Skanda Purana · Verses 1.1-3

//atha śrīskāṃde mahāpurāṇe prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍaḥ prārabhyate

śrīgaṇeśāya namaḥ//
ॐ namo bṛhaspataye//
namatasmai brahmaṇe//
viṣṇave namaḥ//
//śrīmunaya ūcuḥ//
dakṣiṇārṇavatīreṣu yāni tīrthāni paṃca ca//
tāni brūhi viśālākṣa varṇayaṃtyati tāni ca

sarvatīrthaphalaṃ yeṣu nāradādya vadaṃti ca//
teṣāṃ caritamāhātmyaṃ śrotumicchāmahe vayam

//ugraśravā uvāca//
śrṛṇudhvacatyadbhutapuṇyasatkathaṃ kumāranāthasya mahāprabhāvam//
dvaipāyano yanmama cāha pūrvaṃ harṣāburomodgamacarcitāṃgaḥ

kumāragītā gāthātra śrūyatāṃ munisattamāḥ//
yā sarvadevairmunibhiḥ pitṛbhiśca prapūjitā

madhvācārastaṃ bhatīrthaṃ yo niṣeveta mānavaḥ//
niyataṃ tasya vāsaḥ syādbrahmaloke yathā mama

brahmalokādviṣṇulokastasmādapi śivasya ca//
putrāpriyatvāttasyāpi guhaloko mahattamaḥ

atrāścaryakathā yā ca phālgunasya pureritā//
nāradena muniśreṣṭhāstāṃ vo vakṣyāmi vistarāt

purā nimitte kasmiṃścitkarīṭī maṇikūṭataḥ//
samudre dakṣiṇe'bhyāgātsnātuṃ tīrthāni paṃca ca

varjayaṃti sadā yāni bhayāttīrthāni tāpasāḥ//
kumāreśasya pūrvaṃ ca tīrthamasti muneḥ priyam

staṃbheśasya dvitīyaṃ ca saubhadrasya muneḥ priyam//
barkareśvaramanyacca paulomīpriyamuttamam

caturthaṃ ca mahākālaṃ karaṃdhama nṛpapriyayam//
bharadvājasya tīrthaṃ ca siddheśākhyaṃ hi paṃcamam

etāni paṃca tīrthāni dadarśa kurupuṃgavaḥ//
tapasvibhirvarjitāni mahāpuṇyāni tāni ca

dṛṣṭvā pārśve nāradīyānapṛcchata mahāmunīn//
tīrthānīmāni ramyāṇi prabhāvādbhutavaṃti ca

kimarthaṃ brūta varjyaṃte sadaiva brahmavādibhiḥ//
//tāpasā ūcuḥ//
grāhaḥ paṃca vasaṃtyeṣu haraṃti ca tapodhanān

ata etāni varjyaṃte tīrthāni kurunaṃdana//
iti śrutvā mahābāhurgamanāya mano dadhe

tatastaṃ tāpasāḥ procuthaṃtuṃ nārhasi phālguna//
bahavo bhakṣitā grāhai rājāno munayastathā

tattva dvāraśavarṣāṇi tīrthānāmarbudeṣvapi//
snātaḥ kimetaistīrthaiste mā pataṃgavrato bhava

//arjuna uvāca//
yaduktaṃ karuṇāsāraiḥ sāraṃ kiṃ tadihocyatām//
dharmārthī manujo yaśca na sa vāryo mahātmabhiḥ

dharmakāmaṃ hi manujaṃ yo vārayati maṃdadhīḥ//
tadāśritasya jagato niḥśvāsairbhasmasādbhavet

yajjīvitaṃ cācirāṃśusamānakṣaṇabhaṃguram//
tacceddharmakṛte yāti yātu doṣo'sti ko nanu

jīvitaṃ ca dhanaṃ dārāḥ putrāḥ kṣetragṛhāṇi ca//
yānti yeṣaāṃ dharmakṛte ta eva bhuvi mānavāḥ

//tāpasā ūcuḥ//
evaṃ te bruvataḥ pārtha dīrghamāyuḥ pravardhatām//
sadā dharme ratirbhūyādyāhi svaṃ kuru vāṃchitam

evamuktaḥ praṇamyaitānāśīrbhirabhisaṃstutaḥ//
jagāma tāni tīrthāni draṣṭuṃ bharatasattamaḥ

tataḥ saubhadramāsādya maharṣestīrthumuttamam//
vigāhya tarasā vīraḥ snānaṃ cakre paraṃtapaḥ

atha taṃ puruṣavyāghramaṃtarjalacaro mahān//
nijagrāha jale grāhaḥ kuṃtīputraṃ dhanaṃjayam

tamādāyaiva kauteyo visphuraṃtaṃ jalecaram//
udatiṣṭhanmahābāhurbalena balināṃ varaḥ

uddhṛtaścaiva tu grāhaḥ so'rjunena yaśasvinā//
babhūva nārī kalyāṇī sarvābharaṇabhūṣitā

dīpyamānaśikhā viprā divyarūpā manoramā//
tadadbhutaṃ mahaddṛṣṭvā kuṃtīputro dhanaṃjayaḥ

tāṃ striyaṃ paramaprīta idaṃ vacanamabravīt//
kā vai tvamasi kalyāṇi kuto vā jalacāriṇī

kimarthaṃ ca mahātpāpamidaṃ kṛtavatī hyasi//
//nāryuvāca//
apsarā hyasmi kauteya devāraṇyanivāsinī

iṣṭā dhanapaternityaṃ varcānāma mahābala//
mama sakhyaścatasro'nyāḥ sarvāḥ kāmagamāḥ śubhāḥ

tābhiḥ sārdhaṃ prayātāsmi devarājaniveśanāt//
tataḥ paśyāmahe sarvā brāhmaṇaṃ cāniketanam

rūpavaṃtamadhīyānamekamekāṃtacāriṇam//
tasya vai tapasā vīra tadvanaṃ tejasāvṛtam

āditya iva taṃ deśaṃ kṛtsnamevānva bhāsayat//
tasya dṛṣṭvā tapastādṛgrūpaṃ cādbhutadarśanam

avatīrṇāsti taṃ deśaṃ tapovighnacikīrṣayā//
ahaṃ ca saurabheyī ca sāmeyī budbudālatā

yaugapadyena taṃ vipramabhyagacchāma bhārata//
gāyaṃtyo lalamānāśca lobhayaṃtyaśca taṃ dvijam

sa ca nāsmāsu kṛtavānmanovīraḥ kathaṃcana//
nākaṃpata mahātejāḥ sthitastapasi nirmale

so'śapatkupito'smāsu brāhmaṇaḥ kṣatriyarṣabha//
grāhabhūtā jale yūyaṃ bhaviṣyatha śataṃ samāḥ

tato vayaṃ pravyathitāḥ sarvā bharatasattama//
āyātāḥ śaraṇaṃ vipraṃ tapodhanamakalmaṣam

rūpeṇa vayasā caiva kaṃdarpeṇa ca darpitāḥ//
ayuktaṃ kṛtavatyaḥ sma kṣaṃtumarhasi no dvija

eṣa eva vadho'smākaṃ sa paryāptastapodhana//
yadvayaṃ śaṃsitātmānaṃ pralobdhuṃ tvāmupāgatāḥ

avadhyāśca striyaḥ sṛṣṭā manyaṃte dharmaciṃtakāḥ//
tasmāddharmeṇa dharmajña eṣa vādo manīṣiṇām

śaraṇaṃ ca prapannānāṃ śiṣṭāḥ kurvaṃti pālanam//
śaraṇyaṃ tvāṃ prapannāḥ smastasmāttvaṃ kṣaṃtumarhasi

evamuktastu dharmātmā brāhmaṇaḥ śubhakarmakṛt//
prasādaṃ kṛtavāñchūraravisomasamaprabhaḥ

//brāhmaṇa uvāca//
bhavatīnāṃ caritreṇa parimuhyāmi cetasi//
aho dhārṣṭyamaho moho yatpāpāya pravartanam

masta kasthāyinaṃ mṛtyuṃ yadi paśyedayaṃ janaḥ//
āhāro'pi na roceta kimutākāryakāritā

āho mānuṣyakaṃ janma sarvajanmasu durlabham//
tṛṇavatkriyate kaiścidyoṣinmūḍhairdurādharaiḥ

tānvayaṃ samapṛcchāmo janirvaḥ kiṃnimittataḥ//
ko vā lābho vicāryaitanmanāsā saha procyatām

na caitāḥ parinindāmo janiryārbhyaḥ pravartate//
kevalaṃ tānviniṃdāmo ye ca tāsu nirargalāḥ

yataḥ padmabhuvā sṛṣṭaṃ mithunaṃ viśvavṛddhaye//
tattathā paripālyaṃ vai nātra doṣo'sti kaścana

yā bāṃdhavaiḥ pradattā syādvahnidvijasamāgame//
gārhasthyapālanaṃ dhanyaṃ tayā sākaṃ hi sarvadam

yathāprakṛti puṃyomo yatnenāpi parasparam//
sādhyāmāno guṇāya syādaguṇāyāpyasādhitaḥ

evaṃ yatnātsādhyamānaṃ svakaṃ gārhasthyamuttamam//
guṇāya mahate bhūyādaguṇāyāpyasādhitam

pure paṃcamukhe dvāḥstha ekādaśabhaṭairyutaḥ//
sākaṃ nāryā bahvapatyaḥ sa kathaṃ syādacetanaḥ

yaścastriyā samāyogaḥ paṃcayajñādikarmabhiḥ//
viśvopakṛtaye sṛṣṭā mūḍhairhā sādhyate'nyathā

aho śrṛṇudhvaṃ no cedvaḥ śuśrūṣā jāyate śubhā//
tathāpi bāhumuddhṛtya rorūyāmaḥ śrṛṇoti kaḥ

ṣaḍdhātusāraṃ tadvīryaṃ samānaṃ parihāya ca//
vinikṣepe kuyonau tu tasyedaṃ proktavānyamaḥ

prathamaṃ cauṣadhīdrogdhā ātmadrogdhā tataḥ punaḥ//
pitṛdrogdhā viśvadrogdhā yātyaṃdhaṃ śāśvatīḥ samāḥ

manuṣyaṃ pitaro devā munayo mānavāstathā//
bhṛtāni copajīvaṃti tadarthaṃ niyato bhavet

vacasā manasā caiva jihvayā karaśrotrakaiḥ//
dāṃtamāhurhi sattīrthaṃ kākatīrthamataḥ param

kākaprāye nare yasminramaṃte tāmasā janāḥ//
haṃso'yamiti devānāṃ ko'rthastena viciṃtyatām

evaṃvidhaṃ hi viśvasya nirmāṇaṃ smaratohṛdi//
api kṛte trilokyāśca kathaṃ pāpe ramenmanaḥ

tadidaṃ cānyamartyānāṃ śāstradṛṣṭamaho striyaḥ//
yamaloke mayā dṛṣṭaṃ muhye pratyakṣataḥ katham

bhavatīṣu ca kaḥ kopo ye yadarthe hi nirmitāḥ//
te tamarthaṃ prakurvaṃti satyamastubhameva ca

śataṃ sahasraṃ viśvaṃ ca sarvamakṣaya vācakam//
parimāṇaṃ śataṃ tveva naitadakṣayyavācakam

yadā ca vo grāhabhūtā gṛhṇatīḥ puruṣāñjale//
utkarṣati jalātkaścitsthale puruṣasattamaḥ

tadā yūyaṃ punaḥ sarvāḥ svaṃ rūpaṃ pratipatsyatha//
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me hasatāpi kadācana//
kalyāṇasya supṛktasya śuddhistadvadvarā hi vaḥ

//nāryuvāca//
tatobhivādya taṃ vipraṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇam

aciṃtayāmāpasṛtya tasmāddeśātsuduḥkhitāḥ//
kva nu nāma vayaṃ sarvāḥ kālenālpena taṃ naram

samāgacchema yo naḥ svaṃ rūpamāpādayetpunaḥ//
tā vayaṃ ciṃtayitveha muhūrtādiva bhārata

dṛṣṭavatyo mahābhāgaṃ devarṣimatha nāradam//
sarvā dṛṣṭāḥ sma taṃ dṛṣṭvā devarṣimamitadyutim

abhivādya ca taṃ pārtha sthitāḥ smo vyathitānanāḥ//
sa no'pṛcchaddṛḥkhamūlamuktavatyo vayaṃ ca tam

śrutvā tacca yathātattvamidaṃ vacanamabravīt//
dakṣiṇe sāgare'nūpe paṃca tīrthāni saṃtivai

puṇyāni ramaṇīyāni tāni gacchata mā ciram//
tatrasthāḥ puruṣavyāghraḥ pāṃḍavo vo dhanaṃjayaḥ

mokṣayiṣyati śuddhātmā duḥkhā dasmānna saṃśayaḥ//
tasya sarvā vayaṃ vīra śrutvā vākyamihāgatāḥ

tvamidaṃ satyavacanaṃ kartumarhasi pāṃḍava//
tvadvidhānāṃ hi sādhūnāṃ janma dīnopakārakam

śrutveti vacanaṃ tasyāḥ sasnau tīrtheṣvanukramāt//
grāhabhūtāścojjahāra yathāpūrvāḥ sa pāṃḍavaḥ

tataḥ praṇamya tā vīraṃ procyamānā jayāśiṣaḥ//
gaṃtuṃ kṛtābhilāṣāśca prāha pārtho dhanaṃjayaḥ

eṣa me hṛdi saṃdehaḥ sudṛḍhaḥ parivartate//
kasmādvonāradamuniranujajñe pravāsitum

sarvaḥ ko'pyatihīno'pi svapūjyasyārthasādhakaḥ//
svapūjyatīrtheṣvāvāsaṃ proktavānnāradaḥ katham

tathaiva navadurgāsu satīṣvatibalāsu ca//
siddheśe siddhagaṇape cāpi vo'tra sthitiḥ katham

ekaika eṣāṃ śakto hi api devānnivāritum//
tīrthasaṃrodhakāriṇyaḥ sarvā nāvārayatkatham

iti ciṃtayate mahyaṃ bhṛśaṃ dolāyate manaḥ//
mahanme kautukaṃ jātaṃ satyaṃ vā vaktumarhatha

//apsarasa ūcuḥ//
yogyaṃ pṛcchasi kaunteya punaḥ paśyottarāṃ diśam

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe pārthena pañcāpsaraḥ samuddharaṇaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ