Siddhāntabindu · Chapter 2

aham ahampratyayālambanam / ekaḥ advitīyaḥ / aviśiṣṭaḥ sarvadvaitabādhe 'py avādhitaḥ / śivaḥ paramānandabodharūpas tasyaiva maṅgalarūpatvāt / kevalo nirdharmakaḥ / tenādvitīyaḥ sarvapramāṇābādhyaḥ paramānandabodha evāhampratyayāvalambanam ity aupaniṣadapakṣa eva śreyān ity arthaḥ / etadupapādanāyetaravādimatāni nirākariṣyan prathamaṃ dehātmavādaṃ nirākaroti na bhūmir na toyaṃ na vāyur na kham iti / tatrāham iti sarvatra pratyekaṃ nañā sambadhyate / yā bhūmiḥ sāhaṃ na bhavāmi yo 'haṃ sa bhūmir na bhavatīti ca parasparatādātmyābhāvo dṛṣṭavyaḥ /
yady api vādinā pratyekaṃ bhūmyāder ātmatvaṃ nābhyupeyate saṃghātasyaiva tadabhyupagamāt tathāpi tanmate avayavyanaṅgīkārāt pañcamatattvābhyupagamaprasaṅgena ca saṃyogādisambandhānabhyupagamāt saṃhantur abhāvāc ca saṃghāto nopapadyata ity abhipretya pratyekaṃ bhūtanirākaraṇena bhautikadehātmavādo nirākṛtaḥ /
yady api ca bhūtacatuṣṭayatattvavādino mate āvaraṇābhāvatvenābhimatasya sthirasyāsata ākāśasya dehānupādānatvaṃ tathāpi siddhānte tasya bhāvatvaṃ dehopādānatvādyaṅgīkārāt tatrāpy ātmatvaprasaktyā tannirākṛtam / atha vā na vāyur ityantam eva dehātmavādasya nirākaraṇaṃ na kham iti tu śūnyavādasya khaśabdasya śūnyavācakatvāt /
nendriyam iti pratyekam indriyāṇām ātmatvanirāsaḥ / na teṣāṃ samūha iti militānāṃ bhūtānāṃ dehāvayavyākāreṇa pariṇatānām indriyāṇāṃ ca militānāṃ nirāsaḥ / pūrvaṃ saṃghātam anabhyupagamya pratyekaṃ bhūtāni nirākṛtāni / adhunā tu saṃghātam abhyupagamyāpi nirākṛtānīti bhedaḥ / bhūtanirākaraṇena bhautikayoḥ prāṇamanasor nirāsaḥ / manonirākaraṇena manovṛtteḥ kṣaṇikavijñānasya dehātiriktasya kartṛtvabhoktṛtvādiviśiṣṭasya ca nirāsaḥ / siddhānte jñānecchāsukhādīnām antaḥkaraṇāśrayatvābhyupagamāt kāmasaṅkalpādīn prakṛtya mana eveti śruteḥ (BAU I.5.3) / tena deham ārabhya kevalabhoktṛparyantānāṃ tattadvādyabhimatānām anātmatvaṃ pratijñātaṃ bhavati tatra hetum āha -- anaikāntikatvād iti / vyabhicāritvāt vināśitvād iti yāvat / ātmano deśakālāparicchinnatvāt pariccchinnānāṃ ghaṭādivad anātmatvāt khabhinnasya cātmatvābhāvāt, ātmana ekatve 'pi sukhaduḥkhādyāśrayāṇām antaḥkaraṇānāṃ bhedābhyupagamād vyavasthopapatteḥ svenaiva svābhāvagrahaṇe virodhāt, grāhyakāle grāhakāsattvāt grāhakasattve grāhyābhāvāt kṛtahānyakṛtābhyāgamaprasaṅgāc ca na tasya dhvaṃsaprāgabhāvau / sadrūpasyātmanaḥ sarvatrānugamāc ca nātyantābhāvasaṃbhavaḥ / dvaitasya mithyātvenādhiṣṭhānasattād ātmyāpannatayaiva siddhatvāt, śuktirajatādivad adhyastatvena tattādātmyabhāvānupapattiḥ / tenātmanā bhāvapratiyogī / abhāvapratiyoginaś ca dehendriyādayaḥ / tenāmī nātmanaḥ / kiṃ tu svaprakāśabodharūpa ātmani advaite 'py anādyanirvacanīyāvidyākalpitā anirvacanīyā eveti siddhāntarahasyam /
nanu bodharūpa ātmeti tavābhyupagamāt suṣuptau ca bodhābhāvāt gāḍhaṃ mūḍho 'ham āsaṃ na kiñcid avediṣam iti suptotthitasya parāmarśāt katham avyabhicāritā tasyety āśaṅkyāha -- suṣuptyekasiddha iti / ayam arthaḥ / ātmanaḥ suṣuptisākṣitvān na tatra tadabhāvaḥ, anyathā mūḍho 'ham āsam iti parāmarśānupapatteḥ mātṛmānam iti meeyānāṃ vyabhicāritve 'pi tadbhāvābhāvasākṣiṇaḥ kālatraye 'vyabhicārāt /
nanu pramāśrayaḥ pramātā sa eva kartā bhoktā pradīpavat svaparasādhāraṇasarvabhāsakaś ceti na ghaṭādivat sākṣisāpekṣa iti cet, na, vikāritvena svavikārasākṣitvānupapatteḥ dṛśyasya draṣṭṛtvānupapatteḥ pramātuś ca pariṇāmitvena dṛśyatvāt, ekasya kūṭasthasyaiva sarvasākṣitvāt /
nanu ekaḥ kūṭastho nirdharmakaḥ sākṣī nādriyate 'prāmāṇikatvād iti cet, na, "tam eva bhāntam anubhāti sarva tasya bhāsā sarvam idaṃ vibhāti (SU VI.14, MuU II.2.10, KauU II.5.15), "na dṛṣṭer draṣṭāraṃ paśyeḥ (BAU III.4.2)" "adṛṣṭo draṣṭā, nānyo 'to 'sti draṣṭā (BAU III.7.23)" ityādi vadatā vedāntapramāṇarājena tasyaiva sarvasākṣitvenābhiṣiktatvāt /
nanu mahad etad indrajālaṃ pramāśrayān kūṭasthān vihāya kūṭasthapramāśrayam eva pramāṇarājaḥ sarvasākṣiṇaṃ karotīti / bāḍham, indrajālam evaitatsvapnavad avidyāvilasitatvāt tathāpi dṣśyasya ghaṭādivaj jaḍatvena kathaṃ pramāśrayatvam iti cet, na, darpaṇādivad atisvacchatvena cidbimbagrāhakatvāc cittād ātmyādhyāsād vā /
nanu nīrūpasya niravayavasyāatmanaḥ kathaṃ pratibimba iti cet, kātrānupapattiḥ, vibhramahetūnāṃ vicitratvāt, japākusumarūpasya nīrūpasya niravayavasyāpi sphaṭikādau pratibimbadarśanāc chabdasyāpi pratiśabdākhyapratibimbopalambhāt tayoḥ sampratipannapratibimbavailakṣaṇyanirūpaṇāt /
tathāpīndriyagrāhyasyaiva pratibimba iti cet, na, vyabhicārāt, anindriyagrāhyasākṣipratyakṣasyāpy ākāśasyāpi jalādau pratibimbopalambhāt / anyathā jānumātre 'py udake atigambhīra(tā)pratītir na syāt / tarhi andhasya jale pratibimbapratītiḥ kuto na jāyate sālokasya sābhrasya pratibimbitatvāt tadgrahaṇārthaṃ cakṣuṣo 'pekṣaṇāt / etena nīlaṃ nabha ityādivibhrame 'pi cakṣuranvayavyatirekau vyākhyātau tatra sālokasyākāśasyādhiṣṭhānatvāt / tasmāc cākṣuṣapratibimbam eva rūpasāpekṣam ity avadheyam /
tathāpy ātmanaḥ pratibimbe kiṃ pramāṇam iti cet, śṛṇu -- "rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva tad asya rūpaṃ praticakṣaṇāya (BAU II.5.19)" "māyābhāsena jīveśau karoti (NU 9)" "ekadhā bahudhā caiva dṣśyate jalacandravat (BBU 12)" ityādiśrutiḥ, "sa eṣa iha praviṣṭaḥ (BAU I.4.7)" "sa etam eva sīmānaṃ vidāryaitayādvārā prāpadyata (AitU I.3.12)" "tatsṛṣṭvā tad evānuprāviśat (TU II.6.1)" ityādi praveśaśrutyanyathānupapattiḥ "ābhāsa eva ca (BS II.3.50)" "ata eva copamāssuryakādivat (BS III.2.18)" ityādipāramarṣasūtraṇi ca tatra mānāni /
tasya ca pratibimbasya satyam eveti pratibimbavādinaḥ, mithyātvam evety ābhāsavādinaḥ / svarūpe tu na vivāda evety anyad etat / acetanavilakṣaṇatvaṃ tu tasya śrutisiddham anubhavasiddhaṃ ca / tasmāt siddham antaḥkaraṇasya pratibimbādhyāsadvārā pramātṛtvam /

nanu, adhyāso 'pi nopapadyate / tathāhi -- ātmani vā anātmādhyasyate anātmany ātmā vā / nādyaḥ, tasya niḥsāmānyaviśeṣavatvena sarvadābhāsamānatvena sādṛśyādirahitatvena cādhiṣṭhānatvāsambhavāt / nāpi dvitīyaḥ, tasya mithyātvābhyupagamāt / mithyāvastuno 'dhiṣṭhānatve śūnyavādaprasaṅgāt / tasya ca satyatve tadanivṛtter anirmokṣaprasaṅgāc ca / na hi satyaṃ kvacin nivartate, nivartamānaṃ vā bhramajñānena / śrutayaś ca "bhidyate hṛdayagranthiś chidyante sarvasaṃśayāḥ / kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare (MU II.2.8)" "tam eva viditvātimṛtyum eti nānyaḥ panthā vidyate ayanāya (SU III.8)" "tarati śokam ātmavit (ChU VII.1.3)" ityādyāḥ jñānāt sarvasaṃsāranivṛttiṃ darśayantyaḥ tasya mithyātvaṃ sūcayanti / "ekam evādvitīyam (ChU VI.2.1)" "ato 'nyad ārtam (BAU III.4.2)" "neha nānāsti kiṃcana (BAU IV.4.19)" "athāta ādeśo neti neti (BAU II.3.6)" ityādyāḥ śrutayaḥ sākṣād eva mithyātvaṃ pratipādayanti / dṛśyatvena śuktirajatavan mithyātvānumānac ca / ātmanya adhyastatayaiva cānātmani siddhe tatrātmādhyāsaḥ / anātmādhyāsena cātmano doṣasādṛśyādisambhavāt tatra cānātmādhyāsa ityātmāśrayādidoṣaprasaṅgāc ca / etenātmānātmādhyāsasyāvidyākalpitatvān na vikalpāvasara ity apāstam svaprakāśātmany avidyāyā apy anupapatteḥ / tathāhi sāpi adhyastānadhyastā vā / tatrādye kathaṃ nātmāśrayādidoṣaprasaṅgaḥ / antye tasyā anucchedād anirmokṣaprasaṅaḥ / sarvasyādhyāsamūlatve ca bhramapramādivyavasthā na syāt / ekasyaivātmanaḥ pramāṇaprameyapramitipramātṛrūpatā ca viruddhā, avirodhābhyupagame vā saugatam atopapattir iti /
atrocyate -- ahaṃ manuṣyah kartā bhoktetyādipratītis tāvat sarvajanasiddhā / sā ca na smṛtir aparokṣāvabhāsatvād bhedāgrahapūrvakatvāc ca /
nāpi pramā śrutiyuktibādhitatvāt / tathā ca śrutayaḥ "yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ (BAU IV.3.7)" "ayam ātmā brahma (BAU II.5.19)" "satyaṃ jñānam anantaṃ brahma (TU II.1)" "vijñānam ānandaṃ brahma (BAU III.9.28)" "ya ātmā apahatapāpmā (ChU VI.7.1)" yat sākṣād aparokṣād brahma ya ātmā sarvāntaraḥ (BAU III.4.1)" "yo 'śanāyāpipāse śokaṃ mohaṃ jarāṃ mṛtyum atyeti (BAU III.5.1)" "sa yat tatra kiñcit paśyati ananvāgatas tena bhavati asaṅgo hy ayaṃ puruṣaḥ (BAU IV.3.15)" ityādyā akartṛbhoktṛparamānandarūpatām ātmano darśayanti / yuktaś ca
vikārī paricchinnatvenānātmatvāpatteḥ svenaiva svasya grahaṇe kartṛkarmavirodhāt dṛgdṛśyayoś ca sambandhānupapatteḥ bhedenābhedena vā dharmadharmibhāvānupapatteś ca / jñānānityatvapakṣe tattadvyaktibhedadhvaṃsaprāgabhāvasamavāyajñānatvajātyādyabhyupagame gauravāt, ekatvābhyupagame cātilāghavāt, ghaṭajñānaṃ paṭajñānam ity upādhibhedapuraskāreṇaiva jñānabhedapratīteḥ / svatas tu jñānaṃ jñānam iti ekasvarūpāvagamāt, tadutpattivināśapratītyoś cāvaśyakalpyaviṣayasambandhaviṣayatayāpy upapatteḥ, upādhiparāmarśam antareṇa svata eva ghaṭād ghaṭāntarasya bhedapratītes tatpratibandīgrahāsambhavād ākāśakāladiśām api nānātvāpatteś ca /
kartṛtvāder vāstavatve 'nirmokṣaprasaṅgāt /
svaprakāśānabhyupagame ca jagadāndhyaprasaṅgāt, paramapremāspadatvena ca tasyānandarūpatvāt, nirdharmakanityasvaprakāśasukhātmaka evātmā ityādayaḥ /
tasmāt pariśeṣād bhrāntir iyam iti sthite tatkāraṇam api yogyaṃ kiñcit kalpanīyam / kalpyamānaṃ ca tadātmany adhyastatayaiva dharmigrāhakamānena sidhyatīti na jānāmīti sākṣipratītisiddham anirvācyam ajñānam eva tat / na cedam abhāvarūpam, jñānasya nityatvena tadabhāvānupapatter uktatvāt /
dharmipratiyogijñānājñānābhyāṃ ca vyāghātāpatteḥ / nāpi bhramasaṃśayatatsaṃskāraparamparārupam, aparokṣatvāt, atītānāgatabhramasaṃśayatatsaṃskārāṇāṃ cāparokṣatvena jñātum aśakyatvāt, āvaraṇātmakatvāt, bhramādyutpādanatvāc ca / ātmano nirvikāratvāt, antaḥkaraṇādeś ca tajjanyatvāt, "devātmaśaktiṃ svaguṇair nigūḍhām (SU I.3)" iti guṇavattvaśruteś ca "māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyān māyinaṃ tu maheśvaram (SU IV.10)"
"indro māyābhiḥ pururūpa īyate (BAU II.5.19)" "anṛtena hi pratyūḍhāḥ (ChU VIII.3.2)" "nīhāreṇa prāvṛttāḥ (TS IV.6.2.2)" "bhūyaś cānte viśvamāyānivṛttiḥ (SU I.10)" ityādiśruteś ca māyāvidyānirvācyam anṛtaṃ tattvajñānanivartyañ cājñānam eva svaparādhyāse kāraṇam /
na cātmāśrayādidoṣaprasaṅgaḥ, anāditvena tannirāsāt, anāditvenotpattyabhāvāt, svaprakāśātmana eva tajjñaptirūpatvāt /
tenājñānādhyāsaḥ, tadviśiṣṭe caitanye 'haṅkārādhyāsaḥ, tadviśiṣṭe ca kāmasaṅkalpādīnām ahaṅkāradharmāṇām indriyadharmāṇāṃ ca kāṇatvabadhiratvādīnām adhyāḥ /
indriyāṇāṃ tu parokṣatvān nāparokṣadharmyadhyāsa iti siddhāntaḥ /
tadviśiṣṭe ca sthūladehādhyāsaḥ, dharmipuraskāreṇaivāhaṃ manuṣya ity ākāraḥ, na tu svarūpato 'haṃ deha ity adhyāsaḥ, tathā pratītyabhāvāt / tadviśiṣṭe ca sthaulyādīnāṃ dehadharmāṇām adhyāsaḥ /
tadviśiṣṭe bāhyānāṃ putrabhāryādīnāṃ sākalyavaikalyādidharmādhyāsaḥ / evaṃ caitanyasyāpy ahaṅkārādiṣu dehaparyanteṣv adhyāsaḥ saṃsargataḥ / adhyāsavyavadhānatāratamyāc ca prematāratamyam / tad uktaṃ vārtikāmṛe (BAUBhV I.4.1031) --
vittāt putraḥ priyaḥ putrāt piṇḍaḥ piṇḍāt tathendriyam /
indriyebhyaḥ priyaḥ prāṇaḥ prāṇād ātmā paraḥ priyaḥ // iti //
piṇḍaḥ sthūlaśarīram, prāṇo'ntaḥkaraṇam / dehāpekṣayā cendriyāṇāṃ priyatvaṃ śastravṛṣṭyādidhārāpāte cakṣuṣo nimīlanadarśanād anubhavasiddham / tenānyonyādhyāsāc cidacidgranthirūpo 'dhyāsaḥ /
ekatarasyādhyāsāṅgīkāre 'nyatarasyābhānaprasaṅgāt, adhyastasyaiva bhrame bhānaniyamāt (SS I.36) "ime raṅgarajate" iti samūhālambanabhramavad avaśyam itaretarādhyāsaḥ / sarvabādhāvadhibhūtacaitanyapariśeṣeṇa ca na śūnyavādāpattiḥ, satyānṛtasaṃbhedāvabhāsatvād adhyāsasya / tasmāt pūrvapūrvādhyāsamūla evāyam uttarottaro 'haṅkārādyadhyāso bījāṅkuravad anādiḥ / avidyādhyāsaś ca eka evānādiḥ /
nanv adhyāsasyānāditve "smṛtirūpaḥ paratra pūrvadṛṣṭāvabhāso 'dhyāsa (BSBh)" iti vadatā bhāṣyakāreṇa smṛtirūpatvena saṃskārajanyatvam uktaṃ viruddhyeta iti cet, na, kāryādhyāsābhiprāyatvāt tasya, paratra parāvabhāsa ity etāvan mātrasyaiva ubhayānugatasya lakṣaṇatvāt /
yad vā "satyānṛte mithunīkṛtya (BSBh)" iti bhāṣyakāravacanāt satyamithyāvastusaṃbhedāvabhāso 'dhyāsa ity eva siddhāntalakṣaṇam / tena kāraṇādhyāse 'pi na lakṣaṇāvyāptiḥ / kāryādhyasasya ca pravāharūpeṇa bījāṅkuravad anāditvābhidhānān na ko 'pi doṣaḥ /

evam adhyāse siddhe ekasyāpy ātmano jīveśvarādivyavasthā mānameyādipratikarmavyavasthā copapadyate / tathā hi -- ajñānopahita ātmā ajñānatādātmyāpannaḥ svacidābhāsāvivekād antaryāmī sākṣī jagatkāraṇam iti ca kathyate, buddhyupahitaś ca tattādātmyāpannaḥ svacidābhāsāvivekāj jīvaḥ kartā bhoktā pramāteti ca kathyata iti vārtikakārapādāḥ /
pratidehaṃ buddhīnāṃ ca bhinnatvāt tadgatacidābhāsabhedena tadaviviktaṃ caitanyam api bhinnam iva pratīyate / ajñānasya tu sarvatrābhinnatvāt tadgatacidābhāsabhedābhāvāt tadaviviktasākṣicaitanyasya na kadācid api bhedabhānam iti /
asmiṃś ca pakṣe tattvamādipade jahallakṣanaiva sābhāsasyopādher vācyārthāṃśasya hānād ābhāsasyāpi jaḍājaḍavilakṣaṇatvenānirvacanīyatvāt / tad uktaṃ saṅkṣepaśārīrake --
sābhāsājñānavācī yadi bhavati punar brahmaśabdas tathāhaṃ /
śabdo 'haṅkāravācī bhavati tu jahatī lakṣaṇā tatra pakṣe // iti //
na cābhāsasyaiva baddhatvāt kevalacaitanyasya ca muktatvād bandhamokṣayor vaiyadhikaraṇyaṃ svanāśārthaṃ pravṛttyanupapattiś ceti vācyam, kevalacaitanyasyaivābhāsadvārā baddhatvābhyupagamāt, taduktaṃ vārtikakārapādaiḥ --
"ayam eva hi no 'nartho yat saṃsāry ātmadarśanam (BUBhV)" iti /
tena śuddhacaitanyasyābhāsa eva bandhaḥ, tannivṛttiś ca mokṣa iti na kiñcidasamañjasam / atha vābhāsāviviktaṃ caitanyam api tattvamādipadavācyam / tena vācyaikadeśasyātyāgād asmin pakṣe jahadajahallakṣaṇaiveti na ko 'pi doṣaḥ / ayam eva pakṣa ābhāsavāda iti gīyate /
ajñānopahitaṃ bimbacaitanyam īśvaraḥ, antaḥkaraṇatatsaṃskārāvacchinnājñānapratibimbitaṃ caitanyaṃ jīva iti vivaraṇakārāḥ / ajñānapratibimbitaṃ caitanyam īśvaraḥ, buddhipratibimbitaṃ caitanyaṃ jīvaḥ, ajñānopahitaṃ tu bimbacaitanyaṃ śuddham iti saṅkṣepaśārīrakakārāḥ / anayoś ca pakṣayoḥ buddhibhedāj jīvanānātvam / pratibimbasya ca pāramārthikatvāj jahallakṣaṇaiva tattvamādipadeṣu / imam eva pratibimbavādam ācakṣate /
ajñānaviṣayībhūtaṃ caitanyam īśvaraḥ, ajñānāśrayībhūtaṃ ca jīva iti vācaspatimiśrāḥ / asmiṃś ca pakṣe ajñānanānātvāj jīvanānātvam /
pratijīvaṃ ca prapañcabhedaḥ, jīvasyaiva svājñānopahitatayā jagadupādānatvāt / pratyabhijñā ca atisādṛśyāt / īśvarasya ca saprapañcajīvāvidyādhiṣṭhānatvena kāraṇatvopacārād iti / ayam eva cāvacchedavādaḥ /
ajñānopahitaṃ bimbacaitanyam īśvaraḥ, ajñānapratibimbitaṃ caitanyaṃ jīva iti vā, ajñānānupahitaṃ śuddhacaitanyam īśvaraḥ, ajñānopahitaṃ jīva iti vā, mukhyo vedāntasiddhānta ekajīvavādākhyaḥ / imam eva ca dṛṣṭisṛṣṭivādam ācakṣate / asmiṃś ca pakṣe jīva eva svājñānavaśāj jagadupādānaṃ nimittaṃ ca, dṣśyaṃ ca sarvaṃ praītikam / dehabhedāc ca jīvabhedabhrāntiḥ / ekasyaiva ca svakalpitaguruśāstrādyupabṛṃhitaśravaṇamananādidārḍhyād ātmasākṣātkāre sati mokṣaḥ / śukādīnāṃ mokṣaśravaṇaṃ cārthavāda eva / mahāvākye ca tatpadamanantasatyādipadavadajñānānupahitacaitanyasya lakṣaṇayopasthāpakam ityādyā avāntarabhedāḥ svayam ūhanīyāḥ /
nanu, vastuni vikalpāsambhavāt kathaṃ parasparaviruddhamataprāmāṇyam, tasmāt kim atra heyaṃ kim upādeyam iti cet, ka evam āha vastuni vikalpo na sambhavatīti / sthāṇur vā puruṣo vā rākṣaso vā ityādivikalpasya vastuny api darśanāt / atāttvikī sā kalpanā puruṣabuddhimātraprabhavā, iyaṃ tu śāstrīyā jīveśvaravibhāgādivyavasthā iti cet, nūnam atimedhāvī bhavān /
advitīyātmatattvaṃ hi pradhānaṃ phalavattvād ajñātatvāc ca prameyaṃ śāstrasya / jīveśvaravibhāgādikalpanās tu puruṣabuddhimātraprabhavā api śāstreṇānūdyante, tattvajñānopayogitvāt / phalavat sannidhāv aphalaṃ tadaṅgam iti nyāyāt bhramasiddhasyāpi śrutyānuvādasambhavāt / etena dvaitajñānenādvaitajñānasya bādho nirastaḥ / ghaṭādidvaitajñānayos samānāśrayaviṣayatvaniyamāt, jaḍe ca pramāṇaprayojanayor abhāvenājñānānanṅgīkārāt, tadavacchinnacaitanyājñānād eva tatrāpy ajñānavyavahāropapatteḥ, prāmāṇyasya cājñātajñāpakarūpakatvāt / anyathā smṛter api tadāpatter iti / vedānteṣu sarvatra evaṃvidhavirodhe 'yam eva parihāraḥ / tadāhur vārtikakārapādāḥ (BAUBhV I.4.402)
yayā yayā bhavet puṃsāṃ vyutpattiḥ pratyagātmani /
sā saiva prakriyā jñeeyā sādhvī sā ca vyavasthā // iti //
śrutitātparyaviṣayībhūtārthaviruddhatvaṃ ca heyam eveti śataśa udghoṣitam asmābhiḥ / tasmān na kiñcid etat /
nanu bhavaty avidyāvaśāj jīveśvarādivibhāgavyavasthā mānameyādipratikarmavyavasthā katham iti cet, ucyate / dṛṣyatvād vināśitvāc ca paricchinnāpy avidyānirvacanīyatvena vicārāsahā āvaraṇavikṣepaśaktidvayavatī sarvagataṃ cidātmānam āvṛṇoti, aṅgulir iva nayanapuraḥsthitā sūryamaṇḍalam / tatra cakṣuṣa evāvaraṇe 'ṇguler apy abhānaprasaṅgāt / adhiṣṭhānāvaraṇam antareṇa ca vikṣepānupapatteś ca / tataḥ sā pūrvapūrvasaṃskārajīvakarmaprayuktā satī nikhilajagadākāreṇa pariṇamate / sā ca svagatacidābhāsadvārā cittādātmyāpanneti tatkāryam api sarvam ābhāsadvārā cidanusyūtam eva / tathā ca caitanyasya dīpavatsvasambaddhasarvabhāsakatvāj jagadupādānacaitanyaṃ pramāṇāpekṣām antareṇaiva sarvadā sarvaṃ bhāsayat sarvajñaṃ bhavati / tena tatra na mānameyādivyavasthā / kin tu jīve tasya buddhyavacchinnatvena paricchinnatvāt tena cidabhivyaktiyogyena yenāntaḥkaraṇena yadā yatsambaddhaṃ bhavati tad eva tadā tadavacchinno jīvo 'nubhavatīti na sāṅkaryaprasaṅgaḥ /
evam atra prakriyā -- śarīramadhye sthitaḥ sarvaśarīravyāpakaḥ sattvaprādhānyena sūkṣmapañcabhūtārabdhaḥ antaḥkaraṇākhyo 'vidyāvivarto darpaṇādivad atisvaccho netrādidvārā nirgatya yogyān ghaṭādīn viṣayān vyāpya tattadākāro bhavati drutatāmrādivat / tasya ca saurālokādivat jhaṭitye eva sa.kocavikāsāv upapadyete / sa ca sāvayavatvāt pariṇamamāno dehābhyantare ghaṭādau ca samyagvyāpya dehaghaṭayor madhye 'pi cakṣurvad avicchinno 'py avatiṣṭhate / tatra dehāvacchinnāntaḥkaraṇabhāgo 'haṅkārākhyaḥ kartety ucyate / dehaviṣayamadhyavartī daṇḍāyamānas tadbhāgo vṛttijñānākhyaḥ kriyety ucyate / viṣayavyāpakas tadbhāgo viṣayasya jñānakarmatvasampādakam abhivyaktiyogyatvam ity ucyate / tasya ca tribhāgasyāntaḥkaraṇasyātisvacchatvāt caitanyaṃ tatrābhivyajyate / tasya cābhivyaktasya caitanyasya ekatve 'pi abhivyañjakāntaḥkaraṇabhāgabhedāt tridhā vyapadeśo bhavati / kartṛbhāgāvacchinnacidaṃśaḥ pramātā, kriyābhāgāvacchinnacidaṃśaḥ pramāṇam, viṣayagatābhivyaktiyogyatvabhāgāvacchinnacidaṃśaḥ pramitir iti /

prameyaṃ tu viṣayagataṃ brahmacaitanyam evājñātam / tad eva jñātaṃ sat, phalam /
atra ca yasmin pakṣe antaḥkaraṇāvacchinno jīvaḥ, yasmiṃś ca pakṣe sarvagato 'saṅgo 'vidyāpratibimbo jīvaḥ, tatrobhayatrāpi pramātṛcaitanyoparāgārthā viṣayagatacaitanyāvaraṇabhaṅgārthā cāntaḥkaraṇavṛttiḥ / yasmiṃś ca pakṣe avidyāvacchinnaḥ sarvagato jīvaḥ āvṛttaḥ tasmin pakṣe jīvasyaiva jagadupādānatvena sarvasambaddhatvāt āvaraṇabhaṅgārthā vṛttir iti vivekaḥ /
nanu ciduparāgārthā vṛttir iti pakṣe svato'ntaḥkaraṇasambaddhānāṃ dharmādharmādīnāṃ brahmaṇaś ca vṛttim antareṇa sarvadā bhānaṃ syāt / na syāt, caitanyasya tattadākāratvābhāvāt / tadabhāvaś ca svacche 'pi brahmacaitanye āvaraṇāt, anāvṛtte 'pi śuktirajatādāv asvacchatvāt, dharmādharmādau tu asvacchatvād āvṛtatvād vā / tena svacche 'py āvṛtte pramāṇavṛtyā tadākāratā, anāvṛte svacche tu sukhaduḥkhādau svata iti nāntaḥkaraṇasambandhamātreṇa bhānaprasaṅgaḥ /
nanu, brahmaṇaḥ katham āvaraṇam, niravadyasvaprakāśatvena sarvajñatvāt / satyam, svasambaddhasarvabhāsakatayā sarvajñam api antaḥkaraṇāvacchinnajīvājñānaviṣayatayā āvṛtam iti vyapadeśāt / tasmād brahma jagadupādānam iti pakṣe ciduparāgārthā āvaraṇabhaṅgārthā ca vṛttiḥ, jīvopādānatvapakṣe tu āvaraṇabhaṅgārthaiveti /
nanu, ekenaiva ghaṭādijñānenāvaraṇabhaṅge sadyo mokṣaprasaṅgaḥ, ajñānasyaikatvāt / nānājñānapakṣe 'pi ekasya jīvasyaikāñānopādhitvāt /
na, uttejakena maṇer iva vṛtyāvaraṇasyābhibhavāṅgīkārāt / tathā ca pramāṇajanyāntaḥkaraṇavṛttyabhāvasahakṛtam ajñānaṃ sati bhāty api vastuni nāsti na bhāti iti pratītijananasamartham āvaraṇam ity ucyate / vṛttau jātāyāṃ tv avacchedakābhāvād vidyamānam apy avidyamānasamam eveti na svakāryasamartham ajñānaṃ tenābhibhūtam ity ucyate /
nanu, evaṃ sati brahmajñānenāpy avidyāyā anivṛtter anirmokṣaprasaṅgaḥ / na, tattvamasyādivākyārthajñānād avidyānivṛttyabhyupagamāt, svaviṣayapramātvenaivāvidyānivartakatvān mahāvākyārthaj,jānasyaivābādhitaviṣayatayā pramātvāt / pratyakṣādīnāṃ tu bādhitaviṣayatayā bhramatve 'pi vyavahārasāmarthyena prāmāṇyābhimānāt, jñānādajñānanivṛtter anyatrādarśanaṃ cākiñcitkaram, svānubhavasiddhatvāt, anyathānupapatteś ca sarvato balavattvāt / taduktam (Khaṇḍanakhaṇḍakhādyam 1)
anyathānupapatiś ced asti vastuprasādhikā /
pinaṣṭhyasṛṣtivaimatyaṃ saiva sarvabalādhikā // iti //
atha vā mūlājñānasyaivāvasthājñānāni ghaṭādiviṣayāvaraṇāni / ajñānasya prāgabhāvasthānīyatvena yāvanti jñānāni tāvanty ajñānānīty abhyupagamāt ekena ca jñānenaikājñānasyaiva nāśāt, ghaṭādijñānenāvaraṇanāśe 'pi na kācid anupapattiḥ /
nanu, anumānādihir āvaraṇaṃ nivartate na vā / ādye sākṣātkāribhramasyāpi śaṅkhapītatvādeḥ śvetatvādyanumānādinā nivṛttiprasaṅgaḥ, adhiṣṭhānājñānopādānakatvena bhramasya tannivṛttau nivṛtteḥ / yauktikajñānena ca brahmaṇyavidyānivṛtteḥ sākṣātkārārthaṃ śravaṇamananādyapekṣaṇaṃ na syāt / dvitīye ca vahnyādivyavahāro na syāt, pratibandhakasya vidyamānatvāt / ucyate -- dvividham āvaraṇam, ekam asattvāpādakam antaḥkaraṇāvacchinnasākṣiniṣṭham, anyad abhānāpādakaṃ viṣayāvacchinnabrahmacaitanyaniṣṭhaṃ, ghaṭam ahaṃ na jānāmīty ubhayāvacchedānubhavāt / tatrādyaṃ parokṣāparokṣasādhāraṇapramāmātreṇa nivartate / anumite 'pi vahnyādau nāstīti pratyayānudayāt / dvitīyaṃ tu sākṣātkāreṇaiva nivartate / yanniṣṭhaṃ yadākāraṃ jñānaṃ tanniṣṭhaṃ tadākāram ajñānaṃ nāśayatīti niyamāt, parokṣāparokṣaniṣṭhatvāt / tad uktam (Pañca 7.45)
parokṣajñānato naśyed asattvāvṛttihetutā /
aparokṣadhiyā naśyed abhānāvṛttihetutā //
tenānumānāder asattvāvaraṇanāśāt tatra tadvyavahāraḥ / abhānāvaraṇanivṛttyā ca sopādhikasākṣātkāribhramanivṛttir iti / tasmān nirdharmakasyāpy ātmano 'vidyāntaḥkaraṇatādātmyādhyāsāt taddharmakartṛtvabhoktṛtvādyadhyāsa upapadyate /
nanu tvanmate 'nirvacanīyakhyātyabhyupagamāt, ye kartṛtvādayo 'ntaḥkaraṇadharmā ātmany adhyasyante te 'nirvacanīyās tatrotpadyanta iti vaktavyam / tathā ca vyāvahārikaprātītikabhedena kartṛtvabhoktṛtvādīnāṃ dvedhāvabhāsaḥ syāt / na syāt, tādātmyābhimānenāvivekāt / sakaladharmaviśiṣṭasyaivāntaḥkaraṇasyātmany adhyastatvena dvayābhāvād vā / tasmād ekasyaivātmana upādhibhedena pramātrādivyavasthopapatter na saugatamatāpattir na vā virodhaḥ / anyāpi vyavasthāḥ spaṣṭataram upariṣṭād upapādayiṣyante / tasmāj jñānasvarūpasyātmanaḥ suṣuptāv avyabhicārād dehendriyādīnāṃ ca vyabhicārād dṛśyatvāc ca tatra tatrātmabuddhis teṣāṃ teṣāṃ vādināṃ bhrāntir ity aupaniṣadamatam eva pramāṇam iti siddham

syād etat / ātmano nirdharmakatve pramātrādivyavahārasyādhyāsamūlatve ca "brāhmaṇo yajeta" ityevamādīnāṃ śāstrāṇām aprāmāṇyaprasaṅgaḥ, akartur abhoktuś cātmanaḥ pravṛttyupapatteḥ, vedāpramāṇye ca kuto brahmasiddhir api, tasya tanmātragamyatvāt, śāstrayonitvād iti nyāyāt / tathā ca vedaprāmāṇyārthaṃ pramātrādivyavahārasya satyatvam abhyupeyam ity āśaṅkya, kiṃ tattvajñānāt pūrvam aprāmāṇyam āpadyate ūrdhvaṃ vā / tatrādye yāvad avidyānivṛttivyavasthāyā upapāditatvāt sarveṣāṃ pramāṇānām avidyāvad viṣayatvena taddaśāyāṃ bādhābhāvān niṣpratyūhaṃ prāmāṇyam / dvitīye tv iṣṭāpattir evety āha --
na varṇā na varṇāśramācāradharmā na me dhāraṇādhyānayogādayo 'pi /
anātmāśrayāhaṃmamādhyāsahānāt tadeko 'vaśiṣṭaḥ śivaḥ kevalo 'ham