Skanda Purana · Chapter 1.1.1

// śrīgaṇeśāya namaḥ// //
atha śrīmadaruṇācalamāhātmyapūrvārdhaḥ prārabhyate// //
lalāṭe traipuṃḍrī niṭilakṛtakastūritilakaḥ sphuranmālādhāraḥ sphuritakaṭikaupīnavasanaḥ //
dadhāno dustāraṃ śirasi phaṇirājaṃ śaśikalāṃ pradīpaḥ sarveṣāmaruṇagiriyogīvijayate

// vyāsa uvāca // //
athāhurmunayaḥ sūtaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ //
aruṇācalamāhātmyaṃ tvattaḥ śuśrūṣavo vayam

tanmāhātmyaṃ vadetyuktaḥ sūtaḥ provāca tānmunīn //
// śrīsūta uvāca // //
etadarthaṃ caturvaktraṃ papraccha sanakaḥ purā

śṛṇutāvahitā yūyaṃ tadvo vakṣyāmi sāṃpratam //
yadākarṇayatāṃ bhaktyā narāṇāṃ pāpanāśanam

satyaloke sthitaṃ pūrvaṃ brahmāṇaṃ kamalāsanam //
sanakaḥ paripapraccha praṇataḥ prāṃjaliḥ sthitaḥ

// sanaka uvāca // //
bhuvanādhāra deveśa vedavedya caturmukha //
āsīdaśeṣavijñānaṃ prasādādbhavato mama

bhavadbhaktivibhūtyā me śodhite cittadarpaṇe //
biṃbate sakalaṃ jñānaṃ sakṛdevopadeśataḥ

sārārthaṃ vedavedānāṃ śivajñānamanākulam //
labdhavānahamatyaṃtaṃ kaṭākṣaiste jagadguroḥ

liṃgāni bhuvi śaivāni divyāni ca kṛpānidhe //
mānuṣāṇi ca saiddhāni bhautāni suranāyaka

yālliṅmamamalaṃ divyamaricchedanavaibhavam //
svayambhu jāmbave dvīpe taijasaṃ tavdadasva me

nāmasmaraṇamātreṇa yatpātakavināśanam //
śivasārūpyadaṃ nityaṃ mahyaṃ vada dayānidhe

anādijagadādhāraṃ yattejaḥ śaivamavyayam //
yacca dṛṣṭvā kṛtārthaḥ syāttanmahyamupadiśyatām

iti bhaktimatastasya kautūhalasamanvitam //
vākyamākarṇya bhagavānprasasāda taponidhiḥ //

dadhyau ca suciraṃ śaṃbhuṃ paṃkajāsanasaṃsthitaḥ //
aṃtaraṃgasukhāṃbhodhimagnacetāścaturmukhaḥ

dṛṣṭvā yadā purā dṛṣṭaṃ tejaḥstaṃbhamayaṃ śivam //
uttīrṇasakalādhāraṃ na kiṃcitpratyabudhyata

punarājñāṃ śivāllabdhāmanupālayituṃ prabhuḥ //
nirvarttya hṛdayaṃ yogātsasmāra sutamānatam

śivadarśanasaṃjātapulakāṃkitavigrahaḥ //
ānaṃdavāṣpavannetraḥ sagadgadamabhāṣata

// brahmovāca // //
ataḥ saṃsmāritaḥ putra bhavatā'haṃ purātanam //
śivayogamanudhyāyannasmārṣaṃ tava cādarāt

śivabhaktiḥ parā jātā tapobhirbahubhistava //
tayā madīyaṃ hṛdayaṃ vyāvarttitamiva kṣaṇāt

pāvayaṃti jagatsarvaṃ caritaiste nirākule //
yeṣāṃ sadāśive bhaktirvarddhate sārvakālikī

saṃbhāṣaṇaṃ sahāvāsaḥ krīḍā caiva vimiśraṇam //
darśanaṃ śivabhaktānāṃ smaraṇaṃ cāghanāśanam

śrūyatāmadbhutaṃ śaivamāvirbhūtaṃ yathā purā //
avyājakaruṇāpūrṇamaruṇādryabhidhaṃ mahaḥ

ahaṃ nārāyaṇaścobhau jātau viśvādhikodayāt //
bahu syāmiti saṃkalpaṃ vitanvānātsadāśivāt

svabhāvena samudbhūtau vivadaṃtau parasparam //
na ca śrāṃtau niyudhyaṃtau sāhaṃkārau kadācana

parasparaṃ raṇotsāhamāvayoratibhīṣaṇam //
ālokya karuṇāmūrtiraciṃtayadatheśvaraḥ

kimarthamanayoryuddhaṃ jāyate lokanāśanam //
mayā sṛṣṭamahaṃ pāteti vivādamadhitasthuṣoḥ

samaye'sminsvayaṃ lakṣyo mugdhayoranayorbhṛśam //
yadi yuddhaṃ na rotsyāmi tadā syādbhuvanakṣayaḥ

vedeṣu mama māhātmyaṃ viśvādhikatayā śrutam //
na jānāte imau mugdhau krodhato galitasmṛtī

sarvopi jaṃturātmānamadhikaṃ manyate bhṛśam //
amatānyasamādhikyastvadhaḥ patati durmatiḥ

yadyahaṃ kvāpi bhuvane dāsyāmi mitimātmanaḥ //
tadā tadrūpavijñānātsa ātmā sopi māmiyāt

iti niścitya manasā svayameva sadāśivaḥ //
āvayoryudhyatormadhye vahnistaṃbhaḥ samudyataḥ

atītya sakalām̐llokānsarvato'gniriva jvalan

anādyaṃtatayā cātha dṛgārtau saṃvyatiṣṭhatām //
tejaḥstaṃbhaṃ jvalaṃtaṃ tamālokya śithilāśayau

āvayoḥ purato jātā vāṇī cāpyaśarīriṇī //
kimarthaṃ bālakau yuddhaṃ kalpyate mūḍhamānasau

yuvayorbalavaiṣamyaṃ śiva eva vivekṣyate //
tejaḥstabhamayaṃ rūpamidaṃ śaṃbhorvyavasthitam

ādyaṃtayoryadi yuvāmīkṣiṣāthāṃ balādhikau //
iti tāṃ giramākarṇya niyuddhādviratau tadā

ahaṃ viṣṇuśca gatimānvicetuṃ tadvyavasthitau //
agnistaṃbhamayaṃ rūpaṃ śaṃbhorādyaṃtavarjitam

ālokituṃ vyavasitāvāvāmādyaṃtabhāgataḥ //
biṃbitaṃ vyomagaṃ caṃdraṃ yathā bālau jighṛkṣataḥ

tathaivāvāṃ samudyuktau paricchettuṃ ca tanmahaḥ//
atha viṣṇurmahotsāhātkroḍo'bhūtsumahāvapuḥ

tanmūlavicayā'yācca bhūmigarbhaṃ vyadārayat //
ahaṃ ca haṃsatāṃ prāpto mahāvegaṃ samutpatan

didṛkṣustacchirobhāgaṃ viyadūrdhvamagāhiṣam //
adhodhodārayankṣoṇimaśeṣāmapi mādhavaḥ

āvirbhūtamivādhastādagnistaṃbhamavaikṣata //
anekakoṭivarṣāṇi vicinvannapi tejasaḥ

apaśyannādimakṣayyamārtarūpaḥ sa vihvalaḥ //
viśīrṇadaṃṣṭrabalayo vigalatsaṃdhibaṃdhanaḥ

śramāturastṛṣākrāṃto no yātumaśakaddhariḥ //
vārāhaṃ rūpamatulaṃ saṃdhārayitumakṣamaḥ

vihaṃtumapi viśrāṃto viṣasāda ramāpatiḥ //
aciṃtayadameyātmā pariśrāṃtaśarīravān

galitaśrīḥ kriyāśrāṃtaḥ śaraṇyaṃ śivamāśrayan //
dhiṅmamedaṃ mahanmaugdhyamahaṃkārasamudbhavam ४८///
yenāhamātmano nāthamātmānaṃ nāvabuddhavān //
ayaṃ hi sarvavedānāṃ devānāṃ jagatāmapi

mūlabhūtaḥ śivaḥ sākṣānmūlamasya kathaṃ bhavet //
asmādeva samudbhūto'smyahamādyaṃtavarjitāt

yanmayānveṣṭumārabdhaṃ śivaṃ paśuvapurdhṛtā //
avyājakaruṇābandhoḥ pituḥ śaṃbhoḥ prasādataḥ // ४९ /
punarevedṛśī labdhā matirme svātmabodhinā //
svayameva mahādevaḥ śaṃbhuryaṃ pātumicchati

tasya sadyo bhavejjñānamanahaṃkāramātmajam //
na śaknomi punaḥ kartuṃ pūjāmasya jagadguroḥ

nivedayāmi cātmānaṃ śaraṇaṃ yāmi śaṃkaram //
iti dadhyau śivaṃ viṣṇuḥ stutyāmarpitacetanaḥ ///

satprasādādbhūtapateḥ punarevoddhutaḥ kṣitau //
ahaṃ ca gagane'bhrāmyamanekānapi vatsarān

āghūrṇamānanayanaḥ ślathapakṣaḥ śramaṃ gataḥ ///
uparyupari cāpaśyaṃ jvalanaṃ purataḥ sthitam

tejaḥstambhaṃ sthūlaliṃgābhaṃ śaivaṃ tejaḥ surārcitam //
āhuḥ sma kecidālokya siddhāstejoṃśasaṃbhavāḥ

nityāṃ śaṃbhoḥ parāṃ koṭiṃ didṛkṣuṃ māṃ kṛtodyamam //
aho'yaṃ satyamugdhatvamadyāpi ca cikīrṣati

āsannadehapāto'pi nāhaṃkāro'sya vai gataḥ //
viśīryamāṇapakṣo'yaṃ śrāṃtvā vibhrāṃtalocanaḥ

apāratejasi vyartho vimoho'yaṃ bhaviṣyati //
evaṃ vyākulacitto'yaṃ kroḍarūpī janārdanaḥ

vyāvarttitaḥ śivenaiva nirvyājakaruṇājuṣā //
īdṛśāṃ brahmamukhyānāṃ surāṇāṃ koṭisaṃbhavaḥ

yattejaḥparamāṇubhyastasya pāraṃ didṛkṣate //
svātmano yo gato dhyātvā samaye bhagavāñchivaḥ

yadi buddhiṃ dadātyasmai tasya naśyedahaṃkriyā //
ityevaṃ vadatāṃ teṣāṃ siddhānāṃ sadayaṃ vacaḥ

ākarṇya śīrṇāhaṃkāro hyahamātmanyaciṃtayam //
na vedarāśivijñānāttapastīrthaniṣevaṇāt

saṃjāyate śivajñānamasyaivānugrahādṛte //
śīrṇe'pi pakṣayugale sīdatyaṃge hyacaṃcale

punarutsahate cetaḥ svāhaṃkārasya saṃgrahe //
dhiṅmāmahaṃ kriyākrāṃtamanātmabalavedinam

śivārpitamanaskebhyaḥ siddhebhyaḥ satataṃ namaḥ //
yeṣāṃ saṃsargalabdhena tapasā śodhitāśayaḥ

śivamenaṃ vijānāmi svātmahetuṃ puraḥsthitam //
yatprasādopalabdhena vibhavena samanvitāḥ

devāḥ sarve bhaviṣyaṃti satataṃ śamitārayaḥ //
yasya vedā na jānaṃti paramārthaṃ mahāgamaiḥ

tameva śaraṇaṃ yāmi śaṃbhuṃ viśvavilakṣaṇam //
avādiṣamathābhāṣyaṃ viṣṇuṃ kamalalocanam

labdhadehaḥ śivaṃ bhaktyā saṃśritaścandraśekharam //
aho kimidamāścaryamāgataṃ śauryaśālinām

śaṃbhunā yatsamudbhūtamahaṃkāramupāśritau //
āvāṃ parasparaṃ yuddhamākarṇya vipulaṃ mahat

sa eva śaṃkaraḥ sarvamahaṃkāramathāvayoḥ //
apāharadameyātmā svamāhātmyaprakāśanāt

imamīśvaramānataṃ surairanalastambhamayaṃ sadāśivam //
abhipūjayituṃ pravartate sa bhavedvai bhavasāgarasya nauḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmye pūrvārdhe brahmasanakasaṃvāde liṃgaprādurbhāvavarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ