શિશુપાલવધ · અધ્યાય 17

ઇતીરિતે વચસિ વચસ્વિનામુના યુગક્ષયક્ષુભિતમરુદ્ગરીયસિ ।
પ્રચક્ષુભે સપદિ તદમ્બુરાશિના સમં મહાપ્રલયસમુદ્યતં સદઃ

સરાગયા સ્રુતઘનઘર્મતોયયા કરાહતિધ્વનિતપૃથૂરુપીઠયા ।
મુહુર્મુહુર્દશનવિખણ્ડિતોષ્ઠયા રુષા નૃપાઃ પ્રિયતમયેવ ભેજિરે

અલક્ષ્યત ક્ષણદલિતાઙ્ગદે ગદે કરોદરપ્રહિતનિજાંસધામનિ ।
સમુલ્લસચ્છકલિતપાટલોપલૈઃ સ્ફુલિઙ્ગવાન્સ્ફુટમિવ કોપપાવકઃ

અવજ્ઞયા યદહસદુચ્ચકૈર્બલઃ સમુલ્લસદ્દશનમયૂખમણ્ડલઃ ।
રુષારુણીકૃતમપિ તેન તત્ક્ષણં નિજં વપુઃ પુનરયન્નિજાં રુચિમ્

યદુત્પતત્પૃથુતરહારમણ્ડલં વ્યવર્તત દ્રુતમભિદૂતમુલ્મુકઃ ।
બૃહચ્છિલાતલકઠિનાંસઘટ્ટિતં તતો ઽભવદ્ભ્રમિતામિવાખિલં સદઃ

પ્રકુપ્યતઃ શ્વસનસમીરણાહતિસ્ફુટોષ્મભિસ્તનુવસનાન્તમારુતૈઃ ।
યુધાજિતઃ કૃતપરિતૂર્ણવીજનં પુનસ્તરાં વદનસરોજમસ્વિદત્

પ્રજાપતિક્રતુનિધનાર્થમુત્થિતંવ્યતર્કયજ્જ્વરમિવ રૌદ્રમુદ્ધતમ્ ।
સમુદ્યતં સપદિ વધાય વિદ્વિષામતિક્રુધં નિષધમનૌષધં જનઃ

પરસ્પરં પરિકુપિતસ્ય પિંષતઃ ક્ષતોર્મિકાકનકપરાગપઙ્કિલમ્ ।
કરદ્વયં સપદિ સુધન્વનો નિજૈરનારતસ્રુતિભિરધાવ્યતામ્બુભિઃ

નિરાયતામનલશિખોજ્જ્વલાં જ્વલન્નખપ્રભાકૃતપરિવેષસંપદં ।
અવિભ્રમદ્ભ્રમદનલોલ્મુકાકૃતિં પ્રદેશિનીં જગદિવ દગ્ધુમાહુકિઃ

દુરીક્ષતામભજત મન્મથસ્તથા યથા પુરા પરિચિતદાહધાર્ષ્ટ્યાયા ।
ધ્રુવં પુરઃ સશરમમું તૃતીયયા હરો ઽપિ ન વ્યસહત વીક્ષિતું દૃશા

વિચિન્તયન્નુપનતમાહવં રસાદુરઃ સ્ફુરત્તનુરુહમગ્રપાણિના ।
પરામૃશત્કઠિનકઠોરકામિનીકુચસ્થલપ્રમુષિતચન્દનં પૃથુઃ

વિલઙ્ઘિતસ્થિતિમભિવીક્ષ્ય રુક્ષયા રિપોર્ગિરાગુરુમપિ ગાન્દિનીસુતમ્ ।
જનૈસ્તદા યુગપરિવર્તવાયુભિર્વિવર્તિતા ગિરિપતયઃ પ્રતીયિરે

વિવર્તયન્મદકલુષીકૃતે દૃશૌ કરાહતક્ષિતિકૃતભૈરવાવરવઃ ।
ક્રુધા દધત્તનુમતિલોહિનીમભૂત્પ્રસેનજિદ્ગજ ઇવ ગૈરિકારુણઃ

સકુઙ્કુમૈરવિરલમમ્બુબિન્દુભિર્ગવેષણઃ પરિણતદાડિમારુણૈઃ ।
સ મત્સરસ્ફુટિતવપુર્વિનિઃસૃતૈર્બભૌ ચિરં નિચિત ઇવાસૃજાં લવૈઃ

સસંભ્રમં ચરણતલાભિતાડનસ્ફુટન્મહીવિવરવિતીર્ણવર્ત્મભિઃ ।
રવેઃ કરૈરનુચિતતાપિતોરગં પ્રકાશતાં શિનિરનયદ્રસાતલમ્

પ્રતિક્ષણં વિધુવતિ શારણે શિરઃ શિખિદ્યુતઃ કનકકિરીટરશ્મયઃ ।
અશઙ્કિતં યુધમધુના વિશન્ત્વમી ક્ષમાપતીનિતિ નિરરાજયન્નિવ

દધૌ ચલત્પૃથુરસનં વિવક્ષયા વિદારિતં વિતતબૃહદ્ભુજાલતઃ ।
વિદૂરથઃ પ્રતિભયમાસ્યકન્દરં ચલત્ફણાધરમિવ કોટરં તરુઃ

સમાકુલે સદસિ તથાપિ વિક્રિયાં મનો ઽગમન્ન મુરભિદઃ પરોદિતૈઃ ।
ઘનામ્બુભિર્બહુલિતનિમ્નગાજલૈર્જલં ન હિ વ્રજતિ વિકારમમ્બુધેઃ

પરાનમી યદપવદન્ત આત્મનઃ સ્તુવન્તિ ચ સ્થિતિરસતામસાવિતિ ।
નિનાય નો વિકૃતિમવિસ્મિતઃ સ્મિતં મુખં શરચ્છશધરમુગ્ધમુદ્ધવઃ

નિરાકૃતે યદુભિરિતિ પ્રકોપિભિઃ સ્પશે શનૈર્ગતવતિ તત્ર વિદ્વિષામ્ ।
મુરદ્વિષઃ સ્વનિતભયાનકાનકં બલં ક્ષણાદથ સમનહ્યતાજયે

મુહુઃ પ્રતિસ્ખલિતપરાયુધા યુધિ સ્થવીયસીરચલનિતમ્બનિર્ભરાઃ ।
અદંશયન્નરહિતશૌર્યદંશનાસ્તનૂરયં નય ઇતિ વૃષ્ણિભૂભૃતઃ

દુરુદ્વહાઃ ક્ષણમપરૈસ્તદન્તરે રણશ્રવાદુપચયમાશુ બિભ્રતિ ।
મહીભુજાં મહિમભૃતાં ન સંમમુર્મુદો ઽન્તરાવપુષિ બહિશ્ચ કઞ્ચુકાઃ

સંકલ્પં દ્વિરદગણં વરૂથિનસ્તુરઙ્ગિણો જયનયુજશ્ચ વાજિનઃ ।
ત્વરાયુજઃ સ્વયમપિ કુર્વતો નૃપાઃ પુનઃ પુનસ્તદધિકૃતાનતત્વરન્

યુધે પરૈઃ સહ દૃઢબદ્ધકક્ષયા કલક્વણન્મધુપકુલોપગીતયા ।
અદીયત દ્વિપઘટયા સવારિભિઃ કરોદરૈઃ સ્વયમથ દાનમક્ષયમ્

સુમેખલાઃ સિતતરદન્તચારવઃ સમુલ્લસત્તનુપરિધાનસંપદઃ ।
રણૈષિણાં પુલકભૃતો ઽધિકન્ધરં લલમ્બિરે સદસિલતાઃ પ્રિયા ઇવ

મનોહરૈઃ પ્રકૃતિમનોરમાકૃતિર્ભયપ્રદૈઃ સમિતિષુ ભીમદર્શનઃ ।
સદૈવતૈઃ સતતમથાનપાયિભિર્નિજાઙ્ગવન્મુરજિદસેવ્યતાયુધૈઃ

અવારિતં ગતમુભયેષુ ભૂરિશઃ ક્ષમાભૃતામથ કટકાન્તરેષ્વપિ ।
મુહુર્યુધિ ક્ષતસુરશત્રુશોણિતપ્લુતપ્રધિં રથમધિરોહતિ સ્મ સઃ

ઉપેત્યચ સ્વનગુરુપક્ષમારુતં દિવસ્ત્વિષા કપિશિતદૂરદિઙ્મુખઃ ।
પ્રકમ્પિતસ્થિરતરયષ્ટિ તત્ક્ષણં પતત્પતિઃ પદમધિકેતનં દધૌ

ગભીરતાવિજિતમૃદઙ્ગનાદયા સ્વનશ્રિયા હતરિપુહંસહર્ષયા ।
પ્રમોદયન્નથ મુખરાન્કલાપિનઃ પ્રતિષ્ઠતે નવઘનવદ્રથઃ સ્મ સઃ

નિરન્તરસ્થગિતદિગન્તરં તતઃ સમુચ્ચલદ્બલમવલોકયઞ્જનઃ ।
વિકૌતુકઃ પ્રકૃતમહાપ્લવે ઽભવદ્વિશૃઙ્ખલં પ્રચલિતસિન્ધુવારિણિ

બબૃંહિરે ગજપતયો મહાનકાઃ પ્રદધ્વનુર્જયતુરગા જિહેષિરે ।
અસંભવદ્ગિરિવરગહ્વરૈરભૂત્તદા રવૈર્દલિત ઇવ સ્વ આશ્રયઃ

અનારતં રસતિ જયાય દુન્દુભૌ મધુદ્વિષઃ ફલદલઘુપ્રતિસ્વનૈઃ ।
વિનિષ્પતન્મૃગપતિભિર્ગુહામુખૈર્ગતાઃ પરાં મુદમહસન્નિવાદ્રયઃ

જડીકૃતશ્રવણપથે દિવૌકસાં ચમૂરવે વિશતિ સુરાદ્રિકન્દરાઃ ।
અનર્થકૈરજનિ વિદગ્ધકામિનીરતાન્તરક્વણિતવિલાસકૌશલૈઃ

અરાતિભિર્યુધિ સહયુધ્વનો હતાઞ્જિઘૃક્ષવઃ શ્રુતરણતૂર્યનિઃસ્વનાઃ ।
અકુર્વત પ્રથમસમાગમોચિતં ચિરોજ્ઝિતં સુરગણિકાઃ પ્રસાધનમ્

પ્રચોદિતાઃ પરિચિતયન્તૃકર્મભિર્નિષાદિભિર્વિદિતયતાઙ્કુશક્રિયૈઃ ।
ગજાઃ સકૃત્કરતલલોલનાલિકાહતા મુહુઃ પ્રણદિતઘણ્ડમાયયુઃ

સવિક્રમક્રમણચલૈરિતસ્તતઃ પ્રકીર્ણકૈઃ ક્ષિપત ઇવ ક્ષિતે રજઃ ।
વ્યરંસિષુર્ન ખલુ જનસ્ય દૃષ્ટયસ્તુરઙ્ગમાદભિનવભાણ્ડભારિણઃ

ચલાઙ્ગુલીકિસલયમુદ્ધતૈઃ કરૈરનૃત્યત સ્ફુટકૃતકર્ણતાલયા ।
મદોદકદ્રવકટભિત્તિસઙ્ગિભિઃ કલસ્વરં મધુપગણૈરગીયત

અસિચ્યત પ્રશમિતપાંશુભિર્મહી મદામ્બુભિર્ધૃતનવપૂર્ણકુમ્ભયા ।
અવાદ્યત શ્રવણસુખં સમુન્નમત્પયોધરધ્વનિગુરુ તૂર્યમાનનૈઃ

ઉદાસિરે પવનવિધૂતવાસસસ્તતસ્તતો ગગનલિહશ્ચ કેતવઃ ।
યતઃ પુરઃ પ્રતિરિપુ શાર્ઙ્ગિણઃ સ્વયં વ્યધીયત દ્વિપઘટયેતિ મઙ્ગલમ્

ન શૂન્યતામગમદસૌ નિવેશભૂઃ પ્રભૂતતાં દધતિ બલે ચલત્યપિ ।
પયસ્યભિદ્રવતિ ભુવં યુગાવધૌ સરિત્પતિર્ન હિ સમુપૈતિ રિક્તતામ્

યિયાસિતામથ મધુભિદ્વિવસ્વતા જનો જરન્મહિષવિષાણધૂસરામ્ ।
પુરઃ પતત્પરબલરેણુમાલિનીમલક્ષયદ્દિશમભિધૂમિતામિવ

મનસ્વિનામુદિતગુરુપ્રતિશ્રુતિઃ શ્રુતસ્તથા ન નિજમૃદઙ્ગનિઃસ્વનઃ ।
યથા પુરઃસમરસમુદ્યતદ્વિષદ્વલાનકધ્વનિરુદકર્ષયન્મનઃ

યથા યથા પટહરવઃ સમીપતામુપાગમત્સ હરિવરાગ્રતઃ સરઃ ।
તથા તથા હૃષિતવપુર્મુદાકુલા દ્વિષાં ચમૂરજનિ જનીવ ચેતસા

પ્રસારિણિ સપદિ નભસ્તલે તતઃ સમીરણભ્રમિતપરાગરૂષિતા ।
વ્યભાવ્યત પ્રલયજકાલિકાકૃતિર્વિદૂરતઃ પ્રતિબલકેતનાવલિઃ

ક્ષણેન ચ પ્રતિમુખતિગ્મદીધિતિપ્રતિપ્રભાસ્ફુરદસિદુઃખદર્શના ।
ભયઙ્કરા ભૃશમપિ દર્શનીયતાં યયાવસાવસુરચમૂશ્ચ ભૂભૃતામ્

પયોમુચામભિપતતાં દિવિ દ્રુતં વિપર્યયઃ પરિત ઇવાતપસ્ય સઃ ।
સમક્રમઃ સમવિષમેષ્વથ ક્ષણાત્ક્ષમાતલં બલજલરાશિરાનશે

મમૌ પુરઃ ક્ષણમિવ પશ્યતો મહત્તનૂદરસ્થિતભુવનત્રયસ્ય તત્ ।
વિશાલતાં દધતિ નિતાન્તમાયતે બલં દ્વિષાં મધુમથનસ્ય ચક્ષુષિ

ભૃશસ્વિદઃ પુલકવિકાસિમૂર્તયો રસાધિકે મનસિ નિવિષ્ટસાહસાઃ ।
મુખે યુધઃ સપદિ રતેરિવાભવન્સસમ્ભ્રમાઃ ક્ષિતિપચમૂવધૂગણાઃ

ધ્વજાંશુકૈર્ધ્રુવમનુકૂલમારુતપ્રસારિતૈઃ પ્રસભકૃતોપહૂતયઃ ।
યદૂનભિ દ્રુતતરમુદ્યતાયુધાઃ ક્રુધા પરં રયમરયઃ પ્રપેદિરે

હરેરપિ પ્રતિ પરકીયવાહિનીરધિસ્યદં પ્રવવૃતિરે ચમૂચરાઃ ।
વિલમ્બિતું ન ખલુ સહા મનસ્વિનો વિધિત્સતઃ કલહમવેક્ષ્ય વિદ્વિષઃ

ઉપાહિતૈર્વપુષિ નિવાતવર્મભિઃ સ્ફુરન્મણિપ્રસૃતમરીચિસૂચિભિઃ ।
નિરન્તરં નરપતયો રણાજિરે રરાજિરે શરનિકરાચિતા ઇવ

અથોચ્ચકૈર્જરઠકપોતકન્ધરાતનૂરુહપ્રકરવિપાણ્ડુરદ્યુતિ ।
વલૈશ્ચલચ્ચરણવિધૂતમુચ્ચરદ્ધનાવલીરુદચરત ક્ષમારજઃ

વિષઙ્ગિભિર્ભૃશમિતરેતરં ક્વચિત્તુરઙ્ગમૈરુપરિ નિરુદ્ધનિર્ગમાઃ ।
ચલાચલૈરનુપદમાહતાઃ ખુરૈર્વિબભ્રમુશ્ચિરમધ એવ ધૂલયઃ

ગરીયસઃ પ્રચુરમુખસ્ય રાગિણો રજો ઽભવદ્વ્યવહિતસત્વમુત્કટમ્ ।
સિસૃક્ષતઃ સરસિજજન્મનો જગદ્બલસ્ય તુ ક્ષયમપનેતુમિચ્છતઃ

પુરા શરક્ષતિજનિતાનિ સંયુગે નયન્તિ નઃ પ્રસભમસૃઞ્જિ પઙ્કતામ્ ।
ઇતિ ધ્રુવં વ્યલગિષુરાત્તભીતયઃ ખમુચ્ચકૈરનલસખસ્ય કેતવઃ

ક્વચિલ્લસદ્ઘનનિકુરમ્બકર્બુરઃ ક્વચિદ્ધિરણ્મયકણપુઞ્જપિઞ્જરઃ ।
ક્વચિચ્છરચ્છશધરખણ્ડપાણ્ડુરઃ ખુરક્ષતક્ષિતિતલરેણુરુદ્યયૌ

મહીયસા મહતિ દિગન્તદન્તિનામનીકજે રજસિ મુખાનુષઙ્ગિણિ ।
વિસારિતામજિહત કોકિલાવલીમલીમસા જલદમદામ્બુરાજયઃ

શિરોરુહૈરલિકુલકોમલૈરમી મુધા મૃધે મૃષત યુવાન એવ મા ।
બલોદ્ધતં ધવલિતમૂર્ધજાનિતિ ધ્રુવં જનાઞ્જરત ઇવાકરોદ્રજઃ

સુસંહતૈર્દધદપિ ધામ નીયતે તિરસ્કૃતિં બહુભિરસંશયં પરૈઃ ।
યતઃ ક્ષિતેરવયવસંપદો ઽણવસ્ત્વિષાં નિધેરપિ વપુરાવરીષત

દ્રુતદ્રવદ્રથચરણક્ષતક્ષમાતલોલ્લસદ્બહુલરજો ઽવગુણ્ઠિતમ્ ।
યુગક્ષયક્ષણનિરવગ્રહે જગત્પયોનિધેર્જલ ઇવ મગ્નમાબભૌ

સમુલ્લસદ્દિનકરવક્ત્રકાન્તયો રજસ્વલાઃ પરિમલિતામ્બરશ્રિયઃ ।
દિગઙ્ગનાઃ ક્ષણમવિલોકનક્ષમાઃ શરીરિણાં પરિહરણીયતાં યયુઃ

નિરીક્ષિતું વિયતિ સમેત્યકૌતુકાત્પરાક્રમં સમરમુખે મહીભૃતામ્ ।
રજસ્તતાવનિમિષલોચનોત્પલવ્યથાકૃતિ ત્રિદશગણૈઃ પલાય્યત

વિષઙ્ગિણિ પ્રતિપદમાપિબત્યપો હતાચિરદ્યુતિનિ સમીરલક્ષ્મણિ ।
શનૈઃશનૈરુપચિતપઙ્કભારિકાઃ પયોમુચઃ પ્રયયુરપેતવૃષ્ટયઃ

નભોનદીવ્યતિકરધૌતમૂર્તિભિર્વિયદ્ગતૈરનધિગતાનિ લેભિરે ।
ચલચ્ચમૂતુરગખુરાહતોત્પતન્મહીરજઃસ્નપનસુખાનિ દિગ્ગજૈઃ

ગજવ્રજાક્રમણભરાવનમ્રયા રસાતલં યદખિલમાનશે ભુવા ।
નભસ્તલં ભહુલતરેણ રેણુના તતો ઽગમત્ત્રિજગદિવૈકતાં સ્ફુટમ્

સમસ્થલીકૃતવિવરેણ પૂરિતા મહીભૃતાં બલરજસા મહાગુહાઃ ।
રહસ્ત્રપાવિધુરવઘૂરતાર્થિનાં નભઃસદામુપકરણીયતાં યયુઃ

ગતે મુખચ્છદપટસાદૃશીં દૃશઃ પથસ્થિરો દધતિ ઘને રજસ્યપિ ।
મદાનિલૈરધિમધુચૂતગન્ધિભિર્દ્વિપા દ્વિપાનભિયયુરેવ રંહસા

મદામ્ભસા પરિગલિતેન સપ્તધા ગજાઞ્જનઃ શમિતરજશ્ચયાનધઃ ।
ઉપર્યવસ્થિતઘનપાંશુમણ્ડલાનલોકયત્તતપટમણ્ડપાનિવ

અન્યૂનોન્નતયો ઽતિમાત્રપૃથવઃ પૃથ્વીધરશ્રીભૃતઃ સ્તન્વન્તઃ કનકાવલીભિરુપમાં સૌદામનીદામભિઃ ।
વર્ષન્તઃ શમમાનયન્નુપલસચ્છૃઙ્ગારલેખાયુધાઃ કાલે કાલિયકાયકાલવપુષઃ પાંસૂન્ગજામ્ભોમુચઃ