શિશુપાલવધ · અધ્યાય 15

અથતત્ર પાણ્ડુતનયેન સદસિ વિહિતં મુરદ્વિષઃ ।
માનમસહત ન ચેદિપતિઃ પરવૃદ્ધિમત્સરિ મનો હિ માનિનામ્

પુર એવ શાર્ઙ્ગિણિ સવૈરમથ પુનરમું તદર્ચયા ।
મન્યુરભજદવગાઢતરઃ સમદોષકાલ ઇવ દેહિનં જ્વરઃ

અભિતર્જયન્નિવ સમસ્તનૃપગણમસાવકમ્પયત્ ।
લોલમુકુટમણિરશ્મિ શનૈરશનૈઃ પ્રકમ્પિતજગત્ત્રયં શિરઃ

સ વમન્રુષાશ્રુ ઘનઘર્મવિગલદુરુગણ્ડમણ્ડલઃ ।
સ્વેદજલકણકરાલકરો વ્યરુચત્પ્રભિન્ન ઇવ કુઞ્જરસ્ત્રિધા

સ નિકામઘર્મિતમભીક્ષ્ણમધુવદવધૂતરાજકઃ ।
ક્ષિપ્તબહુલજલબિન્દુ વપુઃ પ્રલયાર્ણવોત્થિત ઇવાદિશૂકરઃ

ક્ષણમાશ્લિષદ્દ્ઘટિતશૈલશિખરકઠિનાંસમણ્ડનઃ ।
સ્તમ્ભમુપહિતવિધૂતિમસાવધિકાવધૂનિતસમસ્તસંસદમ્

કનકાઙ્ગદદ્યુતિભિરસ્ય ગમિતમરુચત્પિશઙ્ગતામ્ ।
ક્રોધમયશિખિશિખાપટલૈઃ પરિતઃ પરીતમિવ બાહુમણ્ડલમ્

કૃતસન્નિધાનમિવ તસ્ય પુનરપિ તૃતીયચક્ષુષા ।
ક્રૂરમજનિ કુટિલભ્રુ ગુરુભ્રુકુટીકઠોરિતલલાટમાનનમ્

અતિરક્તભાવમુપગમ્ય કૃતમતિરમુષ્ય સાહસે ।
દૃષ્ટિરગણિતભયાસિલતામલમ્બતે સ્મ સભયા સખીમિવ

કરકુડ્મલેન નિજમૂરુમુરુતરનગાશ્મકર્કશમ્ ।
ત્રસ્તચપલચલમાનજનશ્રુતભીમનાદમયમાહતોચ્ચકૈઃ

ઇતિ ચક્રુધે ભૃશમનેન નનુ મહદવાપ્ય વિપ્રિયમ્ ।
યાતિ વિકૃતિમપિ સંવૃતિમત્કિમુ યન્નિસર્ગનિરવગ્રહં મનઃ

પ્રથમં શરીરજવિકારકૃતમુકુલબન્ધમવ્યથી ।
ભાવિકલહફલયોગમસૌ વચનેન કોપકુસુમં વ્યચીકસત્

ધ્વનયન્સભામથ સનીરઘનરવગભીરવાગભીઃ ।
વાચમવદદતિરોષવશાદતિનિષ્ઠુરસ્ફુટતરાક્ષરમસૌ

યદપૂપુજસ્ત્વમિહ પાર્થ મુરજિતમપૂજિતં સતામ્ ।
પ્રેમ વિલસતિ મહત્તદહો દયિતં જનઃ ખલુ ગુણીતિ મન્યતે

યદરાજ્ઞિ રાજવદિહાર્ઘ્યમુપહિતમિદં મુરદ્વિષિ ।
ગ્રામ્યમૃગ ઇવ હવિસ્તદયં ભજતે જ્વલત્સુ ન મહીશવહ્નિષુ

અનૃતાં ગિરં ન ગદસીતિ જગતિ પટહૈર્વિઘુષ્યસે ।
નિન્દ્યમથ ચ હરિમર્ચયતસ્તવ કર્મણૈવ વિકસત્યસત્યતા

તવ ધર્મરાજ ઇતિ નામ કથમિદમપષ્ઠુ પઠ્યતે ।
ભૌમદિનમભિદધત્યથવા ભૃશમપ્રશસ્તમપિ મઙ્ગલં જનાઃ

યદિ વાર્ચનીયતમ એષ કિમપિ ભવતાં પૃથાસુતાઃ ।
શૌરિરવનિપતિભિર્નિખિલૈરવમાનનાર્થમિહ કિં નિમન્ત્રિતૈઃ

અથવા ન ધર્મમસુબોધસમયમવયાત બાલિશાઃ ।
ખામમયમિહ વૃથાપાલિતો હતબુદ્ધિરપ્રણિહિતઃ સરિત્સુતઃ

સ્વયમેવ શન્તનુતનૂજ યમપિ ગણમર્ઘ્યમભ્યધાઃ ।
તત્ર મુરરિપુરયં કતમો યમનિન્દ્યબન્દિવદભિષ્ટુષે વૃથા

અવનીભૃતાં ત્વમપહાય ગણમતિજડઃ સમુન્નતમ્ ।
નીચિ નિયતમિહ યચ્ચપલો નિરતઃ સ્ફુટં ભવસિ નિમ્નગાસુતઃ

પ્રતિપત્તુમઙ્ગ ઘટતે ચ ન તવ નૃપયોગ્યમર્હણમ્ ।
કૃષ્ણ કલય નનુ કો ઽહમિતિ સ્ફુટમાપદાં પદમનાત્મવેદિતા

અસુરસ્ત્વયા ન્યવધિ કો ઽપિ મધુરિતિ કથં પ્રતીયતે ।
દણ્ડદલિતસરઘઃ પ્રથસે મધુસૂદનસ્ત્વમિતિ સૂદયન્મધુ

મુચુકુન્દતલ્પશરણસ્ય મગધપતિશાતિતૌજસઃ ।
સિદ્ધમબલ સબલત્વમહો તવ રોહિણીતતનયસાહચર્યતઃ

છલયન્પ્રજાસ્ત્વમનૃતેન કપટપટુરૈન્દ્રજાલિકઃ ।
પ્રીતિમનુભવસિ નગ્નજિતઃ સુતયેષ્ટસત્ય ઇતિ સમ્પ્રતીયસે

ધૃતવાન્ન ચક્રમરિચક્રભયચકિતમાહવે નિજમ્ ।
ચક્રધર ઇતિ રથાઙ્ગમદઃ સતતં બિભર્ષિ ભુવનેષુ રૂઢયે

જગતિ શ્રિયા વિરહિતો ઽપિ યદુદધિસુતામુપાયથાઃ ।
જ્ઞાતિજનજનિતનામપદાં ત્વમતઃ શ્રિયઃ પતિરિતિ પ્રથામગાઃ

અભિશત્રુ સંયતિ કદાચિદવિહિતપરાક્રમો ઽપિ યત્ ।
વ્યોમ્નિ કથમપિ ચકર્થ પદં વ્યપદિશ્યતે જગતિ વિક્રમીત્યતઃ

પૃથિવીં બિભર્થ યદિ પૂર્વમિદમપિ ગુણાય વર્તતે ।
ભૂમિભૃદિતિ પરહારિતભૂસ્ત્વમુદાહ્રિયસ્વ કથમન્યથા જનૈઃ

તવ ધન્યતેયમપિ સર્વનૃપતિતુલિતો ઽપિ યત્ક્ષણમ્ ।
ક્લાન્તકરતલધૃતાચલકઃ પૃથિવીતલે તુલિતભૂભૃદુચ્યસે

ત્વમશક્નુવન્ન શુભકર્મનિરતઃ પરિપાકદારુણમ્ ।
જેતુમકુશલમતિર્નરકં યશસે ઽધિલોકમજયઃ સુતં ભુવઃ

સકલૈર્વપુઃ સકલદોષસમુદિતમિદં ગુણૈસ્તવ ।
ત્યક્તમપગુણ ગુણસ્ત્રિતયત્યજનપ્રયાસમુપયાસિ કિં મુધા

ત્વયિ પૂજનં જગતિ જાલ્મ કૃતમિદમપાકૃતે ગુણૈઃ ।
હાસકરમઘટતે નિતરાં શિરસીવ કઙ્કતમપેતમૂર્ધજે

મૃગવિદ્વિષામિવ યદિત્થમજનિ મિષતાં પૃથાસુતૈઃ ।
અસ્ય વનશુન ઇવાપચિતિઃ પરિભાવ એવ ભવતાં ભુવો ઽધિપાઃ

અવધીજ્જનઙ્ગમ ઇવૈષ યદિ હતવૃષો વૃષં નનુ ।
સ્પર્શમશુચિવપુરર્હતિ ન પ્રતિમાનનાં તુ નિતરાં નૃપોચિતામ્

યદિ નાઙ્ગનેતિ મતિરસ્ય મૃદુરજનિ પૂતનાં પ્રતિ ।
સ્તન્યમઘૃણમનસઃ પિબતઃ કિલ ધર્મતો ભવતિ સા જનન્યપિ

શકટવ્યુદાસતરુભઙ્ગધરણિધરધારણાદિકમ્ ।
કર્મ યદયમકરોત્તરલઃ સ્થિરચેતસાં ક ઇવ તેન વિસ્મયઃ

અયમુગ્રસેનતનયસ્ય નૃપશુરપરઃ પશૂનવન્ ।
સ્વમિવધમસુકરં પુરુષૈઃ કુરુતે સ્મ યત્પરમમેતદદ્ભુતમ્

ઇતિવાચમુદ્ધતમુદીર્ય સપદિ સહ વેણુદારિણા ।
સોઢરિપુબલભરો ઽસહનઃ સ જહાસ દત્તકરતાલમુચ્ચકૈઃ

કટુનાપિ ચૈદ્યવચનેન વિકૃતિમગમન્ન માધવઃ ।
સત્યનિયતવચસં વચસા સુજનં જનાશ્ચલયિતું ક ઈશતે

ન ચતં તદેતિ શપમાનમપિ યદુનૃપાઃ પ્રચુક્રુધુઃ ।
શૌરિસમયનિગૃહીતધિયઃ પ્રભુચિત્તમેવ હિ જનો ઽનુવર્તતે

વિહિતાગસો મુહુરસઙ્ઘ્યનિજવચનદામસંયતઃ ।
તસ્ય કતિથ ઇતિ તત્પ્રથમં મનસા સમાખ્યદપરાધમચ્યુતઃ

સ્મૃતિવર્ત્મ તસ્ય ન સમસ્તમપકૃતમિયાય વિદ્વિષઃ ।
સ્મર્તુમધિગતગુણસ્મરણાઃ પટવો ન દોષમખિલં ખલૂત્તમાઃ

નૃપતાવધિક્ષિપતિ શૌરિમથ સુરસરિત્સુતો વચઃ ।
સ્માહ ચલયતિ ભુવં મરુતિ ક્ષુભિતસ્ય નાદમનુકુર્વદમ્બુધેઃ

અથ ગૌરવેણ પરિવાદમપરિગણયંસ્તમાત્મનઃ ।
પ્રાહ મુરરિપુતિરસ્કરણક્ષુભિતઃ સ્મ વાચમિતિ જાહ્નવીસુતઃ

વિહિતં મયાદ્ય સદસીદમપમૃષિતમચ્યુતાર્ચનમ્ ।
યસ્ય નમયતુ સ ચાપમયં ચરણઃ કૃતઃ શિરસિ સર્વભૂભૃતામ્

ઇતિભીષ્મભાષિતવચોર્ઽથમધિગતવતામિવ ક્ષણાત્ ।
ક્ષોભમગમદતિમાત્રમથો શિશુપાલપક્ષપૃથિવીભૃતાં ગણઃ

શિતિતારકાનુમિતતામ્રનયનમરુણીકૃતં ક્રુધા ।
બાણવદનમુદદીપિ ભિયે જગતઃ સકીલમિવ સૂર્યમણ્ડલમ્

પ્રવિદારિતારુણતરોગ્રનયનકુસુમોજ્જ્વલઃ સ્ફુરન્ ।
પ્રાતરહિમકરતામ્રતનુર્વિષજદ્રુમો ઽપર ઇવાભવદ્દ્રુમઃ

અનિશાન્તવૈરદહનેન વિરહિતવતાન્તરાર્દ્રતામ્ ।
કોપમરુદભિહિતેન ભૃશં નરકાત્મજેન તરુણેવ જજ્વલે

અભિધિત્સતઃ કિમપિ રાહુવદનવિકૃતં વ્યભાવ્યત ।
ગ્રસ્તશશધરમિવોપલસત્સિતદન્તપઙ્ક્તિ મુખમુત્તમૌજસઃ

કુપિતાકૃતિં પ્રથમમેવ હસિતમશનૈરસૂચયત્ ।
ક્રુદ્ધમશનિદલિતાદ્રિતટધ્વનિ દન્તવક્રમરિચક્રભીષણમ્

પ્રતિઘઃ કુતો ઽપિ સમુપેત્ય નરપતિગણં સમાશ્રયત્ ।
જામિહરણજનિતાનુશયઃ સમુદાચચાર નિજ એવ રુક્મિણઃ

ચરણેન હન્તિ સુબલઃ સ્મ શિથિલિતમહીધ્રબન્ધનામ્ ।
તીરતરલજલરાશિજલામવભુગ્નભોગિફણમણ્ડલાં ભુવમ્

કુપિતેષુ રાજષુ તથાપિ રથચરણપાણિપૂજયા ।
ચિત્તકલિતકલહાગમનો મુદમાહુકિઃ સુહૃદિવાધિકાં દધૌ

ગુરુકોપરુદ્ધપદમાપદસિતયવનસ્ય રોદ્રતામ્ ।
વ્યાત્તમશિતુમિવ સર્વજગદ્વિકરાલમાસ્યકુહરં વિવક્ષતઃ

વિવૃતોરુબાહુપરિઘેણ સરભસપદં નિધિત્સતા ।
હન્તુમખિલનૃપતીન્વસુના વસને વિલમ્બિનિ નિજે વિચસ્ખલે

ઇતિ તત્તદા વિકૃતરૂપમભજત્તદવિભિન્નચેતસમ્ ।
મારબલમિવ ભયઙ્કરતાં હરિબોધિસત્વમભિ રાજમણ્ડલમ્

રમસાદુદસ્થુરથ યુદ્ધમનુચિતભિયો ઽભિલાષુકાઃ ।
સાન્દ્રમુકુટકિરણોચ્છલિતસ્ફટિકાંશવઃ સદસિ મેદિનીભૃતઃ

સ્ફુરમાણનેત્રકુસુમોષ્ઠદલમભૃતભૂભૃદઙ્ઘ્રિપૈઃ ।
ધૂતપૃથુભુજલતં ચલિતૈર્દ્રુતવાતપાતવનવિભ્રમં સદઃ

હરિમપ્યમંસત તૃણાય કુરુપતિમજીગણન્ન વા ।
માનતુલિતભુવનત્રિતયાઃ સરિતઃ સુતાદબિભયુર્નભૂભૃતઃ

ગુરુનિઃશ્વસન્નથ વિલોલસદવથુવપુર્વચોવિષમ્ ।
કીર્ણદશનકિરણાગ્નિકણઃ ફણવાનિવૈષ વિસસર્જ ચેદિપઃ

કિમહો નૃપાઃ સમમમીભિરુપપતિસુતૈર્ન પઞ્ચભિઃ ।
વધ્યમભિહત ભુજિષ્યમમું સહ ચાનયા સ્થવિરરાજકન્યયા

અથવાધ્વમેવ ખલુ યૂયમગણિતમરુદ્ગણૌજસઃ ।
વસ્તુ કિયદિદમયં ન મૃધે મમ કેવલમસ્ય મુખમીક્ષિતું ક્ષમઃ

વિદતુર્યમુત્તમશેષપરિષદિ નદીજધર્મજૌ ।
યાતુ નિકષમધિયુદ્ધમસૌ વચનેન કિં ભવતુ સાધ્વસાધુ વા

અચિરાન્મયા સહ ગતસ્ય સમરમુરગારિલક્ષ્મણઃ ।
તીક્ષ્ણવિશિખમુખપીતમસૃક્પતતાં ગણૈઃ પિબતુ સાર્ધમુર્વરા

અભિધાય રૂક્ષમિતિ મા સ્મ ગમ ઇતિ પૃથાસુતેરિતામ્ ।
વાચમનુનયપરાં સ તતઃ સહસાવકર્ણ્ય નિરિયાય સંસદઃ

ગૃહમાગતાય કૃપયા ચ કથમપિ નિસર્ગદક્ષિણાઃ ।
ક્ષાન્તિમહિતમનસો જનનીસ્વસુરાત્મજાય ચુકુપુર્ન પાણ્ડવાઃ

ચલિતં તતો ઽનભિહતેચ્છમવનિપતિયજ્ઞભૂમિતઃ ।
તૂર્ણમથ યયુમિવાનુયયુર્દમઘોષસૂનુમવનીશસૂનવઃ

વિશિખાન્તરાણ્યતિપપાત સપદિ જવનૈઃ સ વાજિભિઃ ।
દ્રષ્ટુમલઘુરભસાપાતિતા વનિતાશ્ચકાર ન સકામચેતસઃ

ક્ષણમીક્ષતઃ પથિ જનેન કિમિદમિતિ જલ્પતા મિથઃ ।
પ્રાપ્ય શિબિરમવિશઙ્કિમનાઃ સમનીનહદ્દ્રુતમનીકિનીમસૌ

ત્વરમાણશાઙ્ખિકસવેગવદનપવનાભિપૂરિતઃ ।
શૈલકટકતટભિન્નરવઃ પ્રણનાદ સાંનહનિકો ઽસ્ય વારિજઃ

જગદન્તકાલસમવેતવિષદવિષમેરિતારવમ્ ।
ધીરનિજરવવિલીનગુરુપ્રતિશબ્દમસ્ય રણતૂર્યમાવધિ

સહસા સસભ્રમવિલોલસકલજનતાસમાકુલમ્ ।
સ્થાનમગમદથ તત્પરિતશ્ચલિતોડુમણ્ડલનભઃસ્થલોપમામ્

દધતો ભયાનકતરત્વમુપગતવતઃ સમાનતામ્ ।
ધૂમપટલપિહિતસ્ય ગિરેઃ સમવર્મયન્સપદિ મેદિનીભૃતઃ

પરિમોહિણા પરિજનેન કથમપિ ચિરાદુપાહૃતમ્ ।
વર્મ કરતલયુગેન મહત્તનુચૂર્ણપેષમપિષદ્રુષા પરઃ

રણસંમદોદયવિકાસિબલકલકલાકુલીકૃતે ।
શારિમશકધિરોપયિતું દ્વિરદે મદચ્યુતિ જનઃ કથઞ્ચન

પરિતશ્ચ ધૌતમુખરુક્મવિલસદહિમાંશુમણ્ડલાઃ ।
તેનુરતનુવપુષઃ પૃથિવીં સ્ફુટલક્ષ્યતેજસ ઇવાત્મજાઃ શ્રિયઃ

પ્રધિમણ્ડલોદ્ધતપરાગઘનવલયમધ્યવર્તિનઃ ।
પેતુરશનાય ઇવાશનકૈર્ગુરુનિઃસ્વનવ્યથિતજન્તવો રથાઃ

દધતઃ શશાઙ્કિતશશાઙ્કરુચિ લસદુરશ્છદં વપુઃ ।
ચક્રુરથ સહ પુરન્ધિજનૈરયથાર્થસિદ્ધિં સરકં મહીભૃતઃ

દયિતાય સાસવમુદસ્તમપતદવસાદિનઃ કરાત્ ।
કાંસ્યમુપહિતસરોજપતદ્ભ્રમરૌઘભારગુરુ રાજયોષિતઃ

ભૃશમઙ્ગસાદકરુણત્વમવિશદદૃશઃ કપોલયોઃ ।
વાક્યમસકલમપાસ્ય મદં વિદધુસ્તદીયગુણમાત્મના શુચઃ

સુદૃશઃ સમીકગમનાય યુવભિરથ સંબભાષિરે ।
શોકપિહિતગલરુદ્ધગિરસ્તરસાગતાશ્રુજલકેવલોત્તરાઃ

વિપુલાચલસ્થલઘનેન જિગમિષુભિરઙ્ગનાઃ પ્રિયૈઃ ।
પીનકુચતટનિપીડદલદ્વરવારબાણમુરસાલિલિઙ્ગિરે

ન મુમોચ લોચનજલાનિ દયિતજયમઙ્ગલૈષિણિ ।
યાતમવનિભવસન્નભુજાન્ન ગલદ્વિવેદ વલયં વિલાસિની

પ્રવિવત્સતઃ પ્રિયતમસ્ય નિગડમિવ ચક્ષુરક્ષિપત્ ।
નીલનલિનદલદામરુચિ પ્રતિપાદયુગ્મમચિરોઢસુન્દરી

વ્રજતઃ ક્વ તાત વજસીતિ પરિચયગતાર્થમસ્ફુટમ્ ।
ધૈર્યમભિનદુદિતં શિશુના જનનીનિર્ભત્સનવિવૃદ્ધમન્યુના

શઠ નાકલોકલલનાભિરવિરતરતં રિરંસસે ।
તેન વહસિ મુદમિત્યવદદ્રણરાગિણં રમણમીર્ષ્યયાપરા

ધ્રિયમાણમપ્યગલદશ્રુ ચલતિ દયિતે નતભ્રુવઃ ।
સ્નેહમકૃતકરસં દધતામિદમેવ યુક્તમતિમુગ્ધચેતસામ્

સહ કજ્જલેન વિરરાજ નયનકમલામ્બુસન્તતિઃ ।
ગણ્ડફલકમભિતઃ સુતનોઃ પદવીવ શોકમયકૃષ્ણવર્ત્મનઃ

ક્ષણમાત્રરોધિ ચલિતેન કતિપયપદં નતભ્રુવઃ ।
સ્રસ્તભુજયુગગલદ્વલયસ્વનિતં પ્રતિક્ષુતમિવોપશુશ્રુવે

અભિવર્ત્મ વલ્લભતમસ્ય વિગલદમલાયતાંશુકા ।
ભૂમિનભસિ રભસેન યતી વિરરાજ કાચન સમં મહોલ્કયા

સમરોન્મુખે નૃપગણે ઽપિ તદનુમરણોદ્યતૈકધીઃ ।
દીનપરિજનકૃતાશ્રુજલો ન ભટીજનઃ સ્થિરમનાઃ વિચક્લમે

વિદુષીવ દર્શનમમુષ્ય યુવતિરતિદુર્લભં પુનઃ ।
યાન્તમનિમિષમતૃપ્તમનાઃ પતિમીક્ષતે સ્મ ભૃશયા દૃશઃ પથઃ

સમ્પ્રત્યુપેયાઃ કુશલી પુનર્યુધઃ સસ્નેહમાશીરિતિ ભર્તુરીરિતા ।
સદ્યઃ પ્રસહ્ય દ્વિતયેન નેત્રયોઃ પ્રત્યાચચક્ષે ગલતા ભટસ્ત્રિયાઃ

કાચિત્કીર્ણા રજોભિર્દિવમનુવિદધે ભિન્નવક્ત્રેન્દુલક્ષ્મીર્ અશ્રીકાઃ કાશ્ચિદન્તર્દિશ ઇવ દધિરે દાહમુદ્ભ્રાન્તસત્વાઃ ।
ભ્રેમુર્વાત્યા ઇવાન્યાઃ પ્રતિપદમપરા ભૂમિવત્કમ્પમાપુઃ પ્રસ્થાને પાર્થિવાનામશિવમિતિ પુરો ભાવિ નાર્યઃ શશંસુઃ