Śivapurāṇa, Books 1 and 7 · Chapter 7.1.12
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vā-- pū-- sṛṣṭyādivarṇanaṃ nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ
Chapter 12
vāyuruvāca
sargaṃ ciṃtayatastasya tadā vai buddhipūrvakam
pradhyānakāle mohastu prādurbhūtastamomayaḥ
tamomoho mahāmohastāmisraścāndhasaṃjñitaḥ
avidyā pañcamī caiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ
pañcadhā 'vasthitaḥ sargo dhyāyatastvabhimāninaḥ
sarvatastamasātīva bījakumbhavadāvṛtaḥ
bahirantaścāprakāśaḥ stabdho niḥsaṃjña eva ca
tasmātteṣāṃ vṛtā buddhirmukhāni karaṇāni ca
tasmātte saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ
taṃ dṛṣṭvā 'sādhakaṃ brahmā prathamaṃ sargamīdṛśam
aprasannamanā bhūtvā dvitīyaṃ so 'bhyamanyata
tasyābhidhāyataḥ sargaṃ tiryaksroto 'bhyavartata
antaḥprakāśāstiryaṃca āvṛtāśca bahiḥ punaḥ
paśvātmānastato jātā utpathagrāhiṇaśca te
tamapyasādhakaṃ jñātvā sargamanyamamanyata
tadordhvasrotaso vṛtto devasargastu sāttvikaḥ
te sukhaprītibahulā bahirantaśca nāvṛtāḥ
prakāśā bahirantaścasvabhāvādeva saṃjñitāḥ
tato 'bhidhyāyatovyaktādarvāksrotastu sādhakaḥ
manuṣyanāmā sañjātaḥ sargo duḥkhasamutkaṭaḥ
prakāśābahirantaste tamodriktā rajo 'dhikāḥ
pañcamonugrahaḥ sargaścaturdhā saṃvyavasthitaḥ
viparyayeṇa śaktyā ca tuṣṭyāsiddhyā tathaiva ca
te 'parigrāhiṇaḥ sarve saṃvibhāgaratāḥ punaḥ
khādanāścāpyaśīlāśca bhūtādyāḥ parikīrtitāḥ
prathamo mahataḥ sargo brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate
vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ
ityeṣa prakṛteḥ sargaḥ sambhṛto 'buddhipūrvakaḥ
mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ
tiryaksrotastu yaḥ proktastiryagyoniḥ sa pañcamaḥ
tadūrdhvasrotasaḥ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ
tato 'rvāk srotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ
aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ kaumāro navamaḥ smṛtaḥ
prākṛtāśca trayaḥ pūrve sargāste 'buddhipūrvakāḥ
514a
buddhipūrvaṃ pravartante mukhyādyāḥ pañca vaikṛtāḥ
agre sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān
sanandaṃ sanakañcaiva vidvāṃsañca sanātanam
ṛbhuṃ sanatkumārañca pūrvameva prajāpatiḥ
sarve te yogino jñeyā vītarāgā vimatsarāḥ
iśvarāsaktamanaso na cakruḥ sṛṣṭaye matim
teṣu sṛṣṭyanapekṣeṣu gateṣu sanakādiṣu
sraṣṭukāmaḥ punarbrahmā tatāpa paramaṃ tapaḥ
tasyaivaṃ tapyamānasya na kiṃcitsamavartata
tato dīrgheṇa kālena duḥkhātkrodho vyajāyata
krodhāviṣṭasya netrābhyāṃ prāpatannaśrubindavaḥ
tatastebhyo 'śrubindubhyo bhūtāḥ pretāstadābhavan
sarvāṃstānaśrujāndṛṣṭvā brahmātmānamaniṃdata
tasya tīvrā 'bhavanmūrchā krodhāmarṣasamudbhavā
mūrchitastu jahau prāṇānkrodhāviṣṭaḥ prajāpatiḥ
tataḥ prāṇeśvaro rudro bhagavānnīlalohitaḥ
prasādamatulaṃ kartuṃ prādurāsītprabhormukhāt
daśadhā caikadhā cakre svātmānaṃ prabhurīśvaraḥ
te tenoktā mahātmāno daśadhā caikadhā kṛtāḥ
yūyaṃ sṛṣṭā mayā vatsā lokānugrahakāraṇāt
tasmātsarvasya lokasya sthāpanāya hitāya ca
prajāsantānahetośca prayatadhvamatandritāḥ
evamuktāśca rurudurdudruvuśca samantataḥ
rodanāddrāvaṇāccaiva te rudrā nāmataḥ smṛtāḥ
ye rudrāste khalu prāṇā ye prāṇāste mahātmakāḥ
tato mṛtasya devasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
ghṛṇī dadau punaḥ prāṇānbrahmaputro maheśvaraḥ
prahṛṣṭavadano rudraḥ prāṇapratyāgamādvibhoḥ
abhyabhāṣata viśveśo brahmāṇaṃ paramaṃ vacaḥ
mābhairmābhairmahābhāga viriṃca jagatāṃ guro
mayā te prāṇitāḥ prāṇāḥ sukhamuttiṣṭha suvrata
svapnānubhūtamiva tacchrutvā vākyaṃ manoharam
haraṃ nirīkṣya śanakairnetraiḥ phullāmbujaprabhaiḥ
tathā pratyāgataprāṇaḥ snigdhagambhīrayā girā
uvāca vacanaṃ brahmā tamuddiśya kṛtāñjaliḥ
tvaṃ hi darśanamātreṇa cānandayasi me manaḥ
ko bhavān viśvamūrtyā vā sthita ekādaśātmakaḥ
tasya tadvacanaṃ śrutvā vyājahāra maheśvaraḥ
spṛśan kārābhyāṃ brahmāṇaṃ susukhābhyāṃ sureśvaraḥ
māṃ viddhi paramātmānaṃ tava putratvamāgatam
ete caikādaśa rudrāstvāṃ surakṣitumāgatāḥ
tasmāttīvrāmimāmmūrchāṃ vidhūya madanugrahāt
prabuddhasva yathāpūrvaṃ prajā vai sraṣṭumarhasi
514b
evaṃ bhagavatā prokto brahmā prītamanā hyabhūt
nānāṣṭakena viśvātmā tuṣṭāva parameśvaram
brahmovāca
namaste bhagavan rudra bhāskarāmitatejase
namo bhavāya devāya rasāyāmbumayātmane
śarvāya kṣitirūpāya nandīsurabhaye namaḥ
īśāya vasave tubhyaṃ namassparśamayātmane
paśūnāṃ pataye caiva pāvakāyātitejase
bhīmāya vyomarūpāya śabdamātrāya te namaḥ
ugrāyograsvarūpāya yajamānātmane namaḥ
mahādevāya somāya namostvamṛtamūrtaye
evaṃ stutvā mahādevaṃ brahmā lokapitāmahaḥ
prārthayāmāsa viśveśaṃ girā praṇatipūrvayā
bhagavan bhūtabhavyeśa mama putra maheśvara
sṛṣṭihetostvamutpanno mamāṃge 'naṃganāśanaḥ
tasmānmahati kāryesmin vyāpṛtasya jagatprabho
sahāyaṃ kuru sarvatra sraṣṭumarhasi sa prajāḥ
tenaiṣāṃ pāvito devo rudrastripuramardanaḥ
bāḍhamityeva tāṃ vāṇīṃ pratijagrāha śaṃkaraḥ
tatassa bhagavān brahmā hṛṣṭaṃ tamabhinaṃdya ca
sraṣṭuṃ tenābhyanujñātastathānyāścāsṛjatprajāḥ
marīcibhṛgvaṃgirasaḥ pulastyaṃ pulahaṃ kratum
dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca so 'sṛjanmanasaiva ca
purastādasṛjadbrahmā dharmaṃ saṃkalpameva ca
ityete brahmaṇaḥ putrā dvādaśādau prakīrtitāḥ
saha rudreṇa saṃbhūtāḥ purāṇā gṛhamedhinaḥ
teṣāṃ dvādaśa vaṃśāḥ syurdivyā devagaṇānvitāḥ
prajāvantaḥ kriyāvanto maharṣibhiralaṃkṛtāḥ
atha devāsurapitḥn manuṣyāṃśca catuṣṭayam
saha rudreṇa sisṛkṣuraṃbhasyetāni vai vidhiḥ
sa sṛṣṭyarthaṃ samādhāya brahmātmānamayūyujat
mukhādajanayaddevān pitḥṃścaivopapakṣataḥ
jaghanādasurān sarvān prajanādapi mānuṣān
avaskare kṣudhāviṣṭā rākṣasāstasya jajñire
putrāstamorajaḥprāyā balinaste niśācarāḥ
sarpā yakṣāstathā bhūtā gaṃdharvāḥ saṃprajajñire
vayāṃsi pakṣataḥ sṛṣṭāḥ pakṣiṇo vakṣaso 'sṛjat
mukhatojāṃstathā pārśvāduragāṃśca vinirmame
padbhyāṃ cāśvānsamātaṃgān śarabhān gavayān mṛgān
uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nyaṃkūnanyāśca jātayaḥ 1
auṣadhyaḥ phalamūlāni romabhyastasya jajñire
gāyatrīṃ ca ṛcaṃ caiva trivṛtsāma rathaṃtaram
agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt
yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chaṃdaḥstomaṃ pañcadaśaṃ tathā
1 prathamārṣo
515a
bṛhatsāma tathokthaṃ ca dakṣiṇādasṛjanmukhāt
sāmāni jagatīchaṃdaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā
vairūpyamatirātraṃ ca paścimādasṛjan mukhāt
ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca
anuṣṭubhaṃ sa vairājamuttarādasṛjanmukhāt
uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire
yakṣāḥ piśācā gaṃdharvāstathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ
narakinnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragāḥ
avyayaṃ caiva yadidaṃ sthāṇusthāvarajaṃgamam
teṣāṃ vai yāni karmāṇi prāksṛṣṭāni prapedire
tānyeva te prapadyaṃte sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ
hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte
tadbhāvitāḥ prapadyaṃte tasmāttattasya rocate
mahābhūteṣu nānātvamiṃdriyārtheṣu muktiṣu
viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vyadadhatsvayam
nāma rūpaṃ ca bhūtānāṃ prākṛtānāṃ prapañcanam
vedaśabdebhya evādau nirmame 'sau pitāmahaḥ
ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca vedeṣu vṛttayaḥ
śarvaryaṃte prasūtānāṃ tānyevaibhyo dadāvajaḥ
yathartāvṛtuliṃgāni nānārūpāṇi paryaye
dṛśyaṃte tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu
ityeṣa karaṇodbhūto lokasargassvayaṃbhuvaḥ
mahadādyoviśeṣāṃto vikāraḥ prakṛteḥ svayam
caṃdrasūryaprabhājuṣṭo grahanakṣatramaṃḍitaḥ
nadībhiśca samudraiśca parvataiśca sa maṃḍitaḥ
paraiśca vividhairamyaissphītairjanapadaistathā
tasmin brahmavane 'vyakto brahmā carati sarvavit
avyaktabījaprabhava īśvarānugrahe sthitaḥ
buddhiskaṃdhamahāśākha indriyāṃtarakoṭaraḥ
mahābhūtapramāṇaśca viśeṣāmalapallavaḥ
dharmādharmasupuṣpāḍhyaḥ sukhaduḥkhaphalodayaḥ
ājīvyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ
dyāṃ mūrdhānaṃ tasya viprā vadaṃti khaṃ vai nābhiṃ caṃdrasūryau ca netre
diśaḥ śrotre caraṇau ca kṣitiṃ ca so 'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā
vaktrāttasya brahmaṇāssaṃprasūtāstadvakṣasaḥ kṣatriyāḥ pūrvabhāgāt
vaiśyā urubhyāṃ tasya padbhyāṃ ca śūdrāḥ sarve varṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ
Original text: Śivapurāṇa, Books 1 and 7 · Edition: Venkatesvara Steam Press, Bombay (c. 1920) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0