અશેષદૈત્યવિજયં લબ્ધ્વા મેરુપ્રદક્ષિણમ્ ॥
લેભે ચ પરમં તેજઃ પરતેજઃપ્રણાશનમ્

દક્ષશાપાનલાક્રાંતસ્સોમઃ શિવવચોબલાત્ ॥
અરુણાચલમભ્યર્ચ્ય લબ્ધરૂપોઽભવત્પુનઃ

અગ્નિર્બ્રહ્મર્ષિશાપેન યક્ષ્મરોગપ્રપીડિતઃ ॥
અપૂતોઽપિ પવિત્રોઽભૂદરુણાચલસેવયા

શક્રો વૃત્રં બલં પાકં નમુચિં જૃંભમુદ્ધૃતમ્ ॥
શિવલબ્ધવરાન્દૈત્યાન્પુરા હત્વા જગત્પતીન્

પાતકૈશ્ચ પરિક્ષીણસ્તથા લોકાંતમાશ્રિતઃ ॥
શમ્ભું પ્રસાદ્ય તપસા શિવેન પરિચોદિતઃ!

અરુણાદ્રિં સમભ્યર્ચ્ય વિપાપોઽભૂત્સુરાધિપઃ ॥
ઇષ્ટ્વા ચ હયમેધેન પ્રીણયામાસ શંકરમ્

લબ્ધ્વા ચેન્દ્રપદં શક્રઃ શતમપ્સરસાંકુલમ્ ॥
સેવાર્થમાદિશન્છ્રીમાન્દિવ્યદુંદભિસેવયા

પુષ્પમેઘાન્સમાદિશ્ય દિવ્યાભિઃ પુષ્પવૃષ્ટિભિઃ ॥
સમર્ચયતિ શોણાદ્રિં દિવિ નિત્યં ચ વંદતે

શેષોઽપિ શોણશૈલેશં સમભ્યર્ચ્ય શિવાજ્ઞયા ॥
અભજત્કામરૂપત્વં મહીમણ્ડલધારકઃ

અન્યે નાગાશ્ચ ગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચાપ્સરસાં ગણાઃ ॥
દિક્પાલાશ્ચ તમભ્યર્ચ્ય લેભિરેઽપેક્ષિતાન્વરાન્

દેવૈરશેષૈર્દૈત્યાદીઞ્જેતુકામૈઃ સમુદ્યતૈઃ ॥
પ્રાર્થિતઃ સર્વતોઽભીષ્ટવરદોઽરુણભૂધરઃ

ત્વષ્ટ્રા વિરચિતાકાર આદિત્યસ્તેજસા તપન્ ॥
ગ્રહનાથસ્તુ શોણાદ્રિં વિલંઘયિતુમુદ્યતઃ

રથવાહાઃ પુનસ્તસ્ય શક્તિહીનાઃ શ્રમં ગતાઃ ॥
સોઽપિ શ્રિયા વિહીનશ્ચ જાતઃ ગોણાદ્રિતેજસા

નાશક્નોચ્ચ દિવં ગન્તું સર્વગત્યાંશુમાલિનઃ ॥
સ તુ બ્રહ્મોપદેશેન સમારાધ્યારુણાચલમ્

પ્રીત્યા તસ્માદ્વિભોર્લેભે માર્ગં વ્યોમ્નો હયાઞ્છુભાન્ ॥
તતઃ પ્રભૃતિ તિગ્માંશુઃ સ હિ શોણાખ્યપર્વતમ્

ન લંઘયતિ કિં ત્વસ્ય પ્રદક્ષિણપરિક્રમૈઃ ॥
દક્ષયાગપરિધ્વસ્તા હીનાંગાસ્ત્રિદશાઃ પુરા

અરુણાચલમારાધ્ય નવાન્યંગાનિ લેભિરે ॥
પૂષા દન્તં શિખી હસ્તં ભગો નેત્રં ત્વખંડિતમ્

ઘ્રાણં વાણી ચ લેભે સા શોણાચલનિષેવણાત્ ॥
ભાર્ગવઃ ક્ષીણનેત્રસ્સ વિષ્ણુહસ્તકુશાગ્રતઃ

બલિદત્તાવનીદાનજલધારાનિરોધતઃ ॥
સ તુ શોણાચલં ગત્વા તપઃ કૃત્વાતિદુષ્કરમ્

લેભે નેત્રં ચ પૂતાત્મા ભાસ્કરાખ્યે ગિરૌ સ્થિતઃ ॥
અરુણાચલનાથસ્ય સેવયા સૂર્યસારથિઃ

પ્રતર્દનાખ્યો નૃપતિર્ગ્રહીતું દેવકન્યકામ્ ॥
અરુણાદ્રિપતેર્ગાનં કુર્વંતીં સાદરોઽભવત્

ક્ષણાત્કપિમુખો જાતો મંત્રિભિશ્ચોદિતો નૃપઃ ॥
પ્રત્યર્પ્ય તાં પુનશ્ચાન્યાઃ પ્રાદાદરુણભૂભૃતે

તતશ્ચારુમુખોજાતઃ પ્રસાદાદરુણેશિતુઃ ॥
સાયુજ્યમસ્મૈ સકલં દત્તવાન્ભક્તિભાવતઃ

અરુણાચલનાથસ્યસંનિધૌ જ્ઞાનદુર્બલઃ ॥
ગંધર્વઃ પુષ્પકાખ્યસ્તુ ભક્તિહીનો હ્યગાત્પુરા

તતો વ્યાઘ્રમુખં દૃષ્ટ્વા ગંધર્વપરિચારકાઃ ॥
કિમેતદિતિ સાશ્ચર્યં પપ્રછુસ્તે પરસ્પરમ્

અથ નારદ નિર્દિષ્ટમવજ્ઞાફલમાત્મનઃ ॥
બુદ્ધ્વારુણાદ્રિં સંપૂજ્ય પુનશ્ચ સુમુખોઽભવત્

શિવભૂમિરિયં ખ્યાતા પરિતો યોજનદ્વયમ્ ॥
મુક્તિસ્તત્ર પ્રમીતાનાં કદાપિ વિલયો ન હિ

સપ્તર્ષયઃ પુરા ભૂમૌ શાપદોષસમન્વિતાઃ ॥
સિષેવિરેરુણાદ્રિં વૈ નાથો જ્ઞાત્વા વિનિશ્ચયમ્

શાપમોક્ષં દદૌ શ્રીમાન્સપ્તર્ષીણાં મહાત્મનામ્ ॥
સપ્તર્ષિભિઃ કૃતં તીર્થં સર્વપાપવિનાશનમ્

શોણાચલસ્ય નિકટે દૃશ્યતે પાવનં શુભમ્ ॥
પંગુર્મુનિઃ શોણશૈલાત્પાદૌ લબ્ધું સમાગતઃ

અંતર્હિતપ્રાર્થિતાર્થો દારુહસ્તપુટે વહન્ ॥
જાનુચંક્રમણવ્યગ્રઃ શોણનદ્યાસ્તટં ગતઃ

દારુહસ્તપુટે તીર્થે નિચિક્ષેપ પિપાસતઃ ॥
જાનુચંક્રમણે તસ્મિન્ધૂર્તસ્તોયં પિપાસતિ

અથ શોણાચલં પ્રાપ્તઃ કથં વા દારુહસ્તકઃ ॥
કિમેતદિતિ તં પૃચ્છન્નાધાવત્કલિતત્પરઃ

લબ્ધપાદશ્ચ સહસા જગામ ચ નિજાલયમ્ ॥
નાદ્રાક્ષીત્પુરુષં તત્ર દારુહસ્તૌ પુરોગમૌ

સ્વયં ગૃહીત્વા ચાલોક્ય વવંદેઽરુણપર્વતમ્ ॥
નનંદ લબ્ધચરણો લબ્ધરૂપો મહામુનિઃ

વિસ્મયોત્ફુલ્લનયનૈઃ શિવભક્તૈર્મહાત્મભિઃ ॥
પૂજિતો લબ્ધપાદઃ સઞ્જગામ ચ યથાગતમ્

વાલી શક્રસુતઃ શ્રીમાઞ્છ્રંગાદુદયભૂભૃતઃ ॥
અસ્તાચલસ્ય શિખરં પ્રતિગન્તું સમુદ્યતઃ

આલુલોકેઽરુણગિરિં મધ્યે દેવનમસ્કૃતમ્ ॥
ઊર્ધ્વં ગંતું સમુદ્યુક્તઃ ક્ષીણવીર્યોઽપતદ્ભુવિ

પિત્રા શક્રેણ સંગમ્ય ચોદિતઃ શોણપર્વતમ્ ॥
લિંગં તૈજસમભ્યર્ચ્ય લબ્ધવીર્યોઽભવત્પુનઃ

નલઃ પૂર્વં સમભ્યર્ચ્ય સ્વસૃષ્ટા માનવપ્રિયાઃ ॥
પાલયામાસ ધર્માત્મા નીતિસારસમન્વિતઃ

ઇલઃ પ્રવિશ્ય સહસા ગૌરીવનમખંડિતમ્ ॥
સ્ત્રીભાવં સમનુપ્રાપ્તઃ પપ્રચ્છ સ્વં પુરોધસમ્

વશિષ્ઠેન સમાદિષ્ટઃ શોણાદ્રિં સમપૂજયત્ ॥
તપસારાધ્ય દેવેશં પુનઃ પુંસ્ત્વમુપાગતઃ

સોમોપદેશાદ્ભક્ત્યાથ સસ્મારારુણપર્વતમ્ ॥
ઈશાનુગ્રહતો લેભે શાપમોક્ષં તપોધિકઃ

લેભે ચ પરમં સ્થાનમપ્રાપ્યમમરૈરપિ ॥
ભરતો મૃગશાવસ્ય સ્મરણાદાયુષોઽત્યયે

ન મુક્તિં પ્રાપ યોગેન મૃગજન્મનિ સંગતઃ ॥
પત્નીવિરહજં દુઃખં પ્રાપ્તવાનમિતં હરિઃ

પુનર્ભૃગૂપદેશેન શોણાદ્રિમિમમર્ચયન્ ॥
અવતારેષુ સર્વેષુ સર્વદુઃખાન્યપાકરોત્

સરસ્વતી ચ સાવિત્રી શ્રીર્ભૂમિઃ સરિતસ્તથા ॥
અભ્યર્ચ્ય શોણશૈલેશમાપદો નિરતારિષુઃ

ભાસ્કરઃ પૂર્વદિગ્ભાગે વિશ્વામિત્રસ્તુ દક્ષિણે ॥
પશ્ચિમે વરુણો ભાગે ત્રિશૂલં ચોત્તરાશ્રયમ્

યોજનદ્વયપર્યંતે સીમાઃ શૈલેષુ સંસ્થિતાઃ ॥
ચતસ્રો દેવતાસ્ત્વેતાઃ સેવંતે શોણપર્વતમ્

સ્થિતાઃ સીમાવસાનેષુ શોણાદ્રીશમવસ્થિતમ્ ॥
નમંતિ દેવાશ્ચત્વારઃ શિવં શોણાચલાકૃતિમ્

અસ્યોત્તરસ્મિઞ્છિખરે દૃશ્યતે વટભૂરુહઃ ॥
સિદ્ધવેષઃ સદૈવાસ્તે યસ્ય મૂલે મહેશ્વરઃ

યસ્ય ચ્છાયાતિમહતી સર્વદા મણ્ડલાકૃતિઃ ॥
લક્ષ્યતે વિસ્મયોપેતૈઃ સર્વદા દેવમાનવૈઃ

અષ્ટભિઃ પરિતો લિંગૈરષ્ટદિક્પાલપૂજિતૈઃ ॥
અષ્ટાસુ સંસ્થિતૈર્દિક્ષુ શોભતે હ્યુપસેવિતઃ

નૃપાણાં શમ્ભુભક્તાનાં શંકરાજ્ઞાનુપાલિનામ્ ॥
અત્રૈવ મહદાસ્થાનમાદિદેવેન નિર્મિતમ્

બકુલશ્ચ મહાંસ્તત્ર સદાર્થિતફલપ્રદઃ ॥
આગમાર્થવિદા મૂલે વામદેવેન સેવ્યતે

અગસ્ત્યશ્ચ વશિષ્ઠશ્ચ સંપૂજ્યારુણભૂધરમ્ ॥
સંસ્થાપ્ય લિંગે વિમલે તેપાતે તાદૃશં તપઃ

હિરણ્યગર્ભતનયઃ પુરા શોણનદઃ પુમાન્॥
અત્ર તીવ્રં તપસ્તપ્ત્વા ગંગાભિમુખગોઽભવત

અત્ર શોણનદી પુણ્યા પ્રવહત્યમલોદકા ॥
વેણા ચ પુણ્યતટિની પરિતઃ સેવતેઽચલમ્

વાયવ્યાશ્ચ દિશો ભાગે વાયુતીર્થં ચ શોભતે ॥
તત્ર સ્નાત્વા મરુત્પૂર્વં જગત્પ્રાણત્વમાપ્તવાન્

ઉત્તરેઽસ્ય ગિરેસ્તીર્થં સુવર્ણકમલોજ્જ્વલમ્ ॥
દિવ્યસૌગંધિકાકીર્ણં હંસભૃંગમનોહરમ્

કૌબેરં તીર્થમેશાન્યામૈશાન્યં તીર્થમુત્તમમ્

તસ્યૈવ પશ્ચિમે ભાગે વિષ્ણુઃ કમલલોચનઃ ॥
સ્નાત્વા વિષ્ણુત્વમભજત્કમલાલાલિતાકૃતિઃ

નવગ્રહાઃ પુરા તત્ર સ્નાત્વા ગ્રહપદં ગતાઃ ॥
નવગ્રહપ્રસાદશ્ચ જાયતે તત્ર મજ્જતામ્

દુર્ગા વિનાયક સ્કન્દો ક્ષેત્રપાલઃ સરસ્વતી ॥
રક્ષંતિ પરિતસ્તીર્થં ગ્રાહયમેતદનન્તરમ્

ગંગા ચ યમુના ચૈવ ગોદાવરી સરસ્વતી ॥
નર્મદાસિન્ધુકાવેર્યઃ શોણઃ શોર્ણનદી ચ સા

એતા ગૂઢા નિષેવંતે પૂર્વાદ્યાશાસુ સંતતમ્ ॥
નશ્યંત્યઃ સકલં પાપમાત્મક્ષેત્રસમુદ્ભવમ્

અન્યાશ્ચ સરિતો દિવ્યાઃ પાર્થિવ્યશ્ચ શુભોદકાઃ ॥
ઉદજૃંભંત સહસા શોણાદ્રીશપ્રસાદતઃ

આગસ્ત્યં દક્ષિણે ભાગે તીર્થં મહદુદાહૃતમ્ ॥
સર્વભાષાર્થસંસિદ્ધિર્જાયતે તત્ર મજ્જતામ્

અત્રાગસ્ત્યઃ સમાગત્ય સ્નાત્વા મુનિગણાવૃતઃ ॥
અભ્યર્ચયતિ શોણાદ્રિં માસિ ભાદ્રપદે સદા

વાશિષ્ઠમુત્તરે ભાગે તીર્થં દિવ્યં શુભોદયમ્ ॥
સર્વવેદાર્થસંસિદ્ધિર્જાયતે તત્ર મજ્જનાત્

અત્ર મેરોઃ સમાગત્ય વશિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ ॥
કરોત્યાશ્વયુજે માસિ શોણાદ્રીશનિષેવણમ્

ગંગાનામ મહત્તીર્થં પૂર્વોત્તરદિશિ સ્થિતમ્ ॥
તત્ર સ્નાનાદ્ભવેન્નૃણાં સર્વપાતકનાશનમ્

ગંગાદ્યાઃ સરિતઃ સર્વાઃ કાર્ત્તિકે માસિ સંગતાઃ ॥
અત્રારુણાદ્રિનાથસ્ય સેવાં કુર્વંતિ સાદરમ્

બ્રાહ્મ્યં નામ મહાતીર્થમરુણાદ્રીશસન્નિધૌ ॥
તસ્યોપસંગમાત્સદ્યો બ્રહ્મહત્યાદિ નશ્યતિ

માર્ગે માસિ સમાગત્ય બ્રહ્મલોકાત્પિતામહઃ ॥
સ્નાત્વા તત્પ્રત્યહં દેવમર્ચયત્યરુણાચલમ્ ॥

પૌષે માસિ સમાગત્ય સ્નાત્વા તીર્થે નિજૈઃ સુરૈઃ ॥
મહેન્દ્રઃ શોણશૈલેશમભ્યર્ચયતિ શંકરમ્

શૈવંનામ મહાતીર્થં સંનિધૌ તત્ર વર્તતે ॥
રુદ્રો બ્રહ્મકપાલેન સહ તત્ર ન્યમજ્જત

અત્ર શમ્ભુર્ગણૈઃ સાર્દ્ધં માઘે માસિ પ્રસીદતિ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તાનિ સર્વાણિ નૄણાં સફલયન્ભુવિ

આગ્નેયમગ્નિદિગ્ભાગે તીર્થં સૌભાગ્યદાયકમ્ ॥
અગ્નિરત્ર પુરા સ્નાત્વા સ્વાહયા સંગતઃ સુખી

અનંગોપિ સ્મરઃ સ્નાત્વા ફાલ્ગુને માસિ સંગતઃ ॥
અભ્યર્ચ્ય શોણશૈલેશમભૂત્સર્વસુખાધિપઃ

દિશિ દક્ષિણપૂર્વસ્યાં વૈષ્ણવં તીર્થમદ્ભુતમ્ ॥
બ્રહ્મર્ષયઃ સદા તત્ર વસંતિ કૃતકૌતુકાઃ

ચૈત્રે માસિ સમાગત્ય વિષ્ણુસ્તત્ર રમાપતિઃ ॥
સ્નાત્વાભ્યર્ચ્યારુણાદ્રીશમભવલ્લોકનાયકઃ

સૌરંનામ મહાતીર્થં કૌબેરદિશિ જૃંભિતમ્ ॥
સર્વરોગોપશાંતિશ્ચ જાયતે તત્ર મજ્જનાત્ ॥

વૈશાખે માસિ દિનકૃત્સ્નાત્વાત્રેશં નિષેવતે ॥
વાલખિલ્યૈઃ સમં શ્રીમાન્વેદૈશ્ચ સહ સંગતઃ

આશ્વિનં પાવનં તીર્થમીશબ્રહ્મોત્તરે સ્થિતમ્ ॥
આપ્લુતૌ ભિપજૌ દસ્રૌ પૂતાવત્ર નિમજ્જનાત્

અત્રાશ્વિનૌ સમાગત્ય સ્નાત્વાભ્યર્ચ્ય ચ શંકરમ્ ॥
દક્ષિણે શોણ શૈલસ્ય નિકટે વર્ત્તતે શુભમ્

કામદં મોક્ષદં ચૈવ તીર્થં પાંડવસંજ્ઞિતમ્ ॥
પુરા હિ પાંડવાસ્તત્ર મજનાત્ક્ષિતિનાયકાઃ

અત્ર ધાત્રી સમાગત્ય સર્વૌષધિફલાન્વિતા ॥
જ્યેષ્ઠે માસિ સમં દેવૈરાર્ચયચ્ચારુણાચલમ્

આષાઢે માસિ સંત્યક્તા વિશ્વેદેવા મહાબલાઃ ॥
અભ્યર્ચ્ય શોણશૈલેશમાગચ્છન્મખરાધ્યતામ્

વૈશ્વદેવં મહાતીર્થં સોમસૂર્યોત્તરાશ્રયમ્ ॥
વિશ્વાધિપત્યમતુલં લભ્યતે તત્ર મજ્જનાત્ ॥

પરિતો લક્ષ્યતે તીર્થં પૂર્વસ્યાં દિશિ શોભને ॥
અત્ર લક્ષ્મીઃ પુરા સ્નાત્વા લેભે પુરુષમુત્તમમ્

ઉત્તરસ્યાં દિશિ પુરા પુણ્યા સ્કંદનદી સ્થિતા ॥
અત્ર સ્નાત્વા પુરા સ્કંદઃ સંપ્રાપ્તો વિપુલં બલમ્

પશ્ચિમસ્યાં દિશિ ખ્યાતા પરા કુંભનદી શુભા ॥
અગસ્ત્યઃ કુંભકઃ કુંભસ્તત્ર નિત્યં વ્યવસ્થિતઃ

ગંગા ચ મૂલભાગસ્થા યમુના ગગને સ્થિતા ॥
સોમોદ્ભવા શિરોભાગે સેવંતે શોણપર્વતમ્

બહૂન્યપિ ચ તીર્થાનિ સંભૂતાનિ સમંતતઃ ॥
તેષાં ભેદાન્પુરા વેત્તું માર્કણ્ડેયસ્તુ નાશકત્

તપોભિર્બહુભિસ્સોયં શોણાદ્રીશમતોષયત્ ॥
પ્રાર્થયામાસ ચ વરં પ્રીતાત્તસ્માન્મુનીશ્વરઃ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્નરુણાદ્રીશ તીર્થભેદાઃ સહસ્રશઃ ॥
પ્રખ્યાતાશ્ચ પ્રકાશંતે દુર્બોધાસ્ત્વલ્પચેતસામ્

કથમેકત્ર સાંનિધ્યં લભેરન્ભુવિ માનવાઃ ॥
અપર્યાપ્તશ્ચ ભવતિ પૃથગેષાં નિષેવણે

અંતર્નિગૂઢતેજાસ્ત્વં ગત્વા યસ્સકલૈઃ સુરૈઃ ॥
આરણ્યસે કુરુ તથા શોણાદ્રિસ્પર્શભીરુભિઃ

અહં ચ શંભુમભ્યર્ચ્ય તપસારુણપર્વતમ્ ॥
સર્વલોકોપકારાર્થં સૂક્ષ્મ લિંગમપૂજયમ્

વિશ્વકર્મકૃતં દિવ્યં વિમાનં વિવિધોત્સવમ્ ॥
સંકલ્પ્ય સકલાન્ભોગાન્નિત્યાનજનયત્પુનઃ

ધર્મશાસ્ત્રાણિ વિવિધાન્યવાપુર્મુનિપુંગવાઃ ॥
શિવકાર્યાણિ સર્વાણિ ચક્રુભક્તિસમન્વિતાઃ

મયા ચ શંભુમભ્યર્ચ્ય કૃતાગ્ન્યાહુતિસંભવાઃ ॥
સપ્ત કન્યા વરારોહાઃ પૂજાર્થં વિનિયોજિતાઃ

હતશત્રુગણૈભૂપૈર્લબ્ધરાજ્યૈઃ પુરા નૃપૈઃ ॥
પ્રત્યેકં વિવિધૈર્ભોગૈઃ શોણશૈલાધિપોર્ચિતઃ

ઇદમનુભવવૈભવં વિચિત્રં દુરિતહરં શિવલિંગમદ્રિરૂપમ્ ॥
અમલમનભિગમ્યનામધેયં વરમરુણાદ્રિનાયકં ભજસ્વ

અવનતજનરક્ષણોચિતસ્ય સ્મરણનિરાકૃતવિશ્વકલ્મષસ્ય ॥
ભજનમમિતપુણ્યરાશિયોગાદરુણગિરેઃ કૃતિનઃ પરં લભસ્વ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્યે પૂર્વાર્ધેઽરુણાચલસ્થવિવિધતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ