સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.1-3

॥અથ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણે પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડઃ પ્રારભ્યતે

શ્રીગણેશાય નમઃ॥
ૐ નમો બૃહસ્પતયે॥
નમતસ્મૈ બ્રહ્મણે॥
વિષ્ણવે નમઃ॥
॥શ્રીમુનય ઊચુઃ॥
દક્ષિણાર્ણવતીરેષુ યાનિ તીર્થાનિ પંચ ચ॥
તાનિ બ્રૂહિ વિશાલાક્ષ વર્ણયંત્યતિ તાનિ ચ

સર્વતીર્થફલં યેષુ નારદાદ્ય વદંતિ ચ॥
તેષાં ચરિતમાહાત્મ્યં શ્રોતુમિચ્છામહે વયમ્

॥ઉગ્રશ્રવા ઉવાચ॥
શ્રૃણુધ્વચત્યદ્ભુતપુણ્યસત્કથં કુમારનાથસ્ય મહાપ્રભાવમ્॥
દ્વૈપાયનો યન્મમ ચાહ પૂર્વં હર્ષાબુરોમોદ્ગમચર્ચિતાંગઃ

કુમારગીતા ગાથાત્ર શ્રૂયતાં મુનિસત્તમાઃ॥
યા સર્વદેવૈર્મુનિભિઃ પિતૃભિશ્ચ પ્રપૂજિતા

મધ્વાચારસ્તં ભતીર્થં યો નિષેવેત માનવઃ॥
નિયતં તસ્ય વાસઃ સ્યાદ્બ્રહ્મલોકે યથા મમ

બ્રહ્મલોકાદ્વિષ્ણુલોકસ્તસ્માદપિ શિવસ્ય ચ॥
પુત્રાપ્રિયત્વાત્તસ્યાપિ ગુહલોકો મહત્તમઃ

અત્રાશ્ચર્યકથા યા ચ ફાલ્ગુનસ્ય પુરેરિતા॥
નારદેન મુનિશ્રેષ્ઠાસ્તાં વો વક્ષ્યામિ વિસ્તરાત્

પુરા નિમિત્તે કસ્મિંશ્ચિત્કરીટી મણિકૂટતઃ॥
સમુદ્રે દક્ષિણેઽભ્યાગાત્સ્નાતું તીર્થાનિ પંચ ચ

વર્જયંતિ સદા યાનિ ભયાત્તીર્થાનિ તાપસાઃ॥
કુમારેશસ્ય પૂર્વં ચ તીર્થમસ્તિ મુનેઃ પ્રિયમ્

સ્તંભેશસ્ય દ્વિતીયં ચ સૌભદ્રસ્ય મુનેઃ પ્રિયમ્॥
બર્કરેશ્વરમન્યચ્ચ પૌલોમીપ્રિયમુત્તમમ્

ચતુર્થં ચ મહાકાલં કરંધમ નૃપપ્રિયયમ્॥
ભરદ્વાજસ્ય તીર્થં ચ સિદ્ધેશાખ્યં હિ પંચમમ્

એતાનિ પંચ તીર્થાનિ દદર્શ કુરુપુંગવઃ॥
તપસ્વિભિર્વર્જિતાનિ મહાપુણ્યાનિ તાનિ ચ

દૃષ્ટ્વા પાર્શ્વે નારદીયાનપૃચ્છત મહામુનીન્॥
તીર્થાનીમાનિ રમ્યાણિ પ્રભાવાદ્ભુતવંતિ ચ

કિમર્થં બ્રૂત વર્જ્યંતે સદૈવ બ્રહ્મવાદિભિઃ॥
॥તાપસા ઊચુઃ॥
ગ્રાહઃ પંચ વસંત્યેષુ હરંતિ ચ તપોધનાન્

અત એતાનિ વર્જ્યંતે તીર્થાનિ કુરુનંદન॥
ઇતિ શ્રુત્વા મહાબાહુર્ગમનાય મનો દધે

તતસ્તં તાપસાઃ પ્રોચુથંતું નાર્હસિ ફાલ્ગુન॥
બહવો ભક્ષિતા ગ્રાહૈ રાજાનો મુનયસ્તથા

તત્ત્વ દ્વારશવર્ષાણિ તીર્થાનામર્બુદેષ્વપિ॥
સ્નાતઃ કિમેતૈસ્તીર્થૈસ્તે મા પતંગવ્રતો ભવ

॥અર્જુન ઉવાચ॥
યદુક્તં કરુણાસારૈઃ સારં કિં તદિહોચ્યતામ્॥
ધર્માર્થી મનુજો યશ્ચ ન સ વાર્યો મહાત્મભિઃ

ધર્મકામં હિ મનુજં યો વારયતિ મંદધીઃ॥
તદાશ્રિતસ્ય જગતો નિઃશ્વાસૈર્ભસ્મસાદ્ભવેત્

યજ્જીવિતં ચાચિરાંશુસમાનક્ષણભંગુરમ્॥
તચ્ચેદ્ધર્મકૃતે યાતિ યાતુ દોષોઽસ્તિ કો નનુ

જીવિતં ચ ધનં દારાઃ પુત્રાઃ ક્ષેત્રગૃહાણિ ચ॥
યાન્તિ યેષઆં ધર્મકૃતે ત એવ ભુવિ માનવાઃ

॥તાપસા ઊચુઃ॥
એવં તે બ્રુવતઃ પાર્થ દીર્ઘમાયુઃ પ્રવર્ધતામ્॥
સદા ધર્મે રતિર્ભૂયાદ્યાહિ સ્વં કુરુ વાંછિતમ્

એવમુક્તઃ પ્રણમ્યૈતાનાશીર્ભિરભિસંસ્તુતઃ॥
જગામ તાનિ તીર્થાનિ દ્રષ્ટું ભરતસત્તમઃ

તતઃ સૌભદ્રમાસાદ્ય મહર્ષેસ્તીર્થુમુત્તમમ્॥
વિગાહ્ય તરસા વીરઃ સ્નાનં ચક્રે પરંતપઃ

અથ તં પુરુષવ્યાઘ્રમંતર્જલચરો મહાન્॥
નિજગ્રાહ જલે ગ્રાહઃ કુંતીપુત્રં ધનંજયમ્

તમાદાયૈવ કૌતેયો વિસ્ફુરંતં જલેચરમ્॥
ઉદતિષ્ઠન્મહાબાહુર્બલેન બલિનાં વરઃ

ઉદ્ધૃતશ્ચૈવ તુ ગ્રાહઃ સોઽર્જુનેન યશસ્વિના॥
બભૂવ નારી કલ્યાણી સર્વાભરણભૂષિતા

દીપ્યમાનશિખા વિપ્રા દિવ્યરૂપા મનોરમા॥
તદદ્ભુતં મહદ્દૃષ્ટ્વા કુંતીપુત્રો ધનંજયઃ

તાં સ્ત્રિયં પરમપ્રીત ઇદં વચનમબ્રવીત્॥
કા વૈ ત્વમસિ કલ્યાણિ કુતો વા જલચારિણી

કિમર્થં ચ મહાત્પાપમિદં કૃતવતી હ્યસિ॥
॥નાર્યુવાચ॥
અપ્સરા હ્યસ્મિ કૌતેય દેવારણ્યનિવાસિની

ઇષ્ટા ધનપતેર્નિત્યં વર્ચાનામ મહાબલ॥
મમ સખ્યશ્ચતસ્રોઽન્યાઃ સર્વાઃ કામગમાઃ શુભાઃ

તાભિઃ સાર્ધં પ્રયાતાસ્મિ દેવરાજનિવેશનાત્॥
તતઃ પશ્યામહે સર્વા બ્રાહ્મણં ચાનિકેતનમ્

રૂપવંતમધીયાનમેકમેકાંતચારિણમ્॥
તસ્ય વૈ તપસા વીર તદ્વનં તેજસાવૃતમ્

આદિત્ય ઇવ તં દેશં કૃત્સ્નમેવાન્વ ભાસયત્॥
તસ્ય દૃષ્ટ્વા તપસ્તાદૃગ્રૂપં ચાદ્ભુતદર્શનમ્

અવતીર્ણાસ્તિ તં દેશં તપોવિઘ્નચિકીર્ષયા॥
અહં ચ સૌરભેયી ચ સામેયી બુદ્બુદાલતા

યૌગપદ્યેન તં વિપ્રમભ્યગચ્છામ ભારત॥
ગાયંત્યો લલમાનાશ્ચ લોભયંત્યશ્ચ તં દ્વિજમ્

સ ચ નાસ્માસુ કૃતવાન્મનોવીરઃ કથંચન॥
નાકંપત મહાતેજાઃ સ્થિતસ્તપસિ નિર્મલે

સોઽશપત્કુપિતોઽસ્માસુ બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયર્ષભ॥
ગ્રાહભૂતા જલે યૂયં ભવિષ્યથ શતં સમાઃ

તતો વયં પ્રવ્યથિતાઃ સર્વા ભરતસત્તમ॥
આયાતાઃ શરણં વિપ્રં તપોધનમકલ્મષમ્

રૂપેણ વયસા ચૈવ કંદર્પેણ ચ દર્પિતાઃ॥
અયુક્તં કૃતવત્યઃ સ્મ ક્ષંતુમર્હસિ નો દ્વિજ

એષ એવ વધોઽસ્માકં સ પર્યાપ્તસ્તપોધન॥
યદ્વયં શંસિતાત્માનં પ્રલોબ્ધું ત્વામુપાગતાઃ

અવધ્યાશ્ચ સ્ત્રિયઃ સૃષ્ટા મન્યંતે ધર્મચિંતકાઃ॥
તસ્માદ્ધર્મેણ ધર્મજ્ઞ એષ વાદો મનીષિણામ્

શરણં ચ પ્રપન્નાનાં શિષ્ટાઃ કુર્વંતિ પાલનમ્॥
શરણ્યં ત્વાં પ્રપન્નાઃ સ્મસ્તસ્માત્ત્વં ક્ષંતુમર્હસિ

એવમુક્તસ્તુ ધર્માત્મા બ્રાહ્મણઃ શુભકર્મકૃત્॥
પ્રસાદં કૃતવાઞ્છૂરરવિસોમસમપ્રભઃ

॥બ્રાહ્મણ ઉવાચ॥
ભવતીનાં ચરિત્રેણ પરિમુહ્યામિ ચેતસિ॥
અહો ધાર્ષ્ટ્યમહો મોહો યત્પાપાય પ્રવર્તનમ્

મસ્ત કસ્થાયિનં મૃત્યું યદિ પશ્યેદયં જનઃ॥
આહારોઽપિ ન રોચેત કિમુતાકાર્યકારિતા

આહો માનુષ્યકં જન્મ સર્વજન્મસુ દુર્લભમ્॥
તૃણવત્ક્રિયતે કૈશ્ચિદ્યોષિન્મૂઢૈર્દુરાધરૈઃ

તાન્વયં સમપૃચ્છામો જનિર્વઃ કિંનિમિત્તતઃ॥
કો વા લાભો વિચાર્યૈતન્મનાસા સહ પ્રોચ્યતામ્

ન ચૈતાઃ પરિનિન્દામો જનિર્યાર્ભ્યઃ પ્રવર્તતે॥
કેવલં તાન્વિનિંદામો યે ચ તાસુ નિરર્ગલાઃ

યતઃ પદ્મભુવા સૃષ્ટં મિથુનં વિશ્વવૃદ્ધયે॥
તત્તથા પરિપાલ્યં વૈ નાત્ર દોષોઽસ્તિ કશ્ચન

યા બાંધવૈઃ પ્રદત્તા સ્યાદ્વહ્નિદ્વિજસમાગમે॥
ગાર્હસ્થ્યપાલનં ધન્યં તયા સાકં હિ સર્વદમ્

યથાપ્રકૃતિ પુંયોમો યત્નેનાપિ પરસ્પરમ્॥
સાધ્યામાનો ગુણાય સ્યાદગુણાયાપ્યસાધિતઃ

એવં યત્નાત્સાધ્યમાનં સ્વકં ગાર્હસ્થ્યમુત્તમમ્॥
ગુણાય મહતે ભૂયાદગુણાયાપ્યસાધિતમ્

પુરે પંચમુખે દ્વાઃસ્થ એકાદશભટૈર્યુતઃ॥
સાકં નાર્યા બહ્વપત્યઃ સ કથં સ્યાદચેતનઃ

યશ્ચસ્ત્રિયા સમાયોગઃ પંચયજ્ઞાદિકર્મભિઃ॥
વિશ્વોપકૃતયે સૃષ્ટા મૂઢૈર્હા સાધ્યતેઽન્યથા

અહો શ્રૃણુધ્વં નો ચેદ્વઃ શુશ્રૂષા જાયતે શુભા॥
તથાપિ બાહુમુદ્ધૃત્ય રોરૂયામઃ શ્રૃણોતિ કઃ

ષડ્ધાતુસારં તદ્વીર્યં સમાનં પરિહાય ચ॥
વિનિક્ષેપે કુયોનૌ તુ તસ્યેદં પ્રોક્તવાન્યમઃ

પ્રથમં ચૌષધીદ્રોગ્ધા આત્મદ્રોગ્ધા તતઃ પુનઃ॥
પિતૃદ્રોગ્ધા વિશ્વદ્રોગ્ધા યાત્યંધં શાશ્વતીઃ સમાઃ

મનુષ્યં પિતરો દેવા મુનયો માનવાસ્તથા॥
ભૃતાનિ ચોપજીવંતિ તદર્થં નિયતો ભવેત્

વચસા મનસા ચૈવ જિહ્વયા કરશ્રોત્રકૈઃ॥
દાંતમાહુર્હિ સત્તીર્થં કાકતીર્થમતઃ પરમ્

કાકપ્રાયે નરે યસ્મિન્રમંતે તામસા જનાઃ॥
હંસોઽયમિતિ દેવાનાં કોઽર્થસ્તેન વિચિંત્યતામ્

એવંવિધં હિ વિશ્વસ્ય નિર્માણં સ્મરતોહૃદિ॥
અપિ કૃતે ત્રિલોક્યાશ્ચ કથં પાપે રમેન્મનઃ

તદિદં ચાન્યમર્ત્યાનાં શાસ્ત્રદૃષ્ટમહો સ્ત્રિયઃ॥
યમલોકે મયા દૃષ્ટં મુહ્યે પ્રત્યક્ષતઃ કથમ્

ભવતીષુ ચ કઃ કોપો યે યદર્થે હિ નિર્મિતાઃ॥
તે તમર્થં પ્રકુર્વંતિ સત્યમસ્તુભમેવ ચ

શતં સહસ્રં વિશ્વં ચ સર્વમક્ષય વાચકમ્॥
પરિમાણં શતં ત્વેવ નૈતદક્ષય્યવાચકમ્

યદા ચ વો ગ્રાહભૂતા ગૃહ્ણતીઃ પુરુષાઞ્જલે॥
ઉત્કર્ષતિ જલાત્કશ્ચિત્સ્થલે પુરુષસત્તમઃ

તદા યૂયં પુનઃ સર્વાઃ સ્વં રૂપં પ્રતિપત્સ્યથ॥
અનૃતં નોક્તપૂર્વં મે હસતાપિ કદાચન॥
કલ્યાણસ્ય સુપૃક્તસ્ય શુદ્ધિસ્તદ્વદ્વરા હિ વઃ

॥નાર્યુવાચ॥
તતોભિવાદ્ય તં વિપ્રં કૃત્વા ચૈવ પ્રદક્ષિણમ્

અચિંતયામાપસૃત્ય તસ્માદ્દેશાત્સુદુઃખિતાઃ॥
ક્વ નુ નામ વયં સર્વાઃ કાલેનાલ્પેન તં નરમ્

સમાગચ્છેમ યો નઃ સ્વં રૂપમાપાદયેત્પુનઃ॥
તા વયં ચિંતયિત્વેહ મુહૂર્તાદિવ ભારત

દૃષ્ટવત્યો મહાભાગં દેવર્ષિમથ નારદમ્॥
સર્વા દૃષ્ટાઃ સ્મ તં દૃષ્ટ્વા દેવર્ષિમમિતદ્યુતિમ્

અભિવાદ્ય ચ તં પાર્થ સ્થિતાઃ સ્મો વ્યથિતાનનાઃ॥
સ નોઽપૃચ્છદ્દૃઃખમૂલમુક્તવત્યો વયં ચ તમ્

શ્રુત્વા તચ્ચ યથાતત્ત્વમિદં વચનમબ્રવીત્॥
દક્ષિણે સાગરેઽનૂપે પંચ તીર્થાનિ સંતિવૈ

પુણ્યાનિ રમણીયાનિ તાનિ ગચ્છત મા ચિરમ્॥
તત્રસ્થાઃ પુરુષવ્યાઘ્રઃ પાંડવો વો ધનંજયઃ

મોક્ષયિષ્યતિ શુદ્ધાત્મા દુઃખા દસ્માન્ન સંશયઃ॥
તસ્ય સર્વા વયં વીર શ્રુત્વા વાક્યમિહાગતાઃ

ત્વમિદં સત્યવચનં કર્તુમર્હસિ પાંડવ॥
ત્વદ્વિધાનાં હિ સાધૂનાં જન્મ દીનોપકારકમ્

શ્રુત્વેતિ વચનં તસ્યાઃ સસ્નૌ તીર્થેષ્વનુક્રમાત્॥
ગ્રાહભૂતાશ્ચોજ્જહાર યથાપૂર્વાઃ સ પાંડવઃ

તતઃ પ્રણમ્ય તા વીરં પ્રોચ્યમાના જયાશિષઃ॥
ગંતું કૃતાભિલાષાશ્ચ પ્રાહ પાર્થો ધનંજયઃ

એષ મે હૃદિ સંદેહઃ સુદૃઢઃ પરિવર્તતે॥
કસ્માદ્વોનારદમુનિરનુજજ્ઞે પ્રવાસિતુમ્

સર્વઃ કોઽપ્યતિહીનોઽપિ સ્વપૂજ્યસ્યાર્થસાધકઃ॥
સ્વપૂજ્યતીર્થેષ્વાવાસં પ્રોક્તવાન્નારદઃ કથમ્

તથૈવ નવદુર્ગાસુ સતીષ્વતિબલાસુ ચ॥
સિદ્ધેશે સિદ્ધગણપે ચાપિ વોઽત્ર સ્થિતિઃ કથમ્

એકૈક એષાં શક્તો હિ અપિ દેવાન્નિવારિતુમ્॥
તીર્થસંરોધકારિણ્યઃ સર્વા નાવારયત્કથમ્

ઇતિ ચિંતયતે મહ્યં ભૃશં દોલાયતે મનઃ॥
મહન્મે કૌતુકં જાતં સત્યં વા વક્તુમર્હથ

॥અપ્સરસ ઊચુઃ॥
યોગ્યં પૃચ્છસિ કૌન્તેય પુનઃ પશ્યોત્તરાં દિશમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખંડે પાર્થેન પઞ્ચાપ્સરઃ સમુદ્ધરણંનામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ