શિશુપાલવધ · અધ્યાય 3

કૌબેરદિગ્ભાગમ્ અપાસ્ય માર્ગમ્ આગસ્ત્યમ્ ઇવ આશુઃ ઇવ અવતાર્ણઃ ।
અપેતયુદ્ધાભિનિવેશસૌમ્યો હરિહરપ્રસ્થમ્ અથ પ્રતસ્થે

જગત્પવિત્રૈઃ અપિ તં ન પાદૈઃ સ્પ્રષ્ટું જગત્પૂજ્યમ્ અયુજ્યત અર્કઃ ।
યતઃ બૃહત્પાર્વણચારુ તસ્યાતપત્રં બિભરાંબભૂવે

મૃણાલસૂત્રામલમન્તરેણ સ્થિતશ્ચલચામરયોર્દ્વયં સઃ ।
ભેજે ઽભિતઃપાતુકસિદ્ધસિન્ધોરભૂતપૂર્વાં રુચમમ્બુરાશેઃ

ચિત્રાભિરસ્યોપરિ મૌલિભાજાં ભાભિર્મણીનામણીયસીભિઃ ।
અનેકધાતુચ્છુરિતાશ્મરાશેર્ગોવનર્ધનસ્યાકૃતિરન્વકારિ

તસ્યોલ્લસત્કાઞ્ચનકુણ્ડલાગ્રપ્રત્યુપ્તગારુગ્મતરસ્રભાસા ।
અવાપ બાલ્યોચિતનીલકણ્ઠપિચ્છાવચૂડાકલનામિવોરઃ

તમઙ્ગદે મન્દરકૂટકોટિવ્યાઘટ્ટનોત્તેજનતયા મણીનામ્ ।
બંહીયસા દીપ્તિવિતાનકેન ચકાસયામાસતુરુલ્લસન્તી

નિસર્ગરક્તૈર્વલયાવનદ્ધતામ્રાશ્મરશ્મિચ્છુરિતૈર્નખાગ્રૈઃ ।
વ્યદ્યોતાદ્યાપિ સુરારિવક્ષોવિક્ષોભજાસૃક્સ્નપિતૈરિવાસો

ઉભૌયદિ વ્યોમ્નિ પૃથક્પ્રવાહાવાકાશગઙ્ગાપયસઃ પતેતામ્ ।
તેનોપમીયતે તમાલનીલમામુક્તમુક્તાલતમસ્ય વક્ષઃ

તેનામ્ભસાં સારસમયઃ પયોધેર્દધે મણિદીધિતિદીપિતાશઃ ।
અન્તર્વસન્બિમ્બગતસ્તદઙ્ગે સાક્ષાદિવાલક્ષ્યત યત્ર લોકઃ

મુક્તામયં સારસાનાવલમ્બિસભાતિ સ્મ દામાપ્રપદીયમાનસ્ય ।
અઙ્ગુષ્ઠનિષ્ઠ્યૂતમિવોર્ધ્વમુચ્ચૈસ્ત્રિસસ્રોતસઃ સંતતધારામમ્ભઃ

સ ઇન્દ્રનીલસસ્થલનીલમૂર્તી રરાજ કર્પૂરપિશઙ્ગવાસાઃ ।
વિસૃત્વરૈરમ્બુરુહાં રજોભિર્યમસ્વસુશ્ચિત્ર ઇવોદભારઃ

પ્રસાધિતસ્યાસ્ય મુધાદ્વિષો ઽભૂદન્યૈવ લક્ષ્મીરિતિ યુક્તમેતત્ ।
વપુષ્યશેષે ઽખિલલોકકાન્તા સાનન્યકાન્તા હ્યુરસીતરા તુ

કપાટવિસ્તીર્ણમનોરમોરઃસ્થલસ્થિતશ્રીલલનસ્ય તસ્ય ।
આનન્દિતાશેષજના બભૂવ સર્વઙ્ગસઙ્ગિન્યપરૈવ લક્ષ્મીઃ

પ્રાણચ્છિદાં દૈત્યપતેર્નખાનામુપેયુષાં ભૂષણતાં ક્ષતેન ।
પ્રકાશકાર્કશ્યગુણૈ દધાનાઃ સ્તનૌ તરુણ્યઃ પરિવ્રુરેનમ્

આકર્ષતેવોર્ધ્વમતિક્રશીયાનત્યુન્નતત્વાત્કુચમણ્ડલેન ।
નનામ મધ્યો ઽતિગુરુત્વભાજા નિતાન્તમાક્રાન્ત ઇવાઙ્ગનાનામ્

યાં યાં પ્રિયઃ પ્રૈક્ષત કાતરાશ્ક્ષીં સા સા હ્રિયા નમ્રમુખી બભૂવ ।
નિઃઃશઙ્ગમન્યા સમમાહિતેર્ષ્યાસ્તત્રાન્તરે જઘ્રુરમું કટાક્ષૈઃ

તસ્યાતસીસૂન સમાનભાસો ભ્રામ્યન્મયૂખાવલીમણ્ડલેન ।
ચક્રેણ રેજે યમુનાજલૌઘઃ સ્ફુરન્મહાગર્ત ઇવૈકબાહુઃ

વિરોધિનાં વિગ્રહભેદદક્ષા મૂર્તેવ શક્તિઃ ક્વચિતસ્ખલન્તી ।
નિત્યં હરેઃ સંનિહિતા નિકામં મોદયતિ સ્મ ચેતઃ

ન કેવલં યઃ સ્વતયા મુરારેરસાધારણતાં દધાનઃ ।
અત્યર્થમુદ્વેજયિતા પરેષાં નામ્નાપિ તસ્યૈવ નન્દકો ઽભૂત્

ન નીતમન્યેન નતિં કદાચિકર્ણાન્તિકપ્રપ્તગુણં ક્રયાસુ ।
વિધેયમસ્યા ભવદન્તિકસ્થં શાર્ઙ્ગં ધનુર્મિત્રમિવ દ્રઢીયઃ

પ્રવૃદ્ધમન્દ્રામ્બુદધીરનાદઃ કૃષ્ણાર્ણવાભ્યર્ણચરૈકહંસઃ ।
મનેદાનિલાપૂરકૃતં દધાનો નિધ્વાનમશ્રૂયત પાઞ્ચજન્યઃ

રરાજ સંપાદકમિષ્ટસિદ્ધેઃ સર્વાસુ દિક્ષ્વપ્રસિદ્ઘમાર્ગમ્ ।
મહારથઃ પુષ્યરથં રથાઙ્ગી ક્ષિપ્રં ક્ષપાનાથ ઇવાધિરૂઢઃ

ધ્વજાગ્રધામા દદૃશે ઽથશૌરૈઃ સંક્રન્તમૂર્તિર્મણિમેદિનીષુ ।
ફણાવતસ્ત્રાસયિતું રસાયાસ્તલં વિવક્ષન્નિવ પન્નગારિઃ

યિયાસતસ્તસ્ય મહીધરન્ધ્રભિદપટીયાન્પટહપ્રણાદઃ ।
જલાન્તરાણીવ મહાર્ણવૌઘઃ શશબ્દાન્તરાણ્યન્તરાયાઞ્ચકાર

યતઃ સ ભર્તા જગતાં જગામ ધર્ત્રા ધરિત્ર્યાઃ ફણિનાતતો ઽધઃ ।
મહાભરાભુગ્નશિરઃસહસ્રસહાયકવ્યગ્રભુજં પ્રસસ્રે

અથોચ્ચકૈસ્તોરણસઙ્ગભઙ્ગભયાવનમ્રાકૃતકેતનાનિ ।
ક્રિયાફલાનીવ સુનીતિભાજં સૈન્યાનિ સોમાન્વયન્વયુસ્તમ્

શ્યામારુણૈર્વારણદાનતોયૈરાલોડિતાઃ કાઞ્ઞ્ચનભૂપરાઃ ।
આનેમિ મગ્નૈઃ શિતિકણ્ઠપક્ષક્ષોદદ્યુતશ્ચુક્ષુદિરે રથૌઘૈઃ

ન લઙ્ઘયામાસ મહાજનાનાં શિરાંસિ નૈવોદ્ધતિમાજગામ ।
અચેષ્ટતાષ્ટાપદભૂમિરેણુઃ પદાહતો યત્સદૃશં ગરિમ્ણઃ

નિરુદ્ધ્યમાના યદુભિઃ કથઞ્ચિન્મુહુર્યદુચ્ચિક્ષિપુરગ્રપાદાન્ ।
ધ્રુવં ગુરૂન્માર્ગરુધઃ કરાન્દ્રાનુલ્લઙ્ઘ્ય ગન્તું તુરગાસ્તતીષુઃ

અવેક્ષિતાનાયતવલ્ગમગ્રે તુરઙ્ગિભિર્યત્નનિરુદ્ધવાહૈઃ ।
પ્રકીડિતાન્રેણુભિરેત્ય તૂર્ણં નિન્યયુર્જનન્યઃ પૃથુકાન્પથિભ્યઃ

દિદૃક્ષમાણઃ પ્રતિરથ્યમીયુર્મુરારિમારાદનઘં જનૌઘાઃ ।
અનેકશઃ સંસ્તુતમપ્યનલ્પા નવં નવં પ્રતિરહો કરોતિ

ઉપેયુષો વર્ત્મ નિરન્તરાભિરસૌ નિરુચ્છ્વાસમનીકનીભિઃ ।
રથસ્ય તસ્યાં પુરિ દત્તચક્ષુર્વિદ્વાન્વિદામાસ શનૈર્ન યાતમ્

મધ્યેસમુદ્રં કકુભઃ પિશઙ્ગીર્યા કુર્વતી કાઞ્ચનવપ્રભાસા ।
તુરઙ્ગકાન્તામુખહવ્યવાહજ્વાલેવ ભિત્વા જલમુલ્લલાસ

કૃતાસ્પદા ભૂમિભૃતાં સહસ્રૈરુદન્વદમ્ભઃપરિવીતમૂર્તિઃ ।
અનિર્વિદા યા વિદધે વિધાત્રા પૃથિવી પૃથિવ્યાઃ પ્રતિયાતનેવ

ત્વષ્ટુઃ સદાભ્યાસગૃહીતશિલ્પવિદજ્ઞાનસંપત્પ્રસરસ્ય સીમા ।
અદૃશ્યતાદર્શતલામલેષુ છાયેવ યા સ્વર્જલધેર્જલેષુ

રથાઙ્ગભર્ત્રે ઽભિનવં વરાય યસ્યાઃ પિતેવ પ્રતિપાદિતાયાઃ ।
પ્રેમ્ણોપકણ્ઠં મુહુરઙ્ગભાજો રત્નવલીરમ્બુધિરાબબન્ધ

યસ્યાશ્ચલદ્વારિધિવીચિછ્છટોચ્છલચ્છઙ્ખકુલાકુલેન ।
વપ્રેણ પર્ન્તચરોડુચક્રઃ સુમેરુવપ્રો ઽહમન્વકારિ

વણિક્પથે પૂગકૃતાનિ યત્ર ભ્રમાગતૈરમ્બુભિરમ્બુરાશિઃ ।
લોલૈરલોદ્યુતિભાઞ્જિ મુષ્ણન્રત્નાનિ રત્નાકરતામવાપ

અમ્ભુચ્યુતઃ કોમલરત્નરાશીનપાંનિધિઃ ફેનપિનદ્ધભાસઃ ।
ત્રાતપે દાતુમિવાધિતલ્પં વિસ્તારાયમાસ તરઙ્ગહસ્તૈઃ

યચ્છાલમુત્તઙ્ગતયા વિજેતું દૂરાદુદસ્થીયત સાગરસ્ય ।
મહોર્મિભિવ્યાહતવાઞ્છિતાર્થૈર્વીડાદિવાભ્યાશગતૈર્વિલિલ્યે

કુતૂહલેન જવાદુપેત્ય પ્રાકારભિત્યા સહસા નિષિદ્ધઃ ।
રસન્નરોદીદ્ભૃશમમ્બુવર્ષવ્યાજેન યસ્યા બહિરમ્બુવાહઃ

યદઙ્ગનરૂપસરૂપતાયાઃ કઞ્ચિદ્ગુણં ભેદકમિચ્છતીભિઃ ।
આરાધિતો ઽદ્ધા મનુરપ્સરોભિશ્ચક્રે પ્રજાઃ સ્વાઃ સનિમેષચિહ્નાઃ

સ્ફુરત્તુષારાંશુમરીચિજાલૈર્વિનુહ્નુતાઃ સ્ફટિકપઙ્ક્તીઃ ।
આરુહ્ય નાર્યઃ ક્ષણદાસુ યત્ર નભોગતા દેવ્ય ઇવ વ્યારાજન્

કાન્તેન્દુકાન્તોપલકુટ્ટિમેષુ પ્રતિક્ષપં હર્મ્યતલેષુ યત્ર ।
ઉચ્ચૈરધપાતિપયોમુચો ઽપિ સમૂહમૂહુઃ પયયસાં પ્રણાલ્યઃ

રતૌ હ્રિયા યત્ર નિશામ્યદીપાઞ્જાલગતાભ્યો ઽધિગૃહં ગૃહિણ્યઃ ।
બિભ્યુર્બિડાલેક્ષણભીષણાભ્યો વૈદૂર્યકુડ્યેષુ શશિદ્યુતિભ્યઃ

યસ્યામતિશ્લક્ષણતયા ગૃહેષુ વિધાતુમાલેખ્યમશુક્નુવન્તઃ ।
ચક્રુર્યુવાનઃ પ્રતિબિમ્બિતાઙ્ગાઃ સજીવચિત્રા ઇવ રત્નભિત્તીઃ

સાવર્ણ્યભાજાં પ્રતિમાગતાનાં લક્ષ્યૈઃ સ્મરપાણ્ડુતયાઙ્ગનાનામ્ ।
યસ્યાં કપોલૈઃ કલધૌતધામસ્તમ્ભેષુ ભેજે મણિદર્પણશ્રીઃ

શુકાઙ્ગનીલોપલનિર્મિતાનાં લિપ્તેષુ ભાસા ગૃહદેહલીનાં ।
યસ્યામલિન્દેષુ ન ચક્રુરેવ મુગ્ધાઙ્ગના ગોમયગોમુખાનિ

ગોપાનસીષુ ક્ષણમાસ્થિતાનામાલમ્બિભિશ્ચન્દ્રકાણાં કલાપૈઃ ।
હરિન્મણિશ્યામતૃણાભિરામૈગૃહાણિ નીધ્રૈરિવ યત્ર રેજુઃ

બૃહત્તુલૈરપિપ્યતુલૈર્વતાનમાલાપિનદ્ધૈરપિ ચાવિતાનૈ ।
રેજે વિચિત્રૈરપિ યા સચિત્રૈગૃહૈર્વિશાલૈરપિ ભૂરિશાલૈ

ચિક્રંસયા કૃત્રિમપત્ત્રિપંઙ્કતેઃ કપોતપાલીષુ નિકેતનાનાં ।
માર્જારમપ્યાતનિશ્ચલાઙ્કં યસ્યાં જનઃ કૃત્રિમમેવ મેને

ક્ષિતિપ્રતિષ્ઠોપિ મુખારવિન્દૈર્વધૂજનશ્ચન્દ્રમધશ્ચકાર ।
અતીતનક્ષત્રપથાનિ યત્ર પ્રસાદશૃઙ્ગાણિ વૃથાધ્યરુક્ષત્

રમ્યા ઇતિ પ્રાપ્તવતીઃ પતાકા રાગં વિવિક્તા ઇતિ વર્ધયન્તીઃ ।
યસ્યામસેવન્ત નમદ્વલીકાઃ સમં વધૂભિર્વલભીર્યુવાનઃ

સુગન્ધિતામપ્રતિયત્નપૂર્વાં બિભ્રન્તિ યત્ર પ્રમદાય પુંસામ્ ।
મધૂનિ વક્ત્રાણિ ચ કામિનીનામામોદકર્મવ્યતિહારમીયુઃ

રતાન્તરે યત્ર ગૃહાન્તરેષુ વિતર્દિનિર્યૂહવિટઙ્નીડઃ ।
રુતાનિશ્રુણ્વન્વયસાં ગણો ઽન્તેવાસિત્વમાપ સ્ફુટમઙ્ગનાનામ્

છન્ને ઽપિ સ્પષ્ટતરેષુ યત્ર સ્વચ્છાનિ નારીકુચમણ્ડલેષુ ।
આકાશસામ્યં દધુરમ્બરાણિ ન નામતઃ કેવલમર્થતઃઽપિ

યસ્યામજિહ્મા મહતીમપઙ્ગાઃ સીમાનમત્યાયતયો ઽત્યજન્તઃ ।
જનૈરજાસ્ખલનૈ જાતુ દ્વયેપ્યમુચ્યન્ત વિનીતમાર્ગાઃ

પરસ્પસ્ફર્ધિપરાર્ઘ્યરૂપાઃ પૌરસ્ત્રિયો યત્ર વિધાય વેધાઃ ।
શ્રીનિર્મિતપ્રાપ્તગુણક્ષતૈકવર્ણોપમાવાચ્યમલં મમાર્જ

ક્ષુણ્ણં યદન્તઃકરણેનવૃક્ષાઃ ફલન્તિ કલ્પોપદાસ્તદેવ ।
અધ્યૂષુષો યામભવઞ્જનસ્ય યાઃ સમ્પદસ્તા મનસો ઽપ્યગમ્યાઃ

કલા દધાનઃ સકલાઃ સ્ભાભિરુદ્ભાસયન્સૌધસિતાભિરાશાઃ ।
યાં રેવતીજાનિરિયેષ હાતું ન રૌહિણીયો ન ચ રોહિણીશઃ

બાણાહવવ્યાહતશંભુશક્તેરાસત્તિમાસાદ્ય જનાર્દનસ્ય ।
શરીરિણા જૈત્રશરેણ યત્ર નિઃશઙ્ઘમૂષે મકરધ્વજેન

નિષેવ્યમાણેન શિવૈમરુદ્ભિરધ્યાસ્યમાના હરિણા ચિરાય ।
ઉદ્રશ્મિરત્નાઙ્કુરધામ્નિ સિન્ધાવાહાસ્ત મેરાવમરાવતીં યા

સ્નગ્ધાઞ્જનસ્યમરુચિઃ સુવૃત્તઃ બદ્વા ઇવાદ્વંસિતવર્ણકાન્તેઃ ।
વિશેષકો વા વિશિશેષ યસ્યાઃ શ્રિયન્ત્રિલોકીતિલકઃ સ એવ

તામીક્ષમાણઃ સ પુરં પુરસ્તાત્પ્રાપત્પ્રતોલીમતુલપ્રતાપઃ ।
વજ્રપ્રભોદ્ભાસિસુરાયુધશ્રીર્યા દેવસેનેવ પરૈરલઙ્ઘ્યા

પ્રજા ઇવાઙ્ગાદરવિન્દનાભેઃ શંભોર્જટાજૂટતટાદિવાપઃ ।
મુખાદિવાથ શ્રુતયો વિધાતુઃ પુરાન્નિરીયુર્મુરજિદ્ધ્વજિન્યઃ

શ્લિઃષ્યદ્ભિરન્યોનમુખાગ્રસઙ્ગસ્ખલત્ખલીનં હરિભિર્વિલોલૈઃ ।
પરસ્પરોત્પીડિતજાનુભાગા દુઃખેન નિશચક્રમુરશ્વવારાઃ

નિરન્તરાલે ઽપિ વિમુચ્માને દૂરં પથિ પ્રાણભૃતાં ગણેન ।
તેજોમહદ્ભિસ્તમસેવ દીપૈર્દ્વીપૈરસંબધમયાંબભૂવે

શનૈરનીયન્ત રયાત્પતન્તોરથાઃ ક્ષિતિં હસ્તિનખાદખેદૈઃ ।
સયત્નસૂતાયતરશમિભુગ્નગ્રીવાગ્રસંસક્તયુગૈસ્તુરઙ્ગૈ

બલોર્મિભિસ્તત્ક્ષણહીયમાનરથ્યાભુજાયા વલયૈરિવાસ્યાઃ ।
પ્રાયેણનિષ્ક્રામતિચક્રપાણૈ નેષેટં પરો દ્વારવતીત્વમાસીત્

પારેજલંનીરનિધેરપશ્યન્મુરારિરાનીલપલાશરાશીઃ ।
વનાવલીરુત્કલિકાસહસ્રપ્રતિક્ષણોત્કૂલિતશૈવલાભાઃ

લક્ષીભૃતઃઽમ્ભોધિતટાધિવાસાન્દ્રમાનસૌ નીરદનીલભાસઃ ।
લતાવધૂસંપ્રયુજો ઽદિવેલં બહૂકૃતાન્સ્વાનિવ પશયતિ સ્મ

આશ્લિષ્ટભૂમિં રસિતારમુચ્ચૈર્લોલદ્ધ્વજાકાર બૃહત્તરઙ્ગં ।
ફેનાયમાનં પતિમાપગાનામસાવપસ્મારિણમાશસઙ્ગે

પીત્વા જલાનાં નિધિનાતિગાર્ધ્યાદ્વૃદ્ધિઙ્ગતે ઽપ્યાત્મનિ નૈવ માન્તીઃ ।
ક્ષિપ્તા ઇવેન્દોઃ સ રુચો ઽધિવેલં મુક્તાવલીરાકલયાઞ્ચકાર

સાટોપમુર્વીમનિશં નદન્તઃ યૈઃ પ્લવયિષ્યન્તિ સમન્તતઃઽમી ।
તાન્યકદેશાન્નિભૃતંપયોધેઃ સો ઽમ્ભાંસિ મેઘાન્પિબતઃ દદર્શ

ઉદ્ધૃત્યમેઘૈસ્તત એવ તોયમર્થં મુનીન્દ્રૈરિવ સંપ્રણીતાઃ ।
આલોકયામાસ હરિઃ પતન્તીર્નદીઃ સ્મૃતિર્વદમિવામ્બુરાશિમ્

વિક્રીય દિશ્યાનિ ધનાન્યુરૂણિદૈપ્યાનસાવુત્તમલાભબાજઃ ।
તરીષુ તત્રત્યમફલ્ગુ ભાણ્ડં સાંયાન્ત્રિકાનાવાપતઃઽભ્યનન્દત્

ઉત્પિત્સવો ઽન્તર્નદભર્તુરુચ્ચૈર્ગરીયસા નિઃશ્વસિતાનિલેન ।
પયાંસિ ભક્ત્યા ગરુડધ્વજસ્ય ધ્વાજાનિવોચ્ચિક્ષિપિરે ફણીન્દ્રાઃ

તમાગતં વીક્ષ્ય યુગાન્તબન્ધુમુત્સઙ્ગશય્યાશયમમ્બુરાશિઃ ।
પ્રત્યુજ્જગામેવ ગુરુપ્રમોદપ્રસારિતોત્તુઙ્ગતરઙ્ગબાહુઃ

ઉત્સઙ્ગિતામ્ભઃકણક નભસ્વાનુદન્વતઃ સ્વદલવાન્મમાર્જ ।
તસ્યાનુવેલં વ્રજતઃઽધિવેલંમેલાલતાસેફાલનલબેધગન્ધઃ

ઉત્તાલતાલીવનસંપ્રવૃત્તસમીરસીમન્તિતકેતકીકાઃ ।
આસેદિરે લાવણસૈન્ધવીનાં ચમૂચરૈઃ કચ્છભુવાં પ્રદેશાઃ

લવઙ્ગમાલાકલિતાવતંસાસ્તે નારિકેલાન્તરપઃ પિબન્તઃ ।
આસ્વાદિતાદ્રક્રમુકાઃ સમુદ્રાદભ્યાગતસ્ય પ્રતિપત્તિમીયુઃ

તુરગશતાકુલસ્ય પરિતઃ પરમેકતુરઙ્ગજન્મનઃ પ્રમથિતભૂભૃતઃ પ્રતિપથં મથિતસ્ય ભૃશં મહીભૃતા ।
પરિચલતઃ બલાનુજબલસ્ય પુરઃ સતતં ધૃતશ્રિયશ્ચિરવિગતશ્રિયો જલનિધેશ્ચ તદાભવદદન્તરં મહત્