Siddhāntabindu · Chapter 1

Madhusūdanasarasvatī: Siddhāntabindu
atha siddhāntabindu
upodghātaḥ
śrīśaṅkarācāryanavāvatāraṃ
viśveśvaraṃ viśvaguruṃ praṇamya /
vedāntaśāstraśravaṇālasānāṃ
bodhāya kurve kam api prayatnam //
iha khalu sākṣātparamparayā vā sarvān eva jīvān samuddidhīrṣur bhagavān śrīmacchaṅkaro 'nātmabhyo vivekenātmānaṃ nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ saṃkṣepeṇa bodhayituṃ daśaślokīṃ praṇināya /
nanv idaṅkārāspadebhyo 'nātmabhyo vivekenāhaṅkārāspadam ātmānaṃ sarvo loko 'ham asmīti pratyeti duḥkhaṃ cānubhavati / tena jñātajñāpakatvān niṣprayojanakatvāc ca ātmatattvapratipādanaṃ vyartham iti cet, na, cidbhāsyatvena lakṣaṇena idaṅkārāspadānām api dehendriyamanasāṃ pratibhāsato 'haṅkārāspadatvena tadavivekāt tena viśuddhe 'py ātmani duḥkhitvādyabhimānāt śāstrīyeṇaiva brahmatmaikyajñānena samūlasya tasya nivṛtteḥ / tasmād ajñātajñāpakatvāt saprayojanakatvāc cātmatattvapratipādanaṃ na vyartham /
tasya cātmatattvasya "tattvam asi" (ChU VI.8.7) "ahaṃ brahmāsmi" (BAU I.4.10) ityādivedāntamahāvākyam eva pramāpakam / vākyaṃ ca padārthajñānadvāreṇaiva jñāpakam iti tattvampadārthayoḥ prakṛtavākyānukūlayor anyato 'siddhatvāt tāv api śāstreṇaiva pramātavyau yūpāhavanīyapadārthavat / tataś ca "yato vā imāni bhūtāni jāyante yena vā jātāni jīvanti" (TU III.1.1) ityādyāḥ sṛṣṭyādiśrutayas tatpadavācyārthasya samarpikāḥ "satyaṃ jñānam anantam" (TU II.1) ityādyās tu lakṣyārthasya / evaṃ jāgratsvapnasuṣuptyādiśrutayaḥ "tad yathā mahāmatsya ubhe kūle anusañcarati" (BAU IV.3.18) ityādyās tvampadavācyārthasya samarpikāḥ "yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ" (BAU IV.3.7) "na dṛṣṭer draṣṭāraṃ paśyeḥ" (BAU III.4.2) ityādyās tu lakṣyārthasya / tena prathamam avāntaravākyebhyo 'nubhūtayoḥ śuddhajīvabrahmaṇos tattvamasyādivākye mukhārthānvayānupapatter lakṣaṇayā smaraṇopapattiḥ / suṣuptau nirvikalpakasākṣicaitanyānubhavāṅgīkārāc ca advitīyabrahmajijjāpayiṣayā pravṛttānāṃ satyajñānādipadānām upādhiviśiṣṭacaitanye śaktatve 'pi caitanyamātre tātparyeṇa tatraiva tadaṃśe eva saṃskārodbodhāc ca / icchanti hi ākāśādipadād api nirvikalpakaṃ smaraṇaṃ tātparyādhīnatvāc chabdavṛtteḥ / etena pramitipramātror mahāvākyārthabodhe bhānam apāstam / asamprajñātasamādheḥ śrutismṛtisiddhatvāc ca / pārokṣyasadvitīyatvābhyāṃ ca na tattvampadārthamātrānubhavād eva kṛtakṛtyatā / vācyārthasya ca bhedāvabhāsān na paunaruktyam / lakṣyārthasya caikatvād akhaṇḍārthatā / padajanyasya ca smaraṇasya nirvikalpalavākyārthānukūlasya nirvikalpakatvam anubhavavad evāviruddham / savikalpakavākyārthabodhe ca savikalpakapadārthāpasthitir aṅgam / prakṛte ca nirvikalpako vākyārthabodhas tasyaiva pramātvenājñānanivartanasāmarthyāt / ato na lakṣyatāvacchedakam antareṇa lakṣaṇānupapattiḥ / prakṛtavākyārthānukūlapadārthopasthitir eva śaktilakṣaṇāsādhyatvāt /
nanu tarhi vedāntavākyebhya eva padārthopasthitau vākyārthabodhe ca sati tasya svata eva prāmāṇyāt tenājñānatatkāryanivṛttyanupapattau kiṃ vicāreṇeti cet, satyam, vedāntā yady api svataḥprāmāṇyān nirvikalpakam ātmasākṣātkāraṃ janayanti tathāpi mandamatīnāṃ vādivipratipattijasaṃśayapratibandhena tasyājñānanāśakatvāsāmarthyāt vicāreṇa tu saṃśayanivṛttau nirapavādam ajñānanivṛttir iti saṃśayabījabhūtavādivipratipattinirākaraṇārthaṃ vicāra ārabhyate /
prathamo vibhāgaḥ /
tvaṃpadārthanirṇayaḥ /
tatra tvampadārthe vipratipattayaḥ prathamaṃ pradarśyante / tatpadārthasya śāstratātparyaviṣayatayābhyarhitatve 'pi tvampadārthasya śāstraphalamokṣabhāgitayā tato 'py abhyarhitatvāt /
tatra dehākārapariṇatāni catvāri bhūtāny eva tvampadārtha iti cārvākāḥ / cakṣurādīni pratyekam ity apare / militānīty anye / mana ity eke / prāṇa ity anye / kṣaṇikaṃ vijñānam iti saugatāḥ / śūnyam iti mādhyamikāḥ / dehendriyātirikto dehaparimāṇa iti digambarāḥ / kartā bhoktā jaḍo vibhur iti vaiśeṣikatārkikaprābhākarāḥ / jaḍo bodhātmaka iti bhāṭṭāḥ / bhoktaiva kevalabodhātmaka iti sāṅkhyāḥ pātañjalāś ca / avidyayā kartṛtvādibhāk paramārthato nirdharmakaḥ paramānandabodharūpa evety aupaniṣadāḥ / evaṃ sāmānyato 'hampratyayasiddhacidātmani vādivipratipattibhiḥ sandigdhe 'hampratyayasyālambanaviśeṣanirṇayāyāha bhagavān ācāryaḥ --
na bhūmir na toyaṃ na tejo na vāyur na khaṃ nendriyaṃ vā na teṣāṃ samūhaḥ /
anaikāntikatvāt suṣuptyekasiddhas tad eko 'viśiṣṭaś śivaḥ kevalo 'ham