સિદ્ધાન્તબિન્દુ · અધ્યાય 2

અહમ્ અહમ્પ્રત્યયાલમ્બનમ્ । એકઃ અદ્વિતીયઃ । અવિશિષ્ટઃ સર્વદ્વૈતબાધે ઽપ્ય્ અવાધિતઃ । શિવઃ પરમાનન્દબોધરૂપસ્ તસ્યૈવ મઙ્ગલરૂપત્વાત્ । કેવલો નિર્ધર્મકઃ । તેનાદ્વિતીયઃ સર્વપ્રમાણાબાધ્યઃ પરમાનન્દબોધ એવાહમ્પ્રત્યયાવલમ્બનમ્ ઇત્ય્ ઔપનિષદપક્ષ એવ શ્રેયાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદુપપાદનાયેતરવાદિમતાનિ નિરાકરિષ્યન્ પ્રથમં દેહાત્મવાદં નિરાકરોતિ ન ભૂમિર્ ન તોયં ન વાયુર્ ન ખમ્ ઇતિ । તત્રાહમ્ ઇતિ સર્વત્ર પ્રત્યેકં નઞા સમ્બધ્યતે । યા ભૂમિઃ સાહં ન ભવામિ યો ઽહં સ ભૂમિર્ ન ભવતીતિ ચ પરસ્પરતાદાત્મ્યાભાવો દૃષ્ટવ્યઃ ।
યદ્ય્ અપિ વાદિના પ્રત્યેકં ભૂમ્યાદેર્ આત્મત્વં નાભ્યુપેયતે સંઘાતસ્યૈવ તદભ્યુપગમાત્ તથાપિ તન્મતે અવયવ્યનઙ્ગીકારાત્ પઞ્ચમતત્ત્વાભ્યુપગમપ્રસઙ્ગેન ચ સંયોગાદિસમ્બન્ધાનભ્યુપગમાત્ સંહન્તુર્ અભાવાચ્ ચ સંઘાતો નોપપદ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય પ્રત્યેકં ભૂતનિરાકરણેન ભૌતિકદેહાત્મવાદો નિરાકૃતઃ ।
યદ્ય્ અપિ ચ ભૂતચતુષ્ટયતત્ત્વવાદિનો મતે આવરણાભાવત્વેનાભિમતસ્ય સ્થિરસ્યાસત આકાશસ્ય દેહાનુપાદાનત્વં તથાપિ સિદ્ધાન્તે તસ્ય ભાવત્વં દેહોપાદાનત્વાદ્યઙ્ગીકારાત્ તત્રાપ્ય્ આત્મત્વપ્રસક્ત્યા તન્નિરાકૃતમ્ । અથ વા ન વાયુર્ ઇત્યન્તમ્ એવ દેહાત્મવાદસ્ય નિરાકરણં ન ખમ્ ઇતિ તુ શૂન્યવાદસ્ય ખશબ્દસ્ય શૂન્યવાચકત્વાત્ ।
નેન્દ્રિયમ્ ઇતિ પ્રત્યેકમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ આત્મત્વનિરાસઃ । ન તેષાં સમૂહ ઇતિ મિલિતાનાં ભૂતાનાં દેહાવયવ્યાકારેણ પરિણતાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં ચ મિલિતાનાં નિરાસઃ । પૂર્વં સંઘાતમ્ અનભ્યુપગમ્ય પ્રત્યેકં ભૂતાનિ નિરાકૃતાનિ । અધુના તુ સંઘાતમ્ અભ્યુપગમ્યાપિ નિરાકૃતાનીતિ ભેદઃ । ભૂતનિરાકરણેન ભૌતિકયોઃ પ્રાણમનસોર્ નિરાસઃ । મનોનિરાકરણેન મનોવૃત્તેઃ ક્ષણિકવિજ્ઞાનસ્ય દેહાતિરિક્તસ્ય કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિવિશિષ્ટસ્ય ચ નિરાસઃ । સિદ્ધાન્તે જ્ઞાનેચ્છાસુખાદીનામ્ અન્તઃકરણાશ્રયત્વાભ્યુપગમાત્ કામસઙ્કલ્પાદીન્ પ્રકૃત્ય મન એવેતિ શ્રુતેઃ (બૌ ઇ.5.3) । તેન દેહમ્ આરભ્ય કેવલભોક્તૃપર્યન્તાનાં તત્તદ્વાદ્યભિમતાનામ્ અનાત્મત્વં પ્રતિજ્ઞાતં ભવતિ તત્ર હેતુમ્ આહ -- અનૈકાન્તિકત્વાદ્ ઇતિ । વ્યભિચારિત્વાત્ વિનાશિત્વાદ્ ઇતિ યાવત્ । આત્મનો દેશકાલાપરિચ્છિન્નત્વાત્ પરિચ્ચ્છિન્નાનાં ઘટાદિવદ્ અનાત્મત્વાત્ ખભિન્નસ્ય ચાત્મત્વાભાવાત્, આત્મન એકત્વે ઽપિ સુખદુઃખાદ્યાશ્રયાણામ્ અન્તઃકરણાનાં ભેદાભ્યુપગમાદ્ વ્યવસ્થોપપત્તેઃ સ્વેનૈવ સ્વાભાવગ્રહણે વિરોધાત્, ગ્રાહ્યકાલે ગ્રાહકાસત્ત્વાત્ ગ્રાહકસત્ત્વે ગ્રાહ્યાભાવાત્ કૃતહાન્યકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગાચ્ ચ ન તસ્ય ધ્વંસપ્રાગભાવૌ । સદ્રૂપસ્યાત્મનઃ સર્વત્રાનુગમાચ્ ચ નાત્યન્તાભાવસંભવઃ । દ્વૈતસ્ય મિથ્યાત્વેનાધિષ્ઠાનસત્તાદ્ આત્મ્યાપન્નતયૈવ સિદ્ધત્વાત્, શુક્તિરજતાદિવદ્ અધ્યસ્તત્વેન તત્તાદાત્મ્યભાવાનુપપત્તિઃ । તેનાત્મના ભાવપ્રતિયોગી । અભાવપ્રતિયોગિનશ્ ચ દેહેન્દ્રિયાદયઃ । તેનામી નાત્મનઃ । કિં તુ સ્વપ્રકાશબોધરૂપ આત્મનિ અદ્વૈતે ઽપ્ય્ અનાદ્યનિર્વચનીયાવિદ્યાકલ્પિતા અનિર્વચનીયા એવેતિ સિદ્ધાન્તરહસ્યમ્ ।
નનુ બોધરૂપ આત્મેતિ તવાભ્યુપગમાત્ સુષુપ્તૌ ચ બોધાભાવાત્ ગાઢં મૂઢો ઽહમ્ આસં ન કિઞ્ચિદ્ અવેદિષમ્ ઇતિ સુપ્તોત્થિતસ્ય પરામર્શાત્ કથમ્ અવ્યભિચારિતા તસ્યેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- સુષુપ્ત્યેકસિદ્ધ ઇતિ । અયમ્ અર્થઃ । આત્મનઃ સુષુપ્તિસાક્ષિત્વાન્ ન તત્ર તદભાવઃ, અન્યથા મૂઢો ઽહમ્ આસમ્ ઇતિ પરામર્શાનુપપત્તેઃ માતૃમાનમ્ ઇતિ મેએયાનાં વ્યભિચારિત્વે ઽપિ તદ્ભાવાભાવસાક્ષિણઃ કાલત્રયે ઽવ્યભિચારાત્ ।
નનુ પ્રમાશ્રયઃ પ્રમાતા સ એવ કર્તા ભોક્તા પ્રદીપવત્ સ્વપરસાધારણસર્વભાસકશ્ ચેતિ ન ઘટાદિવત્ સાક્ષિસાપેક્ષ ઇતિ ચેત્, ન, વિકારિત્વેન સ્વવિકારસાક્ષિત્વાનુપપત્તેઃ દૃશ્યસ્ય દ્રષ્ટૃત્વાનુપપત્તેઃ પ્રમાતુશ્ ચ પરિણામિત્વેન દૃશ્યત્વાત્, એકસ્ય કૂટસ્થસ્યૈવ સર્વસાક્ષિત્વાત્ ।
નનુ એકઃ કૂટસ્થો નિર્ધર્મકઃ સાક્ષી નાદ્રિયતે ઽપ્રામાણિકત્વાદ્ ઇતિ ચેત્, ન, "તમ્ એવ ભાન્તમ્ અનુભાતિ સર્વ તસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતિ (સુ વિ.14, મુઉ ઇઇ.2.10, કૌઉ ઇઇ.5.15), "ન દૃષ્ટેર્ દ્રષ્ટારં પશ્યેઃ (બૌ ઇઇઇ.4.2)" "અદૃષ્ટો દ્રષ્ટા, નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટા (બૌ ઇઇઇ.7.23)" ઇત્યાદિ વદતા વેદાન્તપ્રમાણરાજેન તસ્યૈવ સર્વસાક્ષિત્વેનાભિષિક્તત્વાત્ ।
નનુ મહદ્ એતદ્ ઇન્દ્રજાલં પ્રમાશ્રયાન્ કૂટસ્થાન્ વિહાય કૂટસ્થપ્રમાશ્રયમ્ એવ પ્રમાણરાજઃ સર્વસાક્ષિણં કરોતીતિ । બાઢમ્, ઇન્દ્રજાલમ્ એવૈતત્સ્વપ્નવદ્ અવિદ્યાવિલસિતત્વાત્ તથાપિ દ્ષ્શ્યસ્ય ઘટાદિવજ્ જડત્વેન કથં પ્રમાશ્રયત્વમ્ ઇતિ ચેત્, ન, દર્પણાદિવદ્ અતિસ્વચ્છત્વેન ચિદ્બિમ્બગ્રાહકત્વાચ્ ચિત્તાદ્ આત્મ્યાધ્યાસાદ્ વા ।
નનુ નીરૂપસ્ય નિરવયવસ્યાઅત્મનઃ કથં પ્રતિબિમ્બ ઇતિ ચેત્, કાત્રાનુપપત્તિઃ, વિભ્રમહેતૂનાં વિચિત્રત્વાત્, જપાકુસુમરૂપસ્ય નીરૂપસ્ય નિરવયવસ્યાપિ સ્ફટિકાદૌ પ્રતિબિમ્બદર્શનાચ્ છબ્દસ્યાપિ પ્રતિશબ્દાખ્યપ્રતિબિમ્બોપલમ્ભાત્ તયોઃ સમ્પ્રતિપન્નપ્રતિબિમ્બવૈલક્ષણ્યનિરૂપણાત્ ।
તથાપીન્દ્રિયગ્રાહ્યસ્યૈવ પ્રતિબિમ્બ ઇતિ ચેત્, ન, વ્યભિચારાત્, અનિન્દ્રિયગ્રાહ્યસાક્ષિપ્રત્યક્ષસ્યાપ્ય્ આકાશસ્યાપિ જલાદૌ પ્રતિબિમ્બોપલમ્ભાત્ । અન્યથા જાનુમાત્રે ઽપ્ય્ ઉદકે અતિગમ્ભીર(તા)પ્રતીતિર્ ન સ્યાત્ । તર્હિ અન્ધસ્ય જલે પ્રતિબિમ્બપ્રતીતિઃ કુતો ન જાયતે સાલોકસ્ય સાભ્રસ્ય પ્રતિબિમ્બિતત્વાત્ તદ્ગ્રહણાર્થં ચક્ષુષો ઽપેક્ષણાત્ । એતેન નીલં નભ ઇત્યાદિવિભ્રમે ઽપિ ચક્ષુરન્વયવ્યતિરેકૌ વ્યાખ્યાતૌ તત્ર સાલોકસ્યાકાશસ્યાધિષ્ઠાનત્વાત્ । તસ્માચ્ ચાક્ષુષપ્રતિબિમ્બમ્ એવ રૂપસાપેક્ષમ્ ઇત્ય્ અવધેયમ્ ।
તથાપ્ય્ આત્મનઃ પ્રતિબિમ્બે કિં પ્રમાણમ્ ઇતિ ચેત્, શૃણુ -- "રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ તદ્ અસ્ય રૂપં પ્રતિચક્ષણાય (બૌ ઇઇ.5.19)" "માયાભાસેન જીવેશૌ કરોતિ (નુ 9)" "એકધા બહુધા ચૈવ દ્ષ્શ્યતે જલચન્દ્રવત્ (બ્બુ 12)" ઇત્યાદિશ્રુતિઃ, "સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટઃ (બૌ ઇ.4.7)" "સ એતમ્ એવ સીમાનં વિદાર્યૈતયાદ્વારા પ્રાપદ્યત (ઐતુ ઇ.3.12)" "તત્સૃષ્ટ્વા તદ્ એવાનુપ્રાવિશત્ (તુ ઇઇ.6.1)" ઇત્યાદિ પ્રવેશશ્રુત્યન્યથાનુપપત્તિઃ "આભાસ એવ ચ (બ્સ્ ઇઇ.3.50)" "અત એવ ચોપમાસ્સુર્યકાદિવત્ (બ્સ્ ઇઇઇ.2.18)" ઇત્યાદિપારમર્ષસૂત્રણિ ચ તત્ર માનાનિ ।
તસ્ય ચ પ્રતિબિમ્બસ્ય સત્યમ્ એવેતિ પ્રતિબિમ્બવાદિનઃ, મિથ્યાત્વમ્ એવેત્ય્ આભાસવાદિનઃ । સ્વરૂપે તુ ન વિવાદ એવેત્ય્ અન્યદ્ એતત્ । અચેતનવિલક્ષણત્વં તુ તસ્ય શ્રુતિસિદ્ધમ્ અનુભવસિદ્ધં ચ । તસ્માત્ સિદ્ધમ્ અન્તઃકરણસ્ય પ્રતિબિમ્બાધ્યાસદ્વારા પ્રમાતૃત્વમ્ ।

નનુ, અધ્યાસો ઽપિ નોપપદ્યતે । તથાહિ -- આત્મનિ વા અનાત્માધ્યસ્યતે અનાત્મન્ય્ આત્મા વા । નાદ્યઃ, તસ્ય નિઃસામાન્યવિશેષવત્વેન સર્વદાભાસમાનત્વેન સાદૃશ્યાદિરહિતત્વેન ચાધિષ્ઠાનત્વાસમ્ભવાત્ । નાપિ દ્વિતીયઃ, તસ્ય મિથ્યાત્વાભ્યુપગમાત્ । મિથ્યાવસ્તુનો ઽધિષ્ઠાનત્વે શૂન્યવાદપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્ય ચ સત્યત્વે તદનિવૃત્તેર્ અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાચ્ ચ । ન હિ સત્યં ક્વચિન્ નિવર્તતે, નિવર્તમાનં વા ભ્રમજ્ઞાનેન । શ્રુતયશ્ ચ "ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્ છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ । ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે (મુ ઇઇ.2.8)" "તમ્ એવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમ્ એતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે અયનાય (સુ ઇઇઇ.8)" "તરતિ શોકમ્ આત્મવિત્ (છુ વિઇ.1.3)" ઇત્યાદ્યાઃ જ્ઞાનાત્ સર્વસંસારનિવૃત્તિં દર્શયન્ત્યઃ તસ્ય મિથ્યાત્વં સૂચયન્તિ । "એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ (છુ વિ.2.1)" "અતો ઽન્યદ્ આર્તમ્ (બૌ ઇઇઇ.4.2)" "નેહ નાનાસ્તિ કિંચન (બૌ ઇવ્.4.19)" "અથાત આદેશો નેતિ નેતિ (બૌ ઇઇ.3.6)" ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયઃ સાક્ષાદ્ એવ મિથ્યાત્વં પ્રતિપાદયન્તિ । દૃશ્યત્વેન શુક્તિરજતવન્ મિથ્યાત્વાનુમાનચ્ ચ । આત્મન્ય અધ્યસ્તતયૈવ ચાનાત્મનિ સિદ્ધે તત્રાત્માધ્યાસઃ । અનાત્માધ્યાસેન ચાત્મનો દોષસાદૃશ્યાદિસમ્ભવાત્ તત્ર ચાનાત્માધ્યાસ ઇત્યાત્માશ્રયાદિદોષપ્રસઙ્ગાચ્ ચ । એતેનાત્માનાત્માધ્યાસસ્યાવિદ્યાકલ્પિતત્વાન્ ન વિકલ્પાવસર ઇત્ય્ અપાસ્તમ્ સ્વપ્રકાશાત્મન્ય્ અવિદ્યાયા અપ્ય્ અનુપપત્તેઃ । તથાહિ સાપિ અધ્યસ્તાનધ્યસ્તા વા । તત્રાદ્યે કથં નાત્માશ્રયાદિદોષપ્રસઙ્ગઃ । અન્ત્યે તસ્યા અનુચ્છેદાદ્ અનિર્મોક્ષપ્રસઙઃ । સર્વસ્યાધ્યાસમૂલત્વે ચ ભ્રમપ્રમાદિવ્યવસ્થા ન સ્યાત્ । એકસ્યૈવાત્મનઃ પ્રમાણપ્રમેયપ્રમિતિપ્રમાતૃરૂપતા ચ વિરુદ્ધા, અવિરોધાભ્યુપગમે વા સૌગતમ્ અતોપપત્તિર્ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે -- અહં મનુષ્યહ્ કર્તા ભોક્તેત્યાદિપ્રતીતિસ્ તાવત્ સર્વજનસિદ્ધા । સા ચ ન સ્મૃતિર્ અપરોક્ષાવભાસત્વાદ્ ભેદાગ્રહપૂર્વકત્વાચ્ ચ ।
નાપિ પ્રમા શ્રુતિયુક્તિબાધિતત્વાત્ । તથા ચ શ્રુતયઃ "યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃ (બૌ ઇવ્.3.7)" "અયમ્ આત્મા બ્રહ્મ (બૌ ઇઇ.5.19)" "સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મ (તુ ઇઇ.1)" "વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મ (બૌ ઇઇઇ.9.28)" "ય આત્મા અપહતપાપ્મા (છુ વિ.7.1)" યત્ સાક્ષાદ્ અપરોક્ષાદ્ બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરઃ (બૌ ઇઇઇ.4.1)" "યો ઽશનાયાપિપાસે શોકં મોહં જરાં મૃત્યુમ્ અત્યેતિ (બૌ ઇઇઇ.5.1)" "સ યત્ તત્ર કિઞ્ચિત્ પશ્યતિ અનન્વાગતસ્ તેન ભવતિ અસઙ્ગો હ્ય્ અયં પુરુષઃ (બૌ ઇવ્.3.15)" ઇત્યાદ્યા અકર્તૃભોક્તૃપરમાનન્દરૂપતામ્ આત્મનો દર્શયન્તિ । યુક્તશ્ ચ
વિકારી પરિચ્છિન્નત્વેનાનાત્મત્વાપત્તેઃ સ્વેનૈવ સ્વસ્ય ગ્રહણે કર્તૃકર્મવિરોધાત્ દૃગ્દૃશ્યયોશ્ ચ સમ્બન્ધાનુપપત્તેઃ ભેદેનાભેદેન વા ધર્મધર્મિભાવાનુપપત્તેશ્ ચ । જ્ઞાનાનિત્યત્વપક્ષે તત્તદ્વ્યક્તિભેદધ્વંસપ્રાગભાવસમવાયજ્ઞાનત્વજાત્યાદ્યભ્યુપગમે ગૌરવાત્, એકત્વાભ્યુપગમે ચાતિલાઘવાત્, ઘટજ્ઞાનં પટજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉપાધિભેદપુરસ્કારેણૈવ જ્ઞાનભેદપ્રતીતેઃ । સ્વતસ્ તુ જ્ઞાનં જ્ઞાનમ્ ઇતિ એકસ્વરૂપાવગમાત્, તદુત્પત્તિવિનાશપ્રતીત્યોશ્ ચાવશ્યકલ્પ્યવિષયસમ્બન્ધવિષયતયાપ્ય્ ઉપપત્તેઃ, ઉપાધિપરામર્શમ્ અન્તરેણ સ્વત એવ ઘટાદ્ ઘટાન્તરસ્ય ભેદપ્રતીતેસ્ તત્પ્રતિબન્દીગ્રહાસમ્ભવાદ્ આકાશકાલદિશામ્ અપિ નાનાત્વાપત્તેશ્ ચ ।
કર્તૃત્વાદેર્ વાસ્તવત્વે ઽનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્વપ્રકાશાનભ્યુપગમે ચ જગદાન્ધ્યપ્રસઙ્ગાત્, પરમપ્રેમાસ્પદત્વેન ચ તસ્યાનન્દરૂપત્વાત્, નિર્ધર્મકનિત્યસ્વપ્રકાશસુખાત્મક એવાત્મા ઇત્યાદયઃ ।
તસ્માત્ પરિશેષાદ્ ભ્રાન્તિર્ ઇયમ્ ઇતિ સ્થિતે તત્કારણમ્ અપિ યોગ્યં કિઞ્ચિત્ કલ્પનીયમ્ । કલ્પ્યમાનં ચ તદાત્મન્ય્ અધ્યસ્તતયૈવ ધર્મિગ્રાહકમાનેન સિધ્યતીતિ ન જાનામીતિ સાક્ષિપ્રતીતિસિદ્ધમ્ અનિર્વાચ્યમ્ અજ્ઞાનમ્ એવ તત્ । ન ચેદમ્ અભાવરૂપમ્, જ્ઞાનસ્ય નિત્યત્વેન તદભાવાનુપપત્તેર્ ઉક્તત્વાત્ ।
ધર્મિપ્રતિયોગિજ્ઞાનાજ્ઞાનાભ્યાં ચ વ્યાઘાતાપત્તેઃ । નાપિ ભ્રમસંશયતત્સંસ્કારપરમ્પરારુપમ્, અપરોક્ષત્વાત્, અતીતાનાગતભ્રમસંશયતત્સંસ્કારાણાં ચાપરોક્ષત્વેન જ્ઞાતુમ્ અશક્યત્વાત્, આવરણાત્મકત્વાત્, ભ્રમાદ્યુત્પાદનત્વાચ્ ચ । આત્મનો નિર્વિકારત્વાત્, અન્તઃકરણાદેશ્ ચ તજ્જન્યત્વાત્, "દેવાત્મશક્તિં સ્વગુણૈર્ નિગૂઢામ્ (સુ ઇ.3)" ઇતિ ગુણવત્ત્વશ્રુતેશ્ ચ "માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્ માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ (સુ ઇવ્.10)"
"ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયતે (બૌ ઇઇ.5.19)" "અનૃતેન હિ પ્રત્યૂઢાઃ (છુ વિઇઇ.3.2)" "નીહારેણ પ્રાવૃત્તાઃ (ત્સ્ ઇવ્.6.2.2)" "ભૂયશ્ ચાન્તે વિશ્વમાયાનિવૃત્તિઃ (સુ ઇ.10)" ઇત્યાદિશ્રુતેશ્ ચ માયાવિદ્યાનિર્વાચ્યમ્ અનૃતં તત્ત્વજ્ઞાનનિવર્ત્યઞ્ ચાજ્ઞાનમ્ એવ સ્વપરાધ્યાસે કારણમ્ ।
ન ચાત્માશ્રયાદિદોષપ્રસઙ્ગઃ, અનાદિત્વેન તન્નિરાસાત્, અનાદિત્વેનોત્પત્ત્યભાવાત્, સ્વપ્રકાશાત્મન એવ તજ્જ્ઞપ્તિરૂપત્વાત્ ।
તેનાજ્ઞાનાધ્યાસઃ, તદ્વિશિષ્ટે ચૈતન્યે ઽહઙ્કારાધ્યાસઃ, તદ્વિશિષ્ટે ચ કામસઙ્કલ્પાદીનામ્ અહઙ્કારધર્માણામ્ ઇન્દ્રિયધર્માણાં ચ કાણત્વબધિરત્વાદીનામ્ અધ્યાઃ ।
ઇન્દ્રિયાણાં તુ પરોક્ષત્વાન્ નાપરોક્ષધર્મ્યધ્યાસ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
તદ્વિશિષ્ટે ચ સ્થૂલદેહાધ્યાસઃ, ધર્મિપુરસ્કારેણૈવાહં મનુષ્ય ઇત્ય્ આકારઃ, ન તુ સ્વરૂપતો ઽહં દેહ ઇત્ય્ અધ્યાસઃ, તથા પ્રતીત્યભાવાત્ । તદ્વિશિષ્ટે ચ સ્થૌલ્યાદીનાં દેહધર્માણામ્ અધ્યાસઃ ।
તદ્વિશિષ્ટે બાહ્યાનાં પુત્રભાર્યાદીનાં સાકલ્યવૈકલ્યાદિધર્માધ્યાસઃ । એવં ચૈતન્યસ્યાપ્ય્ અહઙ્કારાદિષુ દેહપર્યન્તેષ્વ્ અધ્યાસઃ સંસર્ગતઃ । અધ્યાસવ્યવધાનતારતમ્યાચ્ ચ પ્રેમતારતમ્યમ્ । તદ્ ઉક્તં વાર્તિકામૃએ (બૌભ્વ્ ઇ.4.1031) --
વિત્તાત્ પુત્રઃ પ્રિયઃ પુત્રાત્ પિણ્ડઃ પિણ્ડાત્ તથેન્દ્રિયમ્ ।
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પ્રિયઃ પ્રાણઃ પ્રાણાદ્ આત્મા પરઃ પ્રિયઃ ॥ ઇતિ ॥
પિણ્ડઃ સ્થૂલશરીરમ્, પ્રાણોઽન્તઃકરણમ્ । દેહાપેક્ષયા ચેન્દ્રિયાણાં પ્રિયત્વં શસ્ત્રવૃષ્ટ્યાદિધારાપાતે ચક્ષુષો નિમીલનદર્શનાદ્ અનુભવસિદ્ધમ્ । તેનાન્યોન્યાધ્યાસાચ્ ચિદચિદ્ગ્રન્થિરૂપો ઽધ્યાસઃ ।
એકતરસ્યાધ્યાસાઙ્ગીકારે ઽન્યતરસ્યાભાનપ્રસઙ્ગાત્, અધ્યસ્તસ્યૈવ ભ્રમે ભાનનિયમાત્ (સ્સ્ ઇ.36) "ઇમે રઙ્ગરજતે" ઇતિ સમૂહાલમ્બનભ્રમવદ્ અવશ્યમ્ ઇતરેતરાધ્યાસઃ । સર્વબાધાવધિભૂતચૈતન્યપરિશેષેણ ચ ન શૂન્યવાદાપત્તિઃ, સત્યાનૃતસંભેદાવભાસત્વાદ્ અધ્યાસસ્ય । તસ્માત્ પૂર્વપૂર્વાધ્યાસમૂલ એવાયમ્ ઉત્તરોત્તરો ઽહઙ્કારાદ્યધ્યાસો બીજાઙ્કુરવદ્ અનાદિઃ । અવિદ્યાધ્યાસશ્ ચ એક એવાનાદિઃ ।
નન્વ્ અધ્યાસસ્યાનાદિત્વે "સ્મૃતિરૂપઃ પરત્ર પૂર્વદૃષ્ટાવભાસો ઽધ્યાસ (બ્સ્ભ્)" ઇતિ વદતા ભાષ્યકારેણ સ્મૃતિરૂપત્વેન સંસ્કારજન્યત્વમ્ ઉક્તં વિરુદ્ધ્યેત ઇતિ ચેત્, ન, કાર્યાધ્યાસાભિપ્રાયત્વાત્ તસ્ય, પરત્ર પરાવભાસ ઇત્ય્ એતાવન્ માત્રસ્યૈવ ઉભયાનુગતસ્ય લક્ષણત્વાત્ ।
યદ્ વા "સત્યાનૃતે મિથુનીકૃત્ય (બ્સ્ભ્)" ઇતિ ભાષ્યકારવચનાત્ સત્યમિથ્યાવસ્તુસંભેદાવભાસો ઽધ્યાસ ઇત્ય્ એવ સિદ્ધાન્તલક્ષણમ્ । તેન કારણાધ્યાસે ઽપિ ન લક્ષણાવ્યાપ્તિઃ । કાર્યાધ્યસસ્ય ચ પ્રવાહરૂપેણ બીજાઙ્કુરવદ્ અનાદિત્વાભિધાનાન્ ન કો ઽપિ દોષઃ ।

એવમ્ અધ્યાસે સિદ્ધે એકસ્યાપ્ય્ આત્મનો જીવેશ્વરાદિવ્યવસ્થા માનમેયાદિપ્રતિકર્મવ્યવસ્થા ચોપપદ્યતે । તથા હિ -- અજ્ઞાનોપહિત આત્મા અજ્ઞાનતાદાત્મ્યાપન્નઃ સ્વચિદાભાસાવિવેકાદ્ અન્તર્યામી સાક્ષી જગત્કારણમ્ ઇતિ ચ કથ્યતે, બુદ્ધ્યુપહિતશ્ ચ તત્તાદાત્મ્યાપન્નઃ સ્વચિદાભાસાવિવેકાજ્ જીવઃ કર્તા ભોક્તા પ્રમાતેતિ ચ કથ્યત ઇતિ વાર્તિકકારપાદાઃ ।
પ્રતિદેહં બુદ્ધીનાં ચ ભિન્નત્વાત્ તદ્ગતચિદાભાસભેદેન તદવિવિક્તં ચૈતન્યમ્ અપિ ભિન્નમ્ ઇવ પ્રતીયતે । અજ્ઞાનસ્ય તુ સર્વત્રાભિન્નત્વાત્ તદ્ગતચિદાભાસભેદાભાવાત્ તદવિવિક્તસાક્ષિચૈતન્યસ્ય ન કદાચિદ્ અપિ ભેદભાનમ્ ઇતિ ।
અસ્મિંશ્ ચ પક્ષે તત્ત્વમાદિપદે જહલ્લક્ષનૈવ સાભાસસ્યોપાધેર્ વાચ્યાર્થાંશસ્ય હાનાદ્ આભાસસ્યાપિ જડાજડવિલક્ષણત્વેનાનિર્વચનીયત્વાત્ । તદ્ ઉક્તં સઙ્ક્ષેપશારીરકે --
સાભાસાજ્ઞાનવાચી યદિ ભવતિ પુનર્ બ્રહ્મશબ્દસ્ તથાહં ।
શબ્દો ઽહઙ્કારવાચી ભવતિ તુ જહતી લક્ષણા તત્ર પક્ષે ॥ ઇતિ ॥
ન ચાભાસસ્યૈવ બદ્ધત્વાત્ કેવલચૈતન્યસ્ય ચ મુક્તત્વાદ્ બન્ધમોક્ષયોર્ વૈયધિકરણ્યં સ્વનાશાર્થં પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તિશ્ ચેતિ વાચ્યમ્, કેવલચૈતન્યસ્યૈવાભાસદ્વારા બદ્ધત્વાભ્યુપગમાત્, તદુક્તં વાર્તિકકારપાદૈઃ --
"અયમ્ એવ હિ નો ઽનર્થો યત્ સંસાર્ય્ આત્મદર્શનમ્ (બુભ્વ્)" ઇતિ ।
તેન શુદ્ધચૈતન્યસ્યાભાસ એવ બન્ધઃ, તન્નિવૃત્તિશ્ ચ મોક્ષ ઇતિ ન કિઞ્ચિદસમઞ્જસમ્ । અથ વાભાસાવિવિક્તં ચૈતન્યમ્ અપિ તત્ત્વમાદિપદવાચ્યમ્ । તેન વાચ્યૈકદેશસ્યાત્યાગાદ્ અસ્મિન્ પક્ષે જહદજહલ્લક્ષણૈવેતિ ન કો ઽપિ દોષઃ । અયમ્ એવ પક્ષ આભાસવાદ ઇતિ ગીયતે ।
અજ્ઞાનોપહિતં બિમ્બચૈતન્યમ્ ઈશ્વરઃ, અન્તઃકરણતત્સંસ્કારાવચ્છિન્નાજ્ઞાનપ્રતિબિમ્બિતં ચૈતન્યં જીવ ઇતિ વિવરણકારાઃ । અજ્ઞાનપ્રતિબિમ્બિતં ચૈતન્યમ્ ઈશ્વરઃ, બુદ્ધિપ્રતિબિમ્બિતં ચૈતન્યં જીવઃ, અજ્ઞાનોપહિતં તુ બિમ્બચૈતન્યં શુદ્ધમ્ ઇતિ સઙ્ક્ષેપશારીરકકારાઃ । અનયોશ્ ચ પક્ષયોઃ બુદ્ધિભેદાજ્ જીવનાનાત્વમ્ । પ્રતિબિમ્બસ્ય ચ પારમાર્થિકત્વાજ્ જહલ્લક્ષણૈવ તત્ત્વમાદિપદેષુ । ઇમમ્ એવ પ્રતિબિમ્બવાદમ્ આચક્ષતે ।
અજ્ઞાનવિષયીભૂતં ચૈતન્યમ્ ઈશ્વરઃ, અજ્ઞાનાશ્રયીભૂતં ચ જીવ ઇતિ વાચસ્પતિમિશ્રાઃ । અસ્મિંશ્ ચ પક્ષે અજ્ઞાનનાનાત્વાજ્ જીવનાનાત્વમ્ ।
પ્રતિજીવં ચ પ્રપઞ્ચભેદઃ, જીવસ્યૈવ સ્વાજ્ઞાનોપહિતતયા જગદુપાદાનત્વાત્ । પ્રત્યભિજ્ઞા ચ અતિસાદૃશ્યાત્ । ઈશ્વરસ્ય ચ સપ્રપઞ્ચજીવાવિદ્યાધિષ્ઠાનત્વેન કારણત્વોપચારાદ્ ઇતિ । અયમ્ એવ ચાવચ્છેદવાદઃ ।
અજ્ઞાનોપહિતં બિમ્બચૈતન્યમ્ ઈશ્વરઃ, અજ્ઞાનપ્રતિબિમ્બિતં ચૈતન્યં જીવ ઇતિ વા, અજ્ઞાનાનુપહિતં શુદ્ધચૈતન્યમ્ ઈશ્વરઃ, અજ્ઞાનોપહિતં જીવ ઇતિ વા, મુખ્યો વેદાન્તસિદ્ધાન્ત એકજીવવાદાખ્યઃ । ઇમમ્ એવ ચ દૃષ્ટિસૃષ્ટિવાદમ્ આચક્ષતે । અસ્મિંશ્ ચ પક્ષે જીવ એવ સ્વાજ્ઞાનવશાજ્ જગદુપાદાનં નિમિત્તં ચ, દ્ષ્શ્યં ચ સર્વં પ્રઈતિકમ્ । દેહભેદાચ્ ચ જીવભેદભ્રાન્તિઃ । એકસ્યૈવ ચ સ્વકલ્પિતગુરુશાસ્ત્રાદ્યુપબૃંહિતશ્રવણમનનાદિદાર્ઢ્યાદ્ આત્મસાક્ષાત્કારે સતિ મોક્ષઃ । શુકાદીનાં મોક્ષશ્રવણં ચાર્થવાદ એવ । મહાવાક્યે ચ તત્પદમનન્તસત્યાદિપદવદજ્ઞાનાનુપહિતચૈતન્યસ્ય લક્ષણયોપસ્થાપકમ્ ઇત્યાદ્યા અવાન્તરભેદાઃ સ્વયમ્ ઊહનીયાઃ ।
નનુ, વસ્તુનિ વિકલ્પાસમ્ભવાત્ કથં પરસ્પરવિરુદ્ધમતપ્રામાણ્યમ્, તસ્માત્ કિમ્ અત્ર હેયં કિમ્ ઉપાદેયમ્ ઇતિ ચેત્, ક એવમ્ આહ વસ્તુનિ વિકલ્પો ન સમ્ભવતીતિ । સ્થાણુર્ વા પુરુષો વા રાક્ષસો વા ઇત્યાદિવિકલ્પસ્ય વસ્તુન્ય્ અપિ દર્શનાત્ । અતાત્ત્વિકી સા કલ્પના પુરુષબુદ્ધિમાત્રપ્રભવા, ઇયં તુ શાસ્ત્રીયા જીવેશ્વરવિભાગાદિવ્યવસ્થા ઇતિ ચેત્, નૂનમ્ અતિમેધાવી ભવાન્ ।
અદ્વિતીયાત્મતત્ત્વં હિ પ્રધાનં ફલવત્ત્વાદ્ અજ્ઞાતત્વાચ્ ચ પ્રમેયં શાસ્ત્રસ્ય । જીવેશ્વરવિભાગાદિકલ્પનાસ્ તુ પુરુષબુદ્ધિમાત્રપ્રભવા અપિ શાસ્ત્રેણાનૂદ્યન્તે, તત્ત્વજ્ઞાનોપયોગિત્વાત્ । ફલવત્ સન્નિધાવ્ અફલં તદઙ્ગમ્ ઇતિ ન્યાયાત્ ભ્રમસિદ્ધસ્યાપિ શ્રુત્યાનુવાદસમ્ભવાત્ । એતેન દ્વૈતજ્ઞાનેનાદ્વૈતજ્ઞાનસ્ય બાધો નિરસ્તઃ । ઘટાદિદ્વૈતજ્ઞાનયોસ્ સમાનાશ્રયવિષયત્વનિયમાત્, જડે ચ પ્રમાણપ્રયોજનયોર્ અભાવેનાજ્ઞાનાનન્ઙ્ગીકારાત્, તદવચ્છિન્નચૈતન્યાજ્ઞાનાદ્ એવ તત્રાપ્ય્ અજ્ઞાનવ્યવહારોપપત્તેઃ, પ્રામાણ્યસ્ય ચાજ્ઞાતજ્ઞાપકરૂપકત્વાત્ । અન્યથા સ્મૃતેર્ અપિ તદાપત્તેર્ ઇતિ । વેદાન્તેષુ સર્વત્ર એવંવિધવિરોધે ઽયમ્ એવ પરિહારઃ । તદાહુર્ વાર્તિકકારપાદાઃ (બૌભ્વ્ ઇ.4.402)
યયા યયા ભવેત્ પુંસાં વ્યુત્પત્તિઃ પ્રત્યગાત્મનિ ।
સા સૈવ પ્રક્રિયા જ્ઞેએયા સાધ્વી સા ચ વ્યવસ્થા ॥ ઇતિ ॥
શ્રુતિતાત્પર્યવિષયીભૂતાર્થવિરુદ્ધત્વં ચ હેયમ્ એવેતિ શતશ ઉદ્ઘોષિતમ્ અસ્માભિઃ । તસ્માન્ ન કિઞ્ચિદ્ એતત્ ।
નનુ ભવત્ય્ અવિદ્યાવશાજ્ જીવેશ્વરાદિવિભાગવ્યવસ્થા માનમેયાદિપ્રતિકર્મવ્યવસ્થા કથમ્ ઇતિ ચેત્, ઉચ્યતે । દૃષ્યત્વાદ્ વિનાશિત્વાચ્ ચ પરિચ્છિન્નાપ્ય્ અવિદ્યાનિર્વચનીયત્વેન વિચારાસહા આવરણવિક્ષેપશક્તિદ્વયવતી સર્વગતં ચિદાત્માનમ્ આવૃણોતિ, અઙ્ગુલિર્ ઇવ નયનપુરઃસ્થિતા સૂર્યમણ્ડલમ્ । તત્ર ચક્ષુષ એવાવરણે ઽણ્ગુલેર્ અપ્ય્ અભાનપ્રસઙ્ગાત્ । અધિષ્ઠાનાવરણમ્ અન્તરેણ ચ વિક્ષેપાનુપપત્તેશ્ ચ । તતઃ સા પૂર્વપૂર્વસંસ્કારજીવકર્મપ્રયુક્તા સતી નિખિલજગદાકારેણ પરિણમતે । સા ચ સ્વગતચિદાભાસદ્વારા ચિત્તાદાત્મ્યાપન્નેતિ તત્કાર્યમ્ અપિ સર્વમ્ આભાસદ્વારા ચિદનુસ્યૂતમ્ એવ । તથા ચ ચૈતન્યસ્ય દીપવત્સ્વસમ્બદ્ધસર્વભાસકત્વાજ્ જગદુપાદાનચૈતન્યં પ્રમાણાપેક્ષામ્ અન્તરેણૈવ સર્વદા સર્વં ભાસયત્ સર્વજ્ઞં ભવતિ । તેન તત્ર ન માનમેયાદિવ્યવસ્થા । કિન્ તુ જીવે તસ્ય બુદ્ધ્યવચ્છિન્નત્વેન પરિચ્છિન્નત્વાત્ તેન ચિદભિવ્યક્તિયોગ્યેન યેનાન્તઃકરણેન યદા યત્સમ્બદ્ધં ભવતિ તદ્ એવ તદા તદવચ્છિન્નો જીવો ઽનુભવતીતિ ન સાઙ્કર્યપ્રસઙ્ગઃ ।
એવમ્ અત્ર પ્રક્રિયા -- શરીરમધ્યે સ્થિતઃ સર્વશરીરવ્યાપકઃ સત્ત્વપ્રાધાન્યેન સૂક્ષ્મપઞ્ચભૂતારબ્ધઃ અન્તઃકરણાખ્યો ઽવિદ્યાવિવર્તો દર્પણાદિવદ્ અતિસ્વચ્છો નેત્રાદિદ્વારા નિર્ગત્ય યોગ્યાન્ ઘટાદીન્ વિષયાન્ વ્યાપ્ય તત્તદાકારો ભવતિ દ્રુતતામ્રાદિવત્ । તસ્ય ચ સૌરાલોકાદિવત્ ઝટિત્યે એવ સ.કોચવિકાસાવ્ ઉપપદ્યેતે । સ ચ સાવયવત્વાત્ પરિણમમાનો દેહાભ્યન્તરે ઘટાદૌ ચ સમ્યગ્વ્યાપ્ય દેહઘટયોર્ મધ્યે ઽપિ ચક્ષુર્વદ્ અવિચ્છિન્નો ઽપ્ય્ અવતિષ્ઠતે । તત્ર દેહાવચ્છિન્નાન્તઃકરણભાગો ઽહઙ્કારાખ્યઃ કર્તેત્ય્ ઉચ્યતે । દેહવિષયમધ્યવર્તી દણ્ડાયમાનસ્ તદ્ભાગો વૃત્તિજ્ઞાનાખ્યઃ ક્રિયેત્ય્ ઉચ્યતે । વિષયવ્યાપકસ્ તદ્ભાગો વિષયસ્ય જ્ઞાનકર્મત્વસમ્પાદકમ્ અભિવ્યક્તિયોગ્યત્વમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તસ્ય ચ ત્રિભાગસ્યાન્તઃકરણસ્યાતિસ્વચ્છત્વાત્ ચૈતન્યં તત્રાભિવ્યજ્યતે । તસ્ય ચાભિવ્યક્તસ્ય ચૈતન્યસ્ય એકત્વે ઽપિ અભિવ્યઞ્જકાન્તઃકરણભાગભેદાત્ ત્રિધા વ્યપદેશો ભવતિ । કર્તૃભાગાવચ્છિન્નચિદંશઃ પ્રમાતા, ક્રિયાભાગાવચ્છિન્નચિદંશઃ પ્રમાણમ્, વિષયગતાભિવ્યક્તિયોગ્યત્વભાગાવચ્છિન્નચિદંશઃ પ્રમિતિર્ ઇતિ ।

પ્રમેયં તુ વિષયગતં બ્રહ્મચૈતન્યમ્ એવાજ્ઞાતમ્ । તદ્ એવ જ્ઞાતં સત્, ફલમ્ ।
અત્ર ચ યસ્મિન્ પક્ષે અન્તઃકરણાવચ્છિન્નો જીવઃ, યસ્મિંશ્ ચ પક્ષે સર્વગતો ઽસઙ્ગો ઽવિદ્યાપ્રતિબિમ્બો જીવઃ, તત્રોભયત્રાપિ પ્રમાતૃચૈતન્યોપરાગાર્થા વિષયગતચૈતન્યાવરણભઙ્ગાર્થા ચાન્તઃકરણવૃત્તિઃ । યસ્મિંશ્ ચ પક્ષે અવિદ્યાવચ્છિન્નઃ સર્વગતો જીવઃ આવૃત્તઃ તસ્મિન્ પક્ષે જીવસ્યૈવ જગદુપાદાનત્વેન સર્વસમ્બદ્ધત્વાત્ આવરણભઙ્ગાર્થા વૃત્તિર્ ઇતિ વિવેકઃ ।
નનુ ચિદુપરાગાર્થા વૃત્તિર્ ઇતિ પક્ષે સ્વતોઽન્તઃકરણસમ્બદ્ધાનાં ધર્માધર્માદીનાં બ્રહ્મણશ્ ચ વૃત્તિમ્ અન્તરેણ સર્વદા ભાનં સ્યાત્ । ન સ્યાત્, ચૈતન્યસ્ય તત્તદાકારત્વાભાવાત્ । તદભાવશ્ ચ સ્વચ્છે ઽપિ બ્રહ્મચૈતન્યે આવરણાત્, અનાવૃત્તે ઽપિ શુક્તિરજતાદાવ્ અસ્વચ્છત્વાત્, ધર્માધર્માદૌ તુ અસ્વચ્છત્વાદ્ આવૃતત્વાદ્ વા । તેન સ્વચ્છે ઽપ્ય્ આવૃત્તે પ્રમાણવૃત્યા તદાકારતા, અનાવૃતે સ્વચ્છે તુ સુખદુઃખાદૌ સ્વત ઇતિ નાન્તઃકરણસમ્બન્ધમાત્રેણ ભાનપ્રસઙ્ગઃ ।
નનુ, બ્રહ્મણઃ કથમ્ આવરણમ્, નિરવદ્યસ્વપ્રકાશત્વેન સર્વજ્ઞત્વાત્ । સત્યમ્, સ્વસમ્બદ્ધસર્વભાસકતયા સર્વજ્ઞમ્ અપિ અન્તઃકરણાવચ્છિન્નજીવાજ્ઞાનવિષયતયા આવૃતમ્ ઇતિ વ્યપદેશાત્ । તસ્માદ્ બ્રહ્મ જગદુપાદાનમ્ ઇતિ પક્ષે ચિદુપરાગાર્થા આવરણભઙ્ગાર્થા ચ વૃત્તિઃ, જીવોપાદાનત્વપક્ષે તુ આવરણભઙ્ગાર્થૈવેતિ ।
નનુ, એકેનૈવ ઘટાદિજ્ઞાનેનાવરણભઙ્ગે સદ્યો મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ, અજ્ઞાનસ્યૈકત્વાત્ । નાનાજ્ઞાનપક્ષે ઽપિ એકસ્ય જીવસ્યૈકાઞાનોપાધિત્વાત્ ।
ન, ઉત્તેજકેન મણેર્ ઇવ વૃત્યાવરણસ્યાભિભવાઙ્ગીકારાત્ । તથા ચ પ્રમાણજન્યાન્તઃકરણવૃત્ત્યભાવસહકૃતમ્ અજ્ઞાનં સતિ ભાત્ય્ અપિ વસ્તુનિ નાસ્તિ ન ભાતિ ઇતિ પ્રતીતિજનનસમર્થમ્ આવરણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । વૃત્તૌ જાતાયાં ત્વ્ અવચ્છેદકાભાવાદ્ વિદ્યમાનમ્ અપ્ય્ અવિદ્યમાનસમમ્ એવેતિ ન સ્વકાર્યસમર્થમ્ અજ્ઞાનં તેનાભિભૂતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
નનુ, એવં સતિ બ્રહ્મજ્ઞાનેનાપ્ય્ અવિદ્યાયા અનિવૃત્તેર્ અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ । ન, તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યાર્થજ્ઞાનાદ્ અવિદ્યાનિવૃત્ત્યભ્યુપગમાત્, સ્વવિષયપ્રમાત્વેનૈવાવિદ્યાનિવર્તકત્વાન્ મહાવાક્યાર્થજ્,જાનસ્યૈવાબાધિતવિષયતયા પ્રમાત્વાત્ । પ્રત્યક્ષાદીનાં તુ બાધિતવિષયતયા ભ્રમત્વે ઽપિ વ્યવહારસામર્થ્યેન પ્રામાણ્યાભિમાનાત્, જ્ઞાનાદજ્ઞાનનિવૃત્તેર્ અન્યત્રાદર્શનં ચાકિઞ્ચિત્કરમ્, સ્વાનુભવસિદ્ધત્વાત્, અન્યથાનુપપત્તેશ્ ચ સર્વતો બલવત્ત્વાત્ । તદુક્તમ્ (ખણ્ડનખણ્ડખાદ્યમ્ 1)
અન્યથાનુપપતિશ્ ચેદ્ અસ્તિ વસ્તુપ્રસાધિકા ।
પિનષ્ઠ્યસૃષ્તિવૈમત્યં સૈવ સર્વબલાધિકા ॥ ઇતિ ॥
અથ વા મૂલાજ્ઞાનસ્યૈવાવસ્થાજ્ઞાનાનિ ઘટાદિવિષયાવરણાનિ । અજ્ઞાનસ્ય પ્રાગભાવસ્થાનીયત્વેન યાવન્તિ જ્ઞાનાનિ તાવન્ત્ય્ અજ્ઞાનાનીત્ય્ અભ્યુપગમાત્ એકેન ચ જ્ઞાનેનૈકાજ્ઞાનસ્યૈવ નાશાત્, ઘટાદિજ્ઞાનેનાવરણનાશે ઽપિ ન કાચિદ્ અનુપપત્તિઃ ।
નનુ, અનુમાનાદિહિર્ આવરણં નિવર્તતે ન વા । આદ્યે સાક્ષાત્કારિભ્રમસ્યાપિ શઙ્ખપીતત્વાદેઃ શ્વેતત્વાદ્યનુમાનાદિના નિવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ, અધિષ્ઠાનાજ્ઞાનોપાદાનકત્વેન ભ્રમસ્ય તન્નિવૃત્તૌ નિવૃત્તેઃ । યૌક્તિકજ્ઞાનેન ચ બ્રહ્મણ્યવિદ્યાનિવૃત્તેઃ સાક્ષાત્કારાર્થં શ્રવણમનનાદ્યપેક્ષણં ન સ્યાત્ । દ્વિતીયે ચ વહ્ન્યાદિવ્યવહારો ન સ્યાત્, પ્રતિબન્ધકસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ । ઉચ્યતે -- દ્વિવિધમ્ આવરણમ્, એકમ્ અસત્ત્વાપાદકમ્ અન્તઃકરણાવચ્છિન્નસાક્ષિનિષ્ઠમ્, અન્યદ્ અભાનાપાદકં વિષયાવચ્છિન્નબ્રહ્મચૈતન્યનિષ્ઠં, ઘટમ્ અહં ન જાનામીત્ય્ ઉભયાવચ્છેદાનુભવાત્ । તત્રાદ્યં પરોક્ષાપરોક્ષસાધારણપ્રમામાત્રેણ નિવર્તતે । અનુમિતે ઽપિ વહ્ન્યાદૌ નાસ્તીતિ પ્રત્યયાનુદયાત્ । દ્વિતીયં તુ સાક્ષાત્કારેણૈવ નિવર્તતે । યન્નિષ્ઠં યદાકારં જ્ઞાનં તન્નિષ્ઠં તદાકારમ્ અજ્ઞાનં નાશયતીતિ નિયમાત્, પરોક્ષાપરોક્ષનિષ્ઠત્વાત્ । તદ્ ઉક્તમ્ (પઞ્ચ 7.45)
પરોક્ષજ્ઞાનતો નશ્યેદ્ અસત્ત્વાવૃત્તિહેતુતા ।
અપરોક્ષધિયા નશ્યેદ્ અભાનાવૃત્તિહેતુતા ॥
તેનાનુમાનાદેર્ અસત્ત્વાવરણનાશાત્ તત્ર તદ્વ્યવહારઃ । અભાનાવરણનિવૃત્ત્યા ચ સોપાધિકસાક્ષાત્કારિભ્રમનિવૃત્તિર્ ઇતિ । તસ્માન્ નિર્ધર્મકસ્યાપ્ય્ આત્મનો ઽવિદ્યાન્તઃકરણતાદાત્મ્યાધ્યાસાત્ તદ્ધર્મકર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદ્યધ્યાસ ઉપપદ્યતે ।
નનુ ત્વન્મતે ઽનિર્વચનીયખ્યાત્યભ્યુપગમાત્, યે કર્તૃત્વાદયો ઽન્તઃકરણધર્મા આત્મન્ય્ અધ્યસ્યન્તે તે ઽનિર્વચનીયાસ્ તત્રોત્પદ્યન્ત ઇતિ વક્તવ્યમ્ । તથા ચ વ્યાવહારિકપ્રાતીતિકભેદેન કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદીનાં દ્વેધાવભાસઃ સ્યાત્ । ન સ્યાત્, તાદાત્મ્યાભિમાનેનાવિવેકાત્ । સકલધર્મવિશિષ્ટસ્યૈવાન્તઃકરણસ્યાત્મન્ય્ અધ્યસ્તત્વેન દ્વયાભાવાદ્ વા । તસ્માદ્ એકસ્યૈવાત્મન ઉપાધિભેદેન પ્રમાત્રાદિવ્યવસ્થોપપત્તેર્ ન સૌગતમતાપત્તિર્ ન વા વિરોધઃ । અન્યાપિ વ્યવસ્થાઃ સ્પષ્ટતરમ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઉપપાદયિષ્યન્તે । તસ્માજ્ જ્ઞાનસ્વરૂપસ્યાત્મનઃ સુષુપ્તાવ્ અવ્યભિચારાદ્ દેહેન્દ્રિયાદીનાં ચ વ્યભિચારાદ્ દૃશ્યત્વાચ્ ચ તત્ર તત્રાત્મબુદ્ધિસ્ તેષાં તેષાં વાદિનાં ભ્રાન્તિર્ ઇત્ય્ ઔપનિષદમતમ્ એવ પ્રમાણમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્

સ્યાદ્ એતત્ । આત્મનો નિર્ધર્મકત્વે પ્રમાત્રાદિવ્યવહારસ્યાધ્યાસમૂલત્વે ચ "બ્રાહ્મણો યજેત" ઇત્યેવમાદીનાં શાસ્ત્રાણામ્ અપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ, અકર્તુર્ અભોક્તુશ્ ચાત્મનઃ પ્રવૃત્ત્યુપપત્તેઃ, વેદાપ્રમાણ્યે ચ કુતો બ્રહ્મસિદ્ધિર્ અપિ, તસ્ય તન્માત્રગમ્યત્વાત્, શાસ્ત્રયોનિત્વાદ્ ઇતિ ન્યાયાત્ । તથા ચ વેદપ્રામાણ્યાર્થં પ્રમાત્રાદિવ્યવહારસ્ય સત્યત્વમ્ અભ્યુપેયમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય, કિં તત્ત્વજ્ઞાનાત્ પૂર્વમ્ અપ્રામાણ્યમ્ આપદ્યતે ઊર્ધ્વં વા । તત્રાદ્યે યાવદ્ અવિદ્યાનિવૃત્તિવ્યવસ્થાયા ઉપપાદિતત્વાત્ સર્વેષાં પ્રમાણાનામ્ અવિદ્યાવદ્ વિષયત્વેન તદ્દશાયાં બાધાભાવાન્ નિષ્પ્રત્યૂહં પ્રામાણ્યમ્ । દ્વિતીયે ત્વ્ ઇષ્ટાપત્તિર્ એવેત્ય્ આહ --
ન વર્ણા ન વર્ણાશ્રમાચારધર્મા ન મે ધારણાધ્યાનયોગાદયો ઽપિ ।
અનાત્માશ્રયાહંમમાધ્યાસહાનાત્ તદેકો ઽવશિષ્ટઃ શિવઃ કેવલો ઽહમ્