શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.1.12

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વા-- પૂ-- સૃષ્ટ્યાદિવર્ણનં નામૈકાદશો ઽધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 12
વાયુરુવાચ
સર્ગં ચિંતયતસ્તસ્ય તદા વૈ બુદ્ધિપૂર્વકમ્
પ્રધ્યાનકાલે મોહસ્તુ પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ

તમોમોહો મહામોહસ્તામિસ્રશ્ચાન્ધસંજ્ઞિતઃ
અવિદ્યા પઞ્ચમી ચૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ

પઞ્ચધા ઽવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતસ્ત્વભિમાનિનઃ
સર્વતસ્તમસાતીવ બીજકુમ્ભવદાવૃતઃ

બહિરન્તશ્ચાપ્રકાશઃ સ્તબ્ધો નિઃસંજ્ઞ એવ ચ
તસ્માત્તેષાં વૃતા બુદ્ધિર્મુખાનિ કરણાનિ ચ

તસ્માત્તે સંવૃતાત્માનો નગા મુખ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
તં દૃષ્ટ્વા ઽસાધકં બ્રહ્મા પ્રથમં સર્ગમીદૃશમ્

અપ્રસન્નમના ભૂત્વા દ્વિતીયં સો ઽભ્યમન્યત
તસ્યાભિધાયતઃ સર્ગં તિર્યક્સ્રોતો ઽભ્યવર્તત

અન્તઃપ્રકાશાસ્તિર્યંચ આવૃતાશ્ચ બહિઃ પુનઃ
પશ્વાત્માનસ્તતો જાતા ઉત્પથગ્રાહિણશ્ચ તે

તમપ્યસાધકં જ્ઞાત્વા સર્ગમન્યમમન્યત
તદોર્ધ્વસ્રોતસો વૃત્તો દેવસર્ગસ્તુ સાત્ત્વિકઃ

તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિરન્તશ્ચ નાવૃતાઃ
પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચસ્વભાવાદેવ સંજ્ઞિતાઃ

તતો ઽભિધ્યાયતોવ્યક્તાદર્વાક્સ્રોતસ્તુ સાધકઃ
મનુષ્યનામા સઞ્જાતઃ સર્ગો દુઃખસમુત્કટઃ

પ્રકાશાબહિરન્તસ્તે તમોદ્રિક્તા રજો ઽધિકાઃ
પઞ્ચમોનુગ્રહઃ સર્ગશ્ચતુર્ધા સંવ્યવસ્થિતઃ

વિપર્યયેણ શક્ત્યા ચ તુષ્ટ્યાસિદ્ધ્યા તથૈવ ચ
તે ઽપરિગ્રાહિણઃ સર્વે સંવિભાગરતાઃ પુનઃ

ખાદનાશ્ચાપ્યશીલાશ્ચ ભૂતાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ
પ્રથમો મહતઃ સર્ગો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગઃ સ ઉચ્યતે
વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગ ઐન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ

ઇત્યેષ પ્રકૃતેઃ સર્ગઃ સમ્ભૃતો ઽબુદ્ધિપૂર્વકઃ
મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ

તિર્યક્સ્રોતસ્તુ યઃ પ્રોક્તસ્તિર્યગ્યોનિઃ સ પઞ્ચમઃ
તદૂર્ધ્વસ્રોતસઃ ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ

તતો ઽર્વાક્ સ્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ
અષ્ટમો ઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ

પ્રાકૃતાશ્ચ ત્રયઃ પૂર્વે સર્ગાસ્તે ઽબુદ્ધિપૂર્વકાઃ
514અ
બુદ્ધિપૂર્વં પ્રવર્તન્તે મુખ્યાદ્યાઃ પઞ્ચ વૈકૃતાઃ

અગ્રે સસર્જ વૈ બ્રહ્મા માનસાનાત્મનઃ સમાન્
સનન્દં સનકઞ્ચૈવ વિદ્વાંસઞ્ચ સનાતનમ્

ઋભું સનત્કુમારઞ્ચ પૂર્વમેવ પ્રજાપતિઃ
સર્વે તે યોગિનો જ્ઞેયા વીતરાગા વિમત્સરાઃ

ઇશ્વરાસક્તમનસો ન ચક્રુઃ સૃષ્ટયે મતિમ્
તેષુ સૃષ્ટ્યનપેક્ષેષુ ગતેષુ સનકાદિષુ

સ્રષ્ટુકામઃ પુનર્બ્રહ્મા તતાપ પરમં તપઃ
તસ્યૈવં તપ્યમાનસ્ય ન કિંચિત્સમવર્તત

તતો દીર્ઘેણ કાલેન દુઃખાત્ક્રોધો વ્યજાયત
ક્રોધાવિષ્ટસ્ય નેત્રાભ્યાં પ્રાપતન્નશ્રુબિન્દવઃ

તતસ્તેભ્યો ઽશ્રુબિન્દુભ્યો ભૂતાઃ પ્રેતાસ્તદાભવન્
સર્વાંસ્તાનશ્રુજાન્દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માત્માનમનિંદત

તસ્ય તીવ્રા ઽભવન્મૂર્છા ક્રોધામર્ષસમુદ્ભવા
મૂર્છિતસ્તુ જહૌ પ્રાણાન્ક્રોધાવિષ્ટઃ પ્રજાપતિઃ

તતઃ પ્રાણેશ્વરો રુદ્રો ભગવાન્નીલલોહિતઃ
પ્રસાદમતુલં કર્તું પ્રાદુરાસીત્પ્રભોર્મુખાત્

દશધા ચૈકધા ચક્રે સ્વાત્માનં પ્રભુરીશ્વરઃ
તે તેનોક્તા મહાત્માનો દશધા ચૈકધા કૃતાઃ

યૂયં સૃષ્ટા મયા વત્સા લોકાનુગ્રહકારણાત્
તસ્માત્સર્વસ્ય લોકસ્ય સ્થાપનાય હિતાય ચ

પ્રજાસન્તાનહેતોશ્ચ પ્રયતધ્વમતન્દ્રિતાઃ
એવમુક્તાશ્ચ રુરુદુર્દુદ્રુવુશ્ચ સમન્તતઃ

રોદનાદ્દ્રાવણાચ્ચૈવ તે રુદ્રા નામતઃ સ્મૃતાઃ
યે રુદ્રાસ્તે ખલુ પ્રાણા યે પ્રાણાસ્તે મહાત્મકાઃ

તતો મૃતસ્ય દેવસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ
ઘૃણી દદૌ પુનઃ પ્રાણાન્બ્રહ્મપુત્રો મહેશ્વરઃ

પ્રહૃષ્ટવદનો રુદ્રઃ પ્રાણપ્રત્યાગમાદ્વિભોઃ
અભ્યભાષત વિશ્વેશો બ્રહ્માણં પરમં વચઃ

માભૈર્માભૈર્મહાભાગ વિરિંચ જગતાં ગુરો
મયા તે પ્રાણિતાઃ પ્રાણાઃ સુખમુત્તિષ્ઠ સુવ્રત

સ્વપ્નાનુભૂતમિવ તચ્છ્રુત્વા વાક્યં મનોહરમ્
હરં નિરીક્ષ્ય શનકૈર્નેત્રૈઃ ફુલ્લામ્બુજપ્રભૈઃ

તથા પ્રત્યાગતપ્રાણઃ સ્નિગ્ધગમ્ભીરયા ગિરા
ઉવાચ વચનં બ્રહ્મા તમુદ્દિશ્ય કૃતાઞ્જલિઃ

ત્વં હિ દર્શનમાત્રેણ ચાનન્દયસિ મે મનઃ
કો ભવાન્ વિશ્વમૂર્ત્યા વા સ્થિત એકાદશાત્મકઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વ્યાજહાર મહેશ્વરઃ
સ્પૃશન્ કારાભ્યાં બ્રહ્માણં સુસુખાભ્યાં સુરેશ્વરઃ

માં વિદ્ધિ પરમાત્માનં તવ પુત્રત્વમાગતમ્
એતે ચૈકાદશ રુદ્રાસ્ત્વાં સુરક્ષિતુમાગતાઃ

તસ્માત્તીવ્રામિમામ્મૂર્છાં વિધૂય મદનુગ્રહાત્
પ્રબુદ્ધસ્વ યથાપૂર્વં પ્રજા વૈ સ્રષ્ટુમર્હસિ

514બ્
એવં ભગવતા પ્રોક્તો બ્રહ્મા પ્રીતમના હ્યભૂત્
નાનાષ્ટકેન વિશ્વાત્મા તુષ્ટાવ પરમેશ્વરમ્

બ્રહ્મોવાચ
નમસ્તે ભગવન્ રુદ્ર ભાસ્કરામિતતેજસે
નમો ભવાય દેવાય રસાયામ્બુમયાત્મને
શર્વાય ક્ષિતિરૂપાય નન્દીસુરભયે નમઃ

ઈશાય વસવે તુભ્યં નમસ્સ્પર્શમયાત્મને
પશૂનાં પતયે ચૈવ પાવકાયાતિતેજસે
ભીમાય વ્યોમરૂપાય શબ્દમાત્રાય તે નમઃ

ઉગ્રાયોગ્રસ્વરૂપાય યજમાનાત્મને નમઃ
મહાદેવાય સોમાય નમોસ્ત્વમૃતમૂર્તયે

એવં સ્તુત્વા મહાદેવં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
પ્રાર્થયામાસ વિશ્વેશં ગિરા પ્રણતિપૂર્વયા

ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ મમ પુત્ર મહેશ્વર
સૃષ્ટિહેતોસ્ત્વમુત્પન્નો મમાંગે ઽનંગનાશનઃ

તસ્માન્મહતિ કાર્યેસ્મિન્ વ્યાપૃતસ્ય જગત્પ્રભો
સહાયં કુરુ સર્વત્ર સ્રષ્ટુમર્હસિ સ પ્રજાઃ

તેનૈષાં પાવિતો દેવો રુદ્રસ્ત્રિપુરમર્દનઃ
બાઢમિત્યેવ તાં વાણીં પ્રતિજગ્રાહ શંકરઃ

તતસ્સ ભગવાન્ બ્રહ્મા હૃષ્ટં તમભિનંદ્ય ચ
સ્રષ્ટું તેનાભ્યનુજ્ઞાતસ્તથાન્યાશ્ચાસૃજત્પ્રજાઃ

મરીચિભૃગ્વંગિરસઃ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્
દક્ષમત્રિં વસિષ્ઠં ચ સો ઽસૃજન્મનસૈવ ચ
પુરસ્તાદસૃજદ્બ્રહ્મા ધર્મં સંકલ્પમેવ ચ

ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા દ્વાદશાદૌ પ્રકીર્તિતાઃ
સહ રુદ્રેણ સંભૂતાઃ પુરાણા ગૃહમેધિનઃ

તેષાં દ્વાદશ વંશાઃ સ્યુર્દિવ્યા દેવગણાન્વિતાઃ
પ્રજાવન્તઃ ક્રિયાવન્તો મહર્ષિભિરલંકૃતાઃ

અથ દેવાસુરપિત્ઃન્ મનુષ્યાંશ્ચ ચતુષ્ટયમ્
સહ રુદ્રેણ સિસૃક્ષુરંભસ્યેતાનિ વૈ વિધિઃ

સ સૃષ્ટ્યર્થં સમાધાય બ્રહ્માત્માનમયૂયુજત્
મુખાદજનયદ્દેવાન્ પિત્ઃંશ્ચૈવોપપક્ષતઃ

જઘનાદસુરાન્ સર્વાન્ પ્રજનાદપિ માનુષાન્
અવસ્કરે ક્ષુધાવિષ્ટા રાક્ષસાસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

પુત્રાસ્તમોરજઃપ્રાયા બલિનસ્તે નિશાચરાઃ
સર્પા યક્ષાસ્તથા ભૂતા ગંધર્વાઃ સંપ્રજજ્ઞિરે

વયાંસિ પક્ષતઃ સૃષ્ટાઃ પક્ષિણો વક્ષસો ઽસૃજત્
મુખતોજાંસ્તથા પાર્શ્વાદુરગાંશ્ચ વિનિર્મમે

પદ્ભ્યાં ચાશ્વાન્સમાતંગાન્ શરભાન્ ગવયાન્ મૃગાન્
ઉષ્ટ્રાનશ્વતરાંશ્ચૈવ ન્યંકૂનન્યાશ્ચ જાતયઃ 1

ઔષધ્યઃ ફલમૂલાનિ રોમભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે
ગાયત્રીં ચ ઋચં ચૈવ ત્રિવૃત્સામ રથંતરમ્

અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્મુખાત્
યજૂંષિ ત્રૈષ્ટુભં છંદઃસ્તોમં પઞ્ચદશં તથા

1 પ્રથમાર્ષો
515અ
બૃહત્સામ તથોક્થં ચ દક્ષિણાદસૃજન્મુખાત્
સામાનિ જગતીછંદઃ સ્તોમં સપ્તદશં તથા

વૈરૂપ્યમતિરાત્રં ચ પશ્ચિમાદસૃજન્ મુખાત્
એકવિંશમથર્વાણમાપ્તોર્યામાણમેવ ચ

અનુષ્ટુભં સ વૈરાજમુત્તરાદસૃજન્મુખાત્
ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

યક્ષાઃ પિશાચા ગંધર્વાસ્તથૈવાપ્સરસાં ગણાઃ
નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃપશુમૃગોરગાઃ

અવ્યયં ચૈવ યદિદં સ્થાણુસ્થાવરજંગમમ્
તેષાં વૈ યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટાનિ પ્રપેદિરે

તાન્યેવ તે પ્રપદ્યંતે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ
હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે

તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યંતે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે
મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિંદ્રિયાર્થેષુ મુક્તિષુ

વિનિયોગં ચ ભૂતાનાં ધાતૈવ વ્યદધત્સ્વયમ્
નામ રૂપં ચ ભૂતાનાં પ્રાકૃતાનાં પ્રપઞ્ચનમ્

વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ નિર્મમે ઽસૌ પિતામહઃ
આર્ષાણિ ચૈવ નામાનિ યાશ્ચ વેદેષુ વૃત્તયઃ

શર્વર્યંતે પ્રસૂતાનાં તાન્યેવૈભ્યો દદાવજઃ
યથર્તાવૃતુલિંગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે

દૃશ્યંતે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ
ઇત્યેષ કરણોદ્ભૂતો લોકસર્ગસ્સ્વયંભુવઃ

મહદાદ્યોવિશેષાંતો વિકારઃ પ્રકૃતેઃ સ્વયમ્
ચંદ્રસૂર્યપ્રભાજુષ્ટો ગ્રહનક્ષત્રમંડિતઃ

નદીભિશ્ચ સમુદ્રૈશ્ચ પર્વતૈશ્ચ સ મંડિતઃ
પરૈશ્ચ વિવિધૈરમ્યૈસ્સ્ફીતૈર્જનપદૈસ્તથા

તસ્મિન્ બ્રહ્મવને ઽવ્યક્તો બ્રહ્મા ચરતિ સર્વવિત્
અવ્યક્તબીજપ્રભવ ઈશ્વરાનુગ્રહે સ્થિતઃ

બુદ્ધિસ્કંધમહાશાખ ઇન્દ્રિયાંતરકોટરઃ
મહાભૂતપ્રમાણશ્ચ વિશેષામલપલ્લવઃ

ધર્માધર્મસુપુષ્પાઢ્યઃ સુખદુઃખફલોદયઃ
આજીવ્યઃ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્મવૃક્ષઃ સનાતનઃ

દ્યાં મૂર્ધાનં તસ્ય વિપ્રા વદંતિ ખં વૈ નાભિં ચંદ્રસૂર્યૌ ચ નેત્રે
દિશઃ શ્રોત્રે ચરણૌ ચ ક્ષિતિં ચ સો ઽચિન્ત્યાત્મા સર્વભૂતપ્રણેતા

વક્ત્રાત્તસ્ય બ્રહ્મણાસ્સંપ્રસૂતાસ્તદ્વક્ષસઃ ક્ષત્રિયાઃ પૂર્વભાગાત્
વૈશ્યા ઉરુભ્યાં તસ્ય પદ્ભ્યાં ચ શૂદ્રાઃ સર્વે વર્ણા ગાત્રતઃ સંપ્રસૂતાઃ